ادامزات جەر شارىنا ءبىز بىلگەننەن دە ەرتە ۇستەمدىك ەتكەن - عالىمدار

ال دۇنيەجۇزىلىك ارحەولوگتار قاۋىمداستىعى ادامزات ۇستەمدىگى بۇرىن ءبىز بىلگەن ۋاقىتتان دا ەرتە، ناقتى ايتقاندا، 3000 جىل بۇرىن باستالعان دەگەن شەشىم شىعاردى.

بۇل تۋرالى Science جۋرنالىنا سىلتەمە جاساپ The New York Times باسىلىمى حابارلادى.

«ادامدار 3000 جىل بۇرىن اڭشىلىق، مال باعۋ، ەگىن ەگۋ، وت جاعۋدى مەڭگەرۋ سياقتى تاسىلدەرمەن پلانەتانى مەڭگەرۋگە، يەلىك ەتۋگە تالپىنا باستادى» دەپ جازادى باسىلىم. اۆتوردىڭ جازۋىنشا، ب. ز. د. 1000 -جىلى امەريكادا مايا وركەنيەتى باستاۋ الىپ، قىتايدا جوۋ ديناستياسى پايدا بولعاندا جەر شارىنىڭ وزگە ايماقتارىندا ادامداردىڭ كوبى ەگىن شارۋاشىلىعىمەن اينالىسا باستاعان. زەرتتەۋ ماقالاسىن جازعان اۆتورلاردىڭ ءبىرى، گەوگراف، بالتيمور ءوڭىرى، مەريلەند ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىمى، ەكولوگ ەرل ەلليس وسى اقپاراتتىڭ نەگىزىندە، بۇرىن ويلاعاننان 1000 جىلعا دەيىن ەرتەرەك ادامزات جەر شارىنا ۇستەمدىك ەتە باستاعانىن دالەلدەگەن. زەرتتەۋگە 250 ارحەولوگ قاتىسىپ، بۇل اقپاراتتى راستاپ وتىر.

«ماسەلەن، يتاليالىق الپىدە 3000 جىل بۇرىن ەگىن ەگۋ، جەردى وڭدەۋ ناقتى بولعان. ەگىن شارۋاشىلىعى ءالى كۇنگە دەيىن اتالعان ايماقتا بار» دەيدى ارحەولوگتار.

باسىلىمنىڭ جازۋىنشا، «وتكەندى زەرتتەمەي تۇرىپ، بولاشاقتى باعدارلاۋ مۇمكىن ەمەس». سوندىقتان ارحەولوگتاردىڭ وسى جاڭالىعى كليمات پەن جەردى مەڭگەرۋ سالاسىندا تەڭدەسسىز جاڭالىق بولىپ وتىر.

زەرتتەۋگە قاتىسپاعان ارحەولوگتىڭ ءبىرى، ۆيسكونسين ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پالەوەكولوگى دجون ۋيليامس تا ماقالاعا وڭ باعاسىن بەردى. ونىڭ ايتۋىنشا، «انتروپوتسەن، ياعني، جەردىڭ ەكولوگيالىق، كليماتتىق جۇيەسىنە ادامزات تاراپىنان وزگەرىستەر ەنگىزۋ ءبىز ويلاعاننان بىرنەشە جۇزدەگەن جىل بۇرىن باستالعان جانە ول الداعى ۋاقىتتا جاھاندىق كليماتتىق وزگەرىستەردى بولجاۋدى جەڭىلدەتەدى».

ايتا كەتەرلىگى، بۇل زەرتتەۋ - ارحەولوگتار جۇمىسىنىڭ باستاماسى عانا، زەرتتەۋشىلەر تىڭ جاڭالىقتارعا قول جەتكىزەتىندەرىنە سەنىمدى. زەرتتەۋ جالعاسۋدا.

اۆتور: ايكۇمىس بولاتبەك