وزبەك حالقى ماحالليا قۇندىلىعىن قالاي ساقتاماق

ياعني كوپقاباتتى ۇيلەرمەن قاتار ورنالاسقان قىشلاقتاردى جاڭعىرتىپ، ونداعى تاريحي ساۋلەت ونەرىن قالپىنا كەلتىرمەك ويدا. قازىر كورشىلەر ءتيىستى جوبالاردى ازىرلەپ، تۇرعىندارعا دا، تۋريستەرگە دە ىڭعايلى جاعداي جاساۋدى جوسپارلاپ وتىر. نەگىزى ماحالليانىڭ ناقتى شەكاراسى رەسمي بەكىتىلمەگەن. سەبەبى ءبىر ماحالليادا قانشا ءۇي بولاتىنى بەلگىسىز.

كەزىندە ونىڭ شەكاراسى ازاننىڭ ۇنىمەن ولشەنگەن. مىسالى ناماز باستالار ۋاقىتتا ازان شاقىرعان ادامنىڭ داۋىسى قاي ۇيگە دەيىن جەتسە، سول جەرگە دەيىنگى قاشىقتىق ءبىر ماحالليانىڭ شەكاراسى بولىپ بەكىتىلگەن ەكەن. ءار ماحالليادا ءبىر- ءبىر مەشىتتەن بولعان.

حاست يمام ەسكەرتكىشتەر ءانسامبلى الدىنداعى باراق حان مەشىتى XVI عاسىردا ۇلىقبەكتىڭ نەمەرەسى ناۋرىز احمەد حاننىڭ امىرىمەن تۇرعىزىلعان. باراق حان كوپ جىل بويى حاست يمام ماحاللياسىنىڭ ورتالىق مەشىتى بولعان. قازىر بۇل عيمارات تۋريستەردىڭ سۇيىكتى ورنى. تاشكەنتكە كەلگەن شەتەلدىك مەيماندار مىندەتتى تۇردە وسى ماڭعا كەلىپ، سۋرەتكە ءتۇسىپ، ساۋلەت ونەرىنىڭ تاڭعاجايىبىمەن تانىسادى. ال حاست يمام ماحاللياسىندا قىز- قىز قايناعان تىرشىلىك. بۇرىن مۇنداي جەرلەر مەشىتتەرىمەن تانىمال بولسا، قازىر حالىق شايحانالاردا كوپ جينالادى.

حابيبۋللا يسلاموۆ، شايحانا يەسى:

- جازدا ءبىز اۋلاعا ۇستەلدەر مەن ورىندىقتار قويامىز. كوبىنە اقساقالدار كەلىپ، شۇيىركەلەسىپ، ءتۇرلى ويىندار ويناپ تۇرادى. كەشىمىز كوڭىلدى وتەدى. شايحانادا اقساقالدار ءجيى جينالىپ، ماحاللياداعى ماسەلەلەردى تالقىلايدى. بۇل جەردە اسارلاتۋ ءداستۇرى قالىپتاسقان. ول - حاشار دەپ اتالادى. توي- دۋمان جاسالسا، ماحاللياداعى جان تۇگەل شاقىرىلادى. وعان مىندەتتى تۇردە پالاۋ باسادى.

ءباحودۇر مۇسىرمانوۆ، ماحالليا تۇرعىنى:

- بۇگىن جيەنىمىز دۇنيەگە كەلدى. سوندىقتان پالاۋ باسىپ، كورشىلەردى شاقىرىپ، توي جاساپ جاتىرمىز. ۇيلەنۋ تويى سىندى مەرەكەلەر بولسا، وندا كوپ كىسى شاقىرامىز. ماحالليالاردا ۇيلەر ءبىر- بىرىنە جاپسارلاسا سالىنعان. تۇرعىندار ءبىرىن- ءبىرى جاقسى تانيدى.

كەزىندە ماحالليا اتاۋى سول جەردە تۇراتىن ادامداردىڭ اينالىساتىن ىسىنە قاراي بەرىلگەن. ماسەلەن، قالانىڭ ءبىر بولىگىندە اشەكەي تاستار جاسايتىندار تۇرسا، وندا ول - زەرگەرلەر ماحاللياسى دەپ اتالعان. حاست يمام - تاشكەنتتەگى ءىرى ماحالليانىڭ ءبىرى. بۇرىن بۇل جەردە 9 مىڭعا جۋىق ادام تۇرسا، قازىر 6 مىڭداي عانا حالقى بار. جاقىن ماڭدا يسلام وركەنيەتىنىڭ ورتالىعى سالىنىپ جاتقاندىقتان، كوپتەگەن ءۇي سۇرىلگەن.

ەلدوس ابدۋللابايەۆ، ماحالليا تۇرعىنى:

- ول باسپانالاردىڭ سۇرىلمەگەنىن قالاپ ەدىم. بارلىعىمىز وسى جەردە تۋىپ- وستىك. قازىر كوپتەگەن كورشىم كوشىپ كەتتى. ءبىر- بىرىمىزگە تۋعان باۋىردايمىز.

انۆار اليموۆ، ماحالليا تۇرعىنى:

- ەندى نە ىستەيمىز؟ جاڭا قۇرىلىسقا جەر كەرەك بولىپ جاتسا، بوساتىپ بەرەمىز. ءبىراق تۋعان جەرىڭ بولعاندىقتان قيمايسىڭ.

وزبەكستاندا ماحالليالار 1993 -جىلى زاڭداستىرىلعان. اربىرەۋىنە رەسمي تۇردە ءتوراعا تاڭدالىپ، جەرگىلىكتى ماسەلەلەردى شەشۋگە مىندەتتەلگەن. مىسالى، اجىراسۋعا بەل بۋعان ەرلى- زايىپتى بىردەن رەسمي ورگانعا جۇگىرمەي، الدىمەن ماحالليا باسشىسىنا جۇگىنەدى. وسىلايشا، اۋزى دۋالى اقساقالدىڭ ءبىر اۋىز سوزىمەن تالاي تۇرمىستىق ماسەلە شەشىمىن تاۋىپ جاتادى. قازىر زاماناۋي عيماراتتار قۇرىلىسى ءجۇرىپ جاتقان شاھاردا تاريحي ماحالليالاردى ساقتاپ قالۋ جايى قوعامنىڭ قىزۋ تالقىسىندا. بيلىك بولاشاقتا قالا كوركىن اشاتىن زاماناۋي عيماراتتاردى سالىپ قانا قويماي، سونىمەن قاتار ماحالليالاردى ساقتاپ قالماق.

شاروف راحمونوۆ، تاشكەنت قالاسى حوكيمىنىڭ ورىنباسارى

- بيىل تاشكەنت قالاسىنىڭ اۋماعى كەڭەيتىلدى. 8 مىڭ گەكتارداي جەر قوسىلدى. ماحالليالاردىڭ دا سانى ارتتى. قازىر تاشكەنتتە 575 ماحالليا بار. حالىق سانى 2 ميلليون 700 مىڭ. ءبىزدىڭ ەندىگى مىندەتىمىز تۇرعىنداردىڭ كۇندەلىكتى الەۋمەتتىك ماسەلەلەرىن شەشىپ قانا قويماي، تاريحي قۇندىلىعىمىزدى ساقتاپ قالۋ. قازىرگى ۋربانيزاتسيا جاعدايىندا ونى قالاي جۇزەگە اسىرامىز دەگەن سۇراق وتكىر تۇر. جوبا كەلەر جىلى تولىق ازىرلەنىپ، جۇزەگە اسىرىلادى دەپ ۇمىتتەنىپ وتىرمىز.

تاشكەنت اكىمشىلىگى ازىرلەپ جاتقان جوبا بويىنشا 14 ماحالليادا تاريحي ساۋلەت ونەرىن ساقتاي وتىرىپ، زامان تالابىنا ساي جاڭعىرتۋ جۇمىستارىن جۇرگىزبەك.

ايتا كەتۋ كەرەك، بۇل ماحالليالاردا تاريحي جانە مادەني قۇندىلىعى جوعارى 30-عا جۋىق نىسان بار. ال حاست يمام كەشەنىنىڭ اۋماعىن وزبەكتەر جىبەك جولىنىڭ فەرعانا- سىرداريا دالىزىنە قوسپاق ويدا. بۇل يۋنەسكو- نىڭ قازاقستان، تاجىكستان، قىرعىزستان جانە وزبەكستان ەلدەرى ارقىلى وتەتىن جىبەك جولى ءدالىزىن زەرتتەۋ جوبالارىنىڭ ءبىر بولىگى.

www.24.kz