ءجادي شاكەن ۇلىنىڭ «قارالى كوش» رومانى توتە جازۋمەن قايتا باسىلدى

 نۇر - سۇلتان. قازاقپارات - الماتىداعى جازۋشىلار وداعىندا بەلگىلى جازۋشى، تاريح زەرتتەۋشىسى ءجادي شاكەن ۇلىنىڭ التى بىردەي كىتابىنىڭ تۇساۋكەسەرى ءوتتى. جازۋشى بارلىق ەڭبەگىندە دە ۇلت تاريحىنداعى اقتاڭداق كەزەڭدەردى قامتىپ، وتاندىق ادەبيەتكە سۇبەلى تۋىندىلار قوسىپ وتىر.

 جازۋشى جۇرتشىلىق نازارىنا بۇل كەشتە «بوزمۇنار» رومانىن، «التاي الىپتارى» ، «وسپان باتىر جانە شىعىس تۇركىستان ماسەلەلەرى» زەرتتەۋ ەڭبەكتەرىن، «قىتاي قازاقتارىنىڭ ادەبيەتى» ادەبي سىن- زەرتتەۋلەرىن جانە «بەكزات ءسوز» كىتابىن ۇسىندى. سونداي- اق بۇرىن جارىق كورگەن «قارالى كوش» كىتابى توتە جازۋ ۇلگىسىمەن قايتا باسىلىپ شىققان. ادەبي كەشتى جازۋشىلار وداعى باسقارما ءتوراعاسىنىڭ ورىنباسارى، بەلگىلى اقىن باۋىرجان جاقىپ اشىپ جۇرگىزدى.

 التى كىتاپتىڭ تۇساۋى كەسىلگەننەن كەيىن عالىم جايلىباي، تەمىرحان تەبەگەنوۆ، جانات احمادي سياقتى ايگىلى قالامگەرلەر ءسوز سويلەپ، قازاق ادەبيەتى مەن تاريحىنا قوسىلىپ وتىرعان ىرگەلى ەڭبەكتەردىڭ ەندىگى عۇمىرىنا ساتتىلىك تىلەدى.

 - ادەبيەتكە كەلىپ، تىڭ قارقىنىمەن، كوركەمدىك بيىگىمەن تانىلعان قالامگەرلەر اراسىندا ءجادي شاكەن ۇلىن بولە- جارا ايتامىز. ول شىعارماشىلىعىنا باستى تاقىرىپ ەتىپ قازاق تاريحىنىڭ بەيمالىم قىرلارىن اشۋدى العان. ول شىڭجاڭ قازاقتارىندا ساقتالىپ قالعان ەرەكشە قۇنارلى باي ءتىلدى پاش ەتتى، ادەبي سوزدىك قوردىڭ كوبەسىن سوكپەي ساقتاي الدى. ول روماندارىندا باياعى اتا- بابالارىمىز قولدانعان ورالىمداردى قولدانا بىلگەن، - دەيدى فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور تەمىرحان تەبەگەنوۆ.

 اۆتوردىڭ ايتۋىنشا، كىتاپتاردىڭ قاي- قايسى بولسىن موينىنا اۋىر جۇك ارتقان، ەرەكشە مىندەت ارقالاعان ەڭبەكتەر. - كىتاپتاردا نەگىزىنەن شەتتەگى قازاق تاريحىنداعى اقتاڭداقتار نەگىز بولعان. قىتايداعى 5 ميلليون قازاقتىڭ ادەبيەتى، مادەنيەتى، رۋحانياتىن ساقتاپ، اتامەكەنگە، قازاق توپىراعىنا جەتكىزۋ - ۇلكەن جۇك. ءبىز سول جۇكتى جەڭىلدەتۋگە قارلىعاشتىڭ قاناتىمەن سۋ سەپكەندەي از دا بولسا ۇلەس قوسقىمىز كەلدى. ماسەلەن، «وسپان باتىر جانە شىعىس تۇركىستان ماسەلەلەرى» اتتى كىتاپتا شىڭجاڭداعى ۇلكەن كۇرەستەردىڭ جاعدايى ەگجەي- تەگجەيلى باياندالادى. بيىل دا وسپان باتىردىڭ 120 جىلدىعىنا وراي وسى كىتاپ جارىق كورىپ وتىر. ال «قىتاي قازاقتارىنىڭ ادەبيەتى» اتتى ەڭبەگىمدە ارعى بەتتەگى قازاقتاردىڭ ادەبي ماسەلەسى ءسوز بولادى. ويتكەنى ول جاقتاعى ادەبيەت قازىر قۇرۋعا، جوعالۋعا تاياۋ. سوندىقتان تەزىرەك ونداعى بار ادەبيەت ۇلگىلەرىن وسىندا اكەلۋ، تانىتۋ، ادەبيەتشى قاۋىمنىڭ نازارىنا ۇسىنۋ وسى كىتاپتاردىڭ ازداعان مىندەتى دەپ ەسەپتەيمىن، - دەيدى ءجادي شاكەن ۇلى.

اۆتوردىڭ ءوزى قىتايداعى ءور التاي ولكەسىندە ومىرگە كەلگەن. اتاجۇرتقا 1997 -جىلى ورالىپ «قازاق ادەبيەتى» ، «جاس قازاق ءۇنى» گازەتتەرىندە جۇمىس ىستەگەن. پروزادا ءونىمدى ەڭبەك ەتىپ «ءبىر ۋىس ساۋلە» ، «جۇرەك نەگە جىلايدى» اڭگىمەلەرىمەن، «قارالى كوش» رومانىمەن وقىرمان جۇرەگىنە جول تاپتى. سونداي- اق بالالار ادەبيەتى، ادەبي سىن- زەرتتەۋ باعىتى، تاريحي تاقىرىپتاردا دا كوسىلىپ قالام تەربەدى. وسى ۋاقىتقا دەيىن اۆتورلىق 12 كىتابى، قۇراستىرعان ەڭبەكتەرىنەن 20 كىتاپ جارىق كورىپتى.

اباي ايماعامبەت

www.aikyn.kz