جەتپىس جەتى جاسىندا دا اكە بولعان قاجىمۇقاننىڭ ۇرپاعى قايدا ءجۇر؟

نەمەرەسىنەن ەستىگەن دەرەگىمىز مىناداي: «قاجىمۇقان اتامىزدىڭ ءتورت ايەلى بولعان. ولاردان ءۇش ۇل، ءبىر قىز ءوسىپ-جەتىلگەن. اتامىزدان تۋىلعان بالالاردىڭ ەشقايسىسى قازىر دۇنيەدە جوق. ءبىراق، نەمەرە-شوبەرەلەرى كوپ. اتامىزدىڭ ءبىرىنشى ايەلى پولياك قىزى. 1909 - جىلى ريگا قالاسىندا سيرك گرۋپپاسىندا جۇمىس ىستەپ جۇرگەن كەزىندە تانىسقان. نادەجدا نيكولايەۆنا چەپكوۆكوۆسكايا دەگەن انامىز سيركتە اكروبات بولىپتى. ەكەۋى مۇسىلمان ءدىنى بويىنشا نەكەلەسىپ، اتىن ءباتيما دەپ وزگەرتكەن. ءباتيمادان حاليوللا دەگەن ۇلى بار. بۇگىندە ول كىسىدەن تاراعان ۇرپاقتارى رەسەيدىڭ ومبى قالاسىندا تۇرادى. ەكىنشى ايەلى - قازاق قىزى ىرىستى. ول كىسىدەن ءازيا دەگەن قىزى بار. بۇگىندە جالعىز قىزىنان تاراعان جيەندەرى قىزىلوردا وبلىسىندا. ءۇشىنشى ايەلى ءمىنايىمعا 1936 - جىلى ۇيلەنگەن. ول امەڭگەرلىك جولمەن العان ءوزىنىڭ جەڭگەسى. جاقىن تۋىس اعاسى قايتىس بولعاندا، سالت بويىنشا قاجىمۇقان اتامىزعا قوسىپتى.

1939 - جىلى مىنايىمنەن ايدارحان دەگەن ۇلى تۋىلعان. ءبىز ايدارحاننان تاراعان ۇرپاعىمىز. نۇرلان، شاتتىق دەگەن ەكى باۋىرىم بار. ءتورتىنشى ايەلىنىڭ ەسىمى - ءبيبىجان. 1948 - جىلى قاجىمۇقان اتامىز قايتىس بولاتىن كەزدە ءجانابىل دەگەن كەنجەسى دۇنيە ەسىگىن اشىپتى. اتامىزدىڭ جاسى ول كەزدە 77 جاستا بولىپتى. 2001 - جىلى قايتىس بولعان كەنجە ۇلى ءجانابىل بار عۇمىرىن سپورت سالاسىنا ارناعان. شاتتىق دەگەن نەمەرەسى كاراتە-دودان حالىقارالىق دارەجەدەگى سپورت شەبەرى. بۇگىندە شىمكەنت قالاسىندا كاريۋتەمەن اينالىساتىن سپورتشى جاستاردى جاتتىقتىرادى. قاجىمۇقان اتامىزداي قارا كۇشتىڭ يەسى بولعان ەشقايسىسى جوق ازىرگە».

ءانشى مايرانى دا قاتتى ەركەلەتكەن

ايگىلى ءانشى مايرامەن دە تاتۋ دوس بولىپتى. مايرا ءبىر جەرگە بارىپ ونەر كورسەتسە، ءانشىنى كورگىسى كەلگەن جۇرت كيىز ءۇيدىڭ جابىعىن جىرتىپ، تۋىرلىعىن تىلگىلەپ تاستايدى ەكەن. مايرانىڭ ونەرىنە ەسى كەتكەن جىگىت-جەلەڭنىڭ ءبارى ءانشىنىڭ اينالاسىنان شىقپايدى. مايرانىڭ جانىندا جۇرەتىن اتقوسشى سەرىكتەرگە دە وڭاي بولماعان. كەۋدەسىنە نان پىسكەن بۇزىق، ەسەرسوق جىگىتتەر ولارعا ءدوڭايبات كورسەتەدى، قوقان- لوققى جاساپ ىقتىرادى. ول كەز حالىقتىڭ ونەرگە دەگەن ىقىلاسى الابوتەن ۋاقىت.

جاس كەزىندە مايرانىڭ اتقوسشىسى بولعان ءانشى بايعابىل جىلقىبايەۆتىڭ: «قوياندى جارمەڭكەسىندە قاتارىمىزعا قاجىمۇقان قوسىلدى. قاجىمۇقان كەلگەسىن باسبۇزارلار جىم بولىپ، مايراعا ارنايى تىگىلگەن اق بوز ءۇيدىڭ ماڭايىنان اياقتارىن بايقاپ باساتىن بولدى. ءسويتىپ كوزىمىز اشىلدى»، - دەپ ايتقان ەستەلىگى بار.

قاجىمۇقان مايرانى قاتتى ەركەلەتىپتى. ول ۋاقىتتا قوياندى جارمەڭكەسىندە مايراعا ارنايى ءۇي تىگەدى ەكەن جانە ول ءۇيدىڭ ورنىن مايرانىڭ ءوزى بەلگىلەيدى ەكەن. بىردە ءۇي تىگۋشىلەر كيىز ءۇيدىڭ ورنىن كورسەتىپ بەرۋدى ءوتىنىپتى. مايرا بولسا: «مىنا جەرگە تىگىڭدەر» دەپ ۇلكەن تاس جاتقان ورىندى كورسەتتى. «ويباي-اۋ، تاس جاتىر عوي، قايتەمىز؟» - دەپ ابدىراپ قالىپتى ءۇي تىگۋشىلەر. «الىپ تاستايتىن ازاماتتار بار عوي»، - دەپتى مايرا. سونداعى الىپ تاستايتىن ازاماتى قاجىمۇقان ەكەن»، - دەيدى. قۇج جارتاستاي قاجىمۇقان مايرا تىككىزگەن ءۇيدىڭ تورىندە جاتىپ ءان تىڭدايدى ەكەن. الاپات كۇشتىڭ يەسى بولسا دا، جانى سونشالىق نازىك بولىپتى. مايراداي زامانداس قۇربىسىن، باسقا دا ونەرپاز، انشىلەردى ەركەلەتىپ، قورعاپ، دەمەپ ءجۇرىپتى.

امىرە، يسا ۇشەۋى جان اياماس دوس بولىپتى...

قازىرگى بالۋاندارداردىڭ كوبى قارا كۇشتىڭ عانا يەسى. روبوت سياقتى كۇرەسەدى، ارۋاق ۇعىمىنان ادا. ونەردەن ماقۇرىم. ال قاجىمۇقان ونەردى وتە جاقسى كورگەن، اسىل مەن جاسىقتى ايىرعان، جاقسىنىڭ پارقىن بىلگەن.

امىرە، يسا ۇشەۋى جان اياماس دوس بولعان. يسانىڭ ءتىلىنىڭ اشىلىعى، جۇدىرىعىنىڭ «جىلدامدىعى» پالۋانعا «پالە» بولىپتى. اسىرەسە، ىشىڭكىرەپ العاندا پالۋانعا «كۇن كورسەتپەيدى» ەكەن. بۇل جونىندە ءسابيت اعامىز ءبۇي دەيدى: «كۇش جاعىنان يسا قاجىمۇقاننىڭ شەرتۋىنە كەلمەيتىن ادام عوي، سويتە تۇرا يسا جاعاسىنا جارماسقان شاقتا، تىشقاننان قورىققان پىلدەي قاجىمۇقان قول قاتپاستان: «اۋ، مىنانى توقتاتساڭدارسى!» دەپ (قاجىمۇقاننىڭ ش ارپىنە ءتىلى كەلىڭكىرەمەيتىن بولسا كەرەك)، كۇجىلدەپ باقىرا باستايدى.

كەيبىر قۇتىرىنعان شاعىندا يسا ماياعا قونعان قورازداي بولىپ، قاجىمۇقاننىڭ ۇستىنە ءمىنىپ الادى. ەگەر قاجىمۇقان سىلكىپ قالسا، يسانىڭ كۇل- پارشاسى شىعار ەدى. ول ويتپەي: « ءاي، مىنانى قويعىزساڭدارسى!» دەپ باقىرا بەرەدى». قاجىمۇقان يسانى وسىلايشا ەركەلەتىپتى. امىرەنىڭ ءانىن جانى ءسۇيسىنىپ تىڭدايدى ەكەن. سونىڭ ايعاعىنداي قاجىمۇقاننان: «جانىمدا يسا مەن امىرە بولسا، شىركىن، ماعان ودان ارتىق دۇنيەنىڭ كەرەگى جوق»، - دەگەن ءسوز قالعان.

جادىرا نارماحانوۆا («اق جەلكەن»، №8. 2014 -جىل)

****