بالۋان شولاق پەن قاجىمۇقان بەلدەسكەن بە؟
بىزگە بەلگىسى قايسى، اڭىزى مەن اقيقاتى قايسى؟ 1864 -جىلى دۇنيەگە كەلگەن بالۋان شولاق پەن 1871 -جىلى تۋعان قاجىمۇقاننىڭ زامانداس ەكەنى بەلگىلى. الايدا قوس بالۋان قاي كەزدە جانە قاي جەردە كەزدەستى؟
بۇل تۋراسىندا بالۋان شولاقتىڭ تۋعان جەرىنەن شىققان، ول تۋرالى زەرتتەۋ وچەركىن جازعان جازۋشى، پۋبليتسيست ەستاي مىرزاحمەتوۆ «جۇلدىز» جۋرنالىنا 1989 -جىلى وسى كەزدەسۋ جايلى ماقالا جازادى.
وندا اۆتور قوس بالۋاننىڭ قانداي جاعدايدا كەزدەسكەنىن باياندايدى. اۆتوردىڭ مالىمەتىنشە، جەر- جەردى ارالاپ، كۇرەسىپ جۇرگەن مۇقان مۇڭايتپاس ۇلى (قاجىمۇقاننىڭ شىن اتى - اۆت. ) اكەسىنىڭ قازاسىن ەستيدى. «قالاداعى جاڭالىقتى دالاداعى ەلدىڭ بۇرىن ەستيتىن ادەتى ەمەس پە. «پاتشانىڭ بالۋانى قاجىمۇقان قىزىلجار- كوكشەتاۋلاپ كەلە جاتىر» دەگەن داقپىرت تارادى. «پاتشا بالۋانىن» تىم بولماسا، تۇستەندىرىپ جىبەرۋدى ابىروي-دارەجە كورگەن باي ادامدار جولىن توسىپ الەك.
بىرىنەن سوڭ ءبىرى ءىلىپ اكەتىپ جاتتى. بۇل حابار بالۋان شولاققا دا جەتەدى. بالۋان: «ماعان قالاي دا كەلەدى، سالەم بەرەدى»، - دەگەن ويمەن قام جاساپ، قاتتى كۇتەدى. ويتكەنى، كۇرە جول تاستىوزەك قونىسىندا وتىراتىن بالۋان شولاق اۋىلىن ىرگەلەي وتەدى.
دەمەك، قاجىمۇقان بىلاي دا، بىلاي دا كەلۋى كەرەك. ءبىراق قاجىمۇقاندى اتىعاي بايى ءالجان مەن كەرەي بولىسى ساتىباي بۇرىپ اكەتەدى. بۇل ءىس بالۋان شولاقتىڭ قىتىعىنا تيەدى. «اكە قازاسى قيىن-اۋ، قايعىرىپ كەلە جاتقان ادام ەمەس پە، كەيىن ورالعاندا سوعار!» - دەپ كۇتىپ وتىرادى.
ءبىراق تا ءۇمىتى اقتالمادى. «قاجىمۇقان توتە اقمولاعا اتتاندى بارادى دەگەن حابار الادى»، - دەلىنگەن ماقالادا.
وسىدان كەيىن بالۋان شولاق ءتۇن ىشىندە اتقا قونىپ، قاجىمۇقان قونىپ جاتقان شورتانداعى شايمەردەننىڭ ۇيىنە تۇمسىق تىرەيدى ەكەن. كەزدەسۋ جايلى اۆتوردىڭ بايانىن تولىقتاي بەرۋدى ءجون كوردىك: «الگى قاجىمۇقان دەگەن كورگەنسىز وسىندا ما؟»، - دەپ سۇرايدى دا، وسىندا ەكەنىن بىلگەن سوڭ «ەندەشە مەنى قازىر تۋرا سونىڭ جاتقان جەرىنە باستاپ اپار. ەسىڭە تۇت، مەنىڭ دە كىم ەكەنىمدى تىسىڭنەن شىعارمايسىڭ، ونىڭ اتىن دا اۋىزعا المايسىڭ!»، - دەيدى ەركىن سويلەپ.
قاجىمۇقان، قادىرلى قوناقتارعا ارنالعان تۇكپىر بولمەنىڭ تاق تورىندە، بەلدەن سالىنعان قۇس توسەكتە دوڭبەكتەي دوڭكيىپ جالعىز جاتقان-دى. ەسىك اشىلادى. بولمە ىشىنە جارقىراپ جارىق تۇسەدى. شوكەڭ بوساعادان اتتاي توقتاپ: «ۋا، شايمەردان، نەمەنە، ۇيىڭدە قوناق بار ما ەدى؟ تاپ تورىڭدە كۇمپيىپ جاتقان كىم بۇل؟» دەيدى. كىم ەكەنىن جورتا بىلمەگەنسىپ.
ءۇي يەسى «وسىندا، ءبىر جولاۋشى مەيمان ەدى» دەپ سىلق ەتكىزىپ قويا سالدى.
- ە، سوندا، ءبىر ءۇيدى ءبىر ءوزى الىپ، ۇلدە مەن بۇلدەگە ورانىپ جاتاتىن، سونشالىقتى نە قىلعان - مەيمان ول؟ قاجىمۇقان جاتا بەرۋىنە ەندى بولماي قالىپ ەدى. جورتا ۇيقىدان جاڭا ويانىپ كەتكەنسىپ، كوزىن سىعىرايتا اشىپ قارادى… بوساعاعا سۇيەنىپ بىرەۋ تۇر، - ادام ەمەس سۋرەت. باستا سۋسار بورىك، ۇستە ومىراۋى اشىق جىبەك شاپان، اياقتا وكشەسى سىنىق سۇيەم، كۇمىسپەن كۇپتەلگەن كوك ساۋىرلى، كىسى قۇنى دەرلىكتەي كەبىس.
- ەي، شايمەردان، مالدىڭ قارنى جۋان، باسى ۇلكەنى - سوعىم، ادامنىڭ قارنى جۋان، باسى ۇلكەنى - بوعىم دەۋشى ەدى، سەنىڭ مىنا قوناعىڭنىڭ قارنى كەبەجەدەي، باسى قارا باقىرداي بىردەمە ەكەن، ءسىرا، ناعىز بوعىمنىڭ ءوزى بولار… قاجىمۇقاندا ءۇن جوق. وزىنە ءشۇيىلىپ، سوزبەن پىسپەكتەپ تۇرعان جاننىڭ وسال ەمەسىن ءىشى سەزىپ-اق جاتىر، ال ءبىراق ءدال وسى باۋلان شولاق بولار-اۋ دەگەن وي وعان قايدان كەلسىن؟! كىم دە بولسا ويساڭ دەنەسىن كورسەتىپ-اق جۇرەگىن شايلىقتىرىپ تاستاماقتى ويلاپ، كورپەنى تومەنىرەك ىسىرىپ، بۇلشىق ەتى بىلەۋ-بىلەۋ بالۋان بىلەگىن، ەسىكتەي كەڭ كەۋدەسىن جالاڭاشتايدى.
ونى كورگەن شوكەڭ قارق-قارق كۇلەدى: - ويباي-اۋ، مىنا جاماننىڭ تۇرىنە قاراڭدار! ءاي… وسىنىڭ ءوزى بالۋانسىماق بىردەمە بولماعاي… مەنىمەن كۇرەسەمىسىڭ؟ - دەيدى. قاجەكەڭ بۇدان ارىگە شىداي المايدى. «كۇرەسسەم، كۇرەسەمىن!» دەپ، شامىرقانعان قيمىلمەن كورپەنى سەرپە لاقتىرىپ تاستاپ، سىلكىنە تۇرادى.
شوكەڭ سول بوساعاعا سۇيەنىپ تۇرعان كۇيى: - شايمەردان، قانە، بىزگە ەكى قىل شىلبىر اكەل، اربيعان ماستەكى نەمە ەكەن، ونەرىن كورەيىن! - دەيدى. ەكى شىلبىردىڭ ءبىرىن شولاق قاجىمۇقانعا «ال ۇستا» دەپ لاقتىردى، ءبىرىن شاپان سىرتىنان بەلىنە ءوزى بايلاي باستادى… قاجىمۇقاننىڭ كوزى شولاقتىڭ اياعىنداعى كەبىسىنە تۇسەدى.
- اعا، اياعىڭىزداعى كەبىسىڭىزدىڭ وكشەسى تىم بيىك ەكەن، ومىرىلىپ كەتەر، شەشسەڭىز قايتەدى؟ - دەيدى. - كەت، يت، سويلەمەي! - دەپ، شوكەڭ قاتتى قايىرىپ تاستايدى.
- سەنىمەن ۇستاسۋعا جاراماعان كەبىستى مەن كيسەم-اۋ. ءبىر ەمەس، ەكى ەمەس، ابدەن باسىنىپ بىتكەنىنە ىزاسى قوزىپ، شيرىعا جاقىنداي بەرگەن قاجىمۇقاننىڭ بەلىندەگى شىلبىرعا شوكەڭنىڭ قولى سارت ەتىپ بۇرىن ءتيىپ قالادى. سول ساتتە قاجەكەڭ ىشقىنا داۋىستاپ جىبەرىپ: - ويباي، اعا، ءسىز بالۋان شولاق ەمەسسىز بە؟! - ەندى كىم دەپ ەدىڭ! قاجىمۇقان ەدەندى ومىرىپ جىبەرگەندەي ءدۇرس ەتكىزە، جالپ ەتىپ وتىرا كەتەدى. جالما-جان ەكى قولىن كوكىرەگىنە باسىپ: - ويباي، اعا، مەنەن ءبىر اعاتتىق بولدى، مەن جىعىلدىم!.. مەن جەڭىلدىم! سول، سول-اق ەكەن، بالۋان شولاق ونى جەردەن الىپ، جەرگە سالادى.
- وڭباعان يت!.. سەن يت بولماساڭ، مەنى باسىمنان اتتاپ كەتەر مە ەڭ! اۋەلى ماعان كەلمەس پە ەڭ، سالەم بەرمەس پە ەڭ؟! سودان كەيىن مۇڭايتپاس اعام ورنىنا سەنى ءوزىم الىپ بارماس پا ەم! كوركەيىپ بارماس پا ەڭ سەن!.. ساسىق بايلاردىڭ يتاياعىن جالايسىڭ! قاجىمۇقان ءلام-ميم دەمەيدى. نە دەسىن، كىنا وزىنەن.
ونى وسى ارادا عانا تۇسىنەدى. قولىنان بار كەلگەنى، اعانىڭ اياعىنا جىعىلىپ، كەشىرىم سۇراۋ عانا. - قانەكي، تۇر-داعى، تەز كيىن! - دەپ ءامىر ەتەدى وعان شوكەڭ. - قازىر جۇرەمىز!.. اكە قازاسىنا اسىعىپ كەلە جاتقان قاجىمۇقان ءلام دەمەي بالۋان اعاسىنا ىلەسىپ جۇرە بەرەدى». ال بۇل وقيعانى ونەر زەرتتەۋشىسى سەرىك وسپانوۆ باسقاشا كەلتىرەدى.
«كۇشىن سىناۋعا كەلەدى عوي. قاجىمۇقان «ول كىسىنى بىلاي ءبىر رەت شيىرىپ جىبەردىم دە الدىنا تىزەرلەپ وتىرا قالدىم. ماڭدايىمنان ءسۇيدى، «باسە، وزىمنەن دە مىقتى بىرەۋ تۋسىن، دەپ ەدىم. تۋعان ەكەن، جانىڭ جاماندىق كورمەسىن، جاۋىرىنىڭ جەرگە تيمەسىن» دەپ باتا بەردى» دەپ قاجىمۇقان ولە-ولگەنشە كوزىنە جاس الىپ ايتىپ وتىرادى ەكەن»، - دەيدى وسپانوۆ Qazaqstan تەلەارناسىنا بەرگەن سۇحباتىندا.
قاجىمۇقاندى زەرتتەۋشى عالىم، قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن جاتتىقتىرۋشىسى ءالىمقۇل بۇركىتبايەۆتىڭ 1990 -جىلى «جالىن» جۋرنالى باسقان «قاجىمۇقان» اتتى ماقالاسىندا بالۋان شولاق پەن قاجىمۇقاننىڭ كۇرەسە جازداعان وقيعاسى باياندالعان. ولاردىڭ كۇرەسىنە حالىق كومپوزيتورى، ءانشى، اقىن ءيمانجۇسىپ (قۇتپان ۇلى - اۆت. ) قارسى شىعادى ەكەن.
اۆتور وقيعانى بىلاي باياندايدى: وسى تۋىندىدا ۇلىتاۋ وڭىرىندە اتاقتى ءيمانجۇسىپ قۇتپان ۇلى، بالۋان شولاق، قاجىمۇقان بالۋان ۇشەۋى باس قوسىپ، دالانى دىر-دۋعا بولەگەنى جايلى ايتىلادى.
ءبىرىن-ءبىرى كورىپ باس قوسۋعا ىنتازار بولىپ جۇرگەن قازاقتىڭ ارىستارى القا-قوتان وتىرىپ ونەر كورسەتەدى. بالۋان شولاق بىلەكتەي تەمىردى ارقان سياقتى بىلەگىنە ءۇش-ءتورت قايىرا وراپ، ەكى ۇشىن تۇيىقتاپ تاستاي سالادى. ال، قاجىمۇقان بولسا جۋان رەلس تەمىردى جوتاسىنا كولدەنەڭ كوتەرىپ، جينالعان حالىققا، «ەكى باسىنا سىيعانشا مىنىڭدەر!» دەيدى. ەل رەلسكە جابىسادى. قاجىمۇقان رەلستى اينالدىرعاندا جۇرت كوبەلەكتەي شاشىراپ ۇشادى. ودان كەيىن بالۋان شولاق اساۋ كوك قاسقا ايعىر ەر سالىپ، قىرىق قۇلاش قىل ارقاننىڭ ورتاسىنا ويىق جاساپ موينىنا ىلەدى دە، ارقاننىڭ ەكى ۇشىن قاجىمۇقان ىنىسىنە ۇستاتادى.
اساۋ ايعىردى شۋ دەپ شابا جونەلەدى. ايعىردىڭ ەكپىنى قاتتى قاجىمۇقان قانشاما تىرىسىپ تارسا دا، شاماسى جەتپەيدى، ارقان قولىنان شىعىپ كەتەدى. كوك قاسقانى ويناقتاتىپ قايتا ورالعان بالۋان شولاقتىڭ موينى قانتالاپ كەتكەن ەكەن. اعاسىنىڭ الىپ كۇشىنە ەرىكسىز كۋا بولعان قاجىمۇقان: - بار الەمدە بۇل ونەردى كورسەتەتىن ءسىز عانا بولارسىز، - دەپ باسىن شايقايدى. وسىلاي قوس ارىستىڭ الىپ كۇشىنە حالىق تامسانىپ، تاڭدانىپ، قايران قالادى.
ويىن قىزعان ءبىر ساتتە جىلقىسى قويناۋعا سىيماي جاتقان اتاقتى باي ءسالىمباي ورتاعا شىعادى. - ۋا، حالايىق، مەنىڭ ءبىر شارتىم بار! - ءلاپباي بايەكە. - ولاي بولسا، بالۋان شولاق پەن قاجىمۇقان كۇرەسسىن! قاي جەڭگەنىنە 100 جىلقى بەرەمىن! ءسالىمبايدىڭ ۇكىمىن ەستىگەن ەلدە ەس جوق. توبىرعا قىزىق كەرەك. جەر توقپاقتاپ شۋلاپ جاتىر.
كۇرەسسىن! كۇرەسسىن! ەلىرگەن ەلدىڭ شۋلىنان جەر شايقالىپ تۇر. مۇنداي قيىن ساتتە كىم دە بولسىن ابدىراپ قالارى ءسوزسىز. بالۋان شولاق ءىنىسى قاجىمۇقانعا قارايدى، قاجىەكەڭ كوزىن تومەن سالىپ ءۇنسىز ىڭىرانادى. ات ۇستىندە شىرەنىپ، سۋسار بورىگى جەلبىرەپ ءسالىمباي تۇر. كوپتىڭ ايقاي-سۇرەڭىنەن كەيىن شىنىندا كۇرەسپەك بولىپ، بالۋان شولاق پەن قاجىمۇقان بەلىنە شىلبىر بايلاپ دايىندالا باستايدى. وسى ساتتە ايۋداي اقىرىپ ورتاعا ءيمانجۇسىپ شىعادى.
- ەي، حالايىق، ەي، سارسەن! ورگە تارتسا، سورعا تارتاتىن نەتكەن سورلى ەدىڭدەر! سەندەردىڭ باعىڭا تۋعان ەكى بالۋان كوزدەرىڭە كوپ كورىندى مە؟ ال، بۇل ەكەۋىن كۇرەستىردىڭدەر، ءبىر-بىرىنە ءزابىر جاساۋعا يتەردىڭدەر! ءبىر-ءبىرىن مايىپ قىلسا سەندەرگە پايدا تۇسە مە؟ نەتكەن سورلى ەدىڭدەر! - ەي، بالۋان شولاق سەن ۇيالماي ارتىڭنان ەرگەن جالعىز ءىنىڭدى جەر قاپتىرماقسىڭ با؟ - ەي، قاجىمۇقان سەن مىنا ەلدىڭ ايتاعىنا ەرىپ جالعىز اعاڭنىڭ جاعاسىنا جارماسپاقسىڭ با؟ يماكەڭنىڭ ۇكىمىنەن كەيىن ەل ساباسىنا تۇسەدى. قاجىمۇقان بولسا ەڭىرىپ كەلىپ، «قايران اعام-اي، سەن بولماعاندا شوكەمنىڭ جاعاسىنان ۇستاپ، كۇناكار بولار ەدىم» دەپ ەكى اعاسىن قۇشاقتاپ سولقىلداپتى.
ال بالۋان شولاقتىڭ 150 جىلدىعىنا وراي «بالۋان شولاق» شىعارمالار جيناعىن قۇراستىرعان بالجان حابدينا زەرتتەۋشى قالماقان ءابدىقادىروۆتىڭ «قاجىمۇقان» پوۆەسىنەن وسى كەزدەسۋگە قاتىستى مىناداي ءۇزىندىسىن كەلتىرەدى: مىرزا ىڭىرانىپ بارىپ باسىن كوتەردى دە، پالۋانعا كوز قيىعىن سالىپ، ۇندەمەدى. - مىرزا، قايدان كەلەسىڭ؟ - پەتەربوردان. - يا، ول جاقتاعى ەل امان با؟ - امان. - پاتشانىڭ پالۋانى - قاجىمۇقان دەگەن بىرەۋى بار دەپ ەدى، ونى كوردىڭ بە؟ - جوق. - ساندالىپ تالاي جەرگە بارساڭ دا، اۋىلدا مەن كورگەن قاجىمۇقاندى كورە الماعان ەكەنسىڭ؟ - ءسىز ونى قالاي كوردىڭىز؟ - كورگەندە، اكەسىن تانىتتىم، قار باسقان ءبىر بەكەتتە وتىر ەكەن.
«مەن پاتشانىڭ پالۋانىمىن»، - دەپ بىلشىلدادى. وتىرعان جەرىندە ءبۇرىپ ۇستادىم دا، جان- جاعىما الما-كەزەك قاراپ الىپ، اتىپ ۇرىپ، دالاعا لاقتىرىپ جىبەردىم. - وتىرىك ايتاسىز، ونى كورگەن جوقسىز. قاجىمۇقاندى اتىپ جىبەرۋ ءۇشىن الدىمەن مەنىمەن بەل ۇستاسىپ كورۋ كەرەك! - ە، ونداي دا ونەرىڭ بار ما؟ - بار. - ەندەشە، ورنىڭنان تۇرا عوي! مىرزا بەشپەنتىنە تاققان مەدالدارى سىلدىراپ ۇشىپ تۇردى. نۇرماعامبەت تە اتىپ تۇرىپ، قاجىمۇقاندى باۋرىنا قۇشاقتاي باسىپ: - اتاعىڭ شىعىپ، ەلدىڭ ابىرويى بولعان باۋىرىم، ساعىنىپ جۇرگەندە، سەنى دە كوردىم عوي!.. اكەل بەتىڭدى... قازاقتىڭ ەكى پالۋانى بەكەتشىنىڭ ۇيىندە وسىلاي كەزدەستى».
قازاق مۋزىكاسىن زەرتتەۋشى كورنەكتى عالىم، ايگىلى كومپوزيتور احمەت جۇبانوۆتىڭ 1963 -جىلى جازعان «زامانا بۇلبۇلدارى» كىتابىندا بۇل كەزدەسۋ جايلى از-كەم عانا ايتىلىپ وتكەن: ال جاسى قىرىقتىڭ توعىزىنا كەلگەندە قوياندىنىڭ بازارىندا كارون دەگەن بالۋانمەن كۇرەسىپ، ونىڭ قابىرعاسىن سىندىرادى. ءبىر ولەڭدە:
بۇل كۇندە قىرىق توعىزدا مەنىڭ جاسىم،
ارداقتى ەلى ىشىندە مەنىڭ باسىم.
قالتامنان جەتپىس بەس سوم زالوگ سالىپ،
سىندىردىم كارون بالۋان قابىرعاسىن، - دەيدى.
بىرەۋلەر شولاق قاجىمۇقانمەن دە كەزدەسىپتى، ەكەۋى قول الىسىپ بولعاننان كەيىن كۇرەسۋدەن باس تارتىپتى- مىس دەيدى».
دەرەككوز: Tengrinews.kz
