مۇحاڭنىڭ ءان اۋەنىن ەستە ساقتاۋ قابىلەتىنە نەشە رەت ءتانتى بولعانمىن - م. شاحانوۆتىڭ ءومىرى جايلى ەسسەدەن

استانا. قازاقپارات - «ءشاي ۇستىندەگى اڭگىمە» دەپ اتالاتىن ايگىلى اقىن مۇحتار شاحانوۆتىڭ ءومىرى جايلى ەسسەمىزدى ونان ارى جالعاستىرامىز.

ايتا كەتۋ كەرەك، بۇل ەسسەنىڭ اۆتورى قۇديار ءبىلال سوڭعى ون جىلدان استام ۋاقىتتان بەرى مۇحاڭمەن بىرگە «جالىن» جۋرنالىندا قىزمەت ىستەپ كەلە جاتقان جۋرناليست، جازۋشى.

ءشاي ۇستىندەگى اڭگىمە-81

م. شاحانوۆتىڭ «جەلتوقسان ەپوپەياسى» اتتى ءۇش تومدىق كىتابىنىڭ قالاي جازىلعانىن جاقسى بىلەمىن. مۇحاڭ ايتا بەرەتىن «بەس كوميسسياسىنىڭ» دا اراجىگىن سول كەزدە اجىراتىپ كورگەنمىن.

شىنىندا دا جەلتوقسان كوتەرىلىسى شىندىعىن انىقتاۋ ماقساتىندا قۇرىلعان كوميسسيالاردىڭ ءوزى ءبىر-ءبىر تاريح. سول كوميسسيانىڭ ۇشەۋى جەلتوقسان شىندىعىن بۇركەۋ ماقساتىندا قۇرىلعاندىعىن مۇحاڭ كەزىندە سان رەت شىرىلداپ ايتقان بولاتىن. ءالى دە ايتادى. ءبىراق سوعان جەتە ءمان بەرىپ جاتقان ادام از. رەتىنە قاراي الداعى ءشاي اڭگىمەلەرىنىڭ بىرىندە ول كوميسسيالاردى دا تارقاتىپ ايتارمىز.

كەيدە م. شاحانوۆقا «جەلتوقسان شىندىعىن تۇبىنە دەيىن جەتكىزبەدىڭ» دەگەنگە ساياتىن سىن ايتىلىپ جاتادى. ورىنسىز سىن. ءبىز بىلگەن سوڭ ايتامىز. ەگەر مۇحاڭنىڭ سول كەزدە اتقارعان جۇمىستارىن ويشا ەلەستەتىپ كورسەڭ بار عوي... ءتىپتى ونى ويشا ەسەستەتۋدىڭ قاجەتى دە جوق. م. شاحانوۆ باسشىلىعىمەن اتقارىلعان بارلىق جۇمىس قۇجات بويىنشا راسىمدەلگەن.

مۇحاڭ «جەلتوقسان ەپوپەياسىن» جازىپ جاتقان كەزدە: «ءبىر ماڭىزدى قۇجاتتى تاپپاي جاتىرمىن. مىنالاردىڭ ىشىنەن ىزدەپ كورشى» دەپ قارنى قامپيعان ءتورت-بەس پاپكىنى ماعان تابىس ەتتى. الگى پاپكىنىڭ ءبارى مۇحيات جيناقتالىپ، بەلگىلى ءبىر جۇيەمەن تۇزىلگەن ءبىرىڭعاي دەرەكتى قۇجاتتار ەكەن. ىشىندە نە جوق دەيسىڭ؟! ءۇش-ءتورت كۇن اقتاردىم. ءبىراز ماعلۇماتتى قويىن داپتەرىمە كوشىرىپ تە الدىم. الايدا ىزدەگەن دۇنيەم تابىلمادى.

مۇحاڭ: «وندا ۇيگە بارىپ، باسقا قۇجاتتاردى كورەيىك» دەدى. سول نيەتپەن مۇحاڭ ۇيىنە باس سۇقتىم. سوندا الگى مەن قىزىققان پاپكىلەر ءتارىزدى اتقارىلعان جۇمىس قۇجاتتارىنىڭ ءبىر بولمەدە سىرەسىپ تۇرعانىن كورىپ، اۋزىم اشىلىپ قالعان. ءبىرازىن اقتارىپ كوردىم. تۇنىپ تۇرعان قازىنا.

سول كەزدە: «شەتىنەن كەمىرىپ، قاجەتكە جاراتا بەرسەم بە ەكەن؟!» دەگەن دە ءبىر وي كەلگەن. ءبىراق الگى دۇنيەلەرگە قانشا قىزىقسام دا ءوزىم اينالىسىپ جۇرگەن تاقىرىبىم بولماعان سوڭ ءوزىمدى زوردان باسقام. ايتپاعىم، سول اقتارىپ شىعۋدىڭ ءوزى مۇمكىن ەمەستەي كورىنگەن پاپكىدەگى تۇزىلگەن قۇجاتتىڭ ءبارى م. شاحانوۆ ماڭداي تەرىنىڭ جەمىسى عوي. تاعى قانداي تەر دەسەڭشى؟! ءيا، ارپالىسپەن وتكەن ءومىر. سونىڭ ءبارىن بىلەتىن ادامعا الگىندەي ساۋالدار تىم ەرسى كورىنەدى ءدا.

سول قالىڭ پاپكىنىڭ ىشىندەگى ءبىر عانا ءجايتقا نازار اۋدارايىق. تۇرمە تەپەرىشىنە توزبەگەن ءبىر بەلگىلى تۇلعا: «مەن، پالەنشەيەۆ پالەنشە، د. قونايەۆتىڭ كومەكشىسى دۇيسەتاي بەكەجانوۆقا 5 مىڭ سوم اقشا جانە «وريەنت» ماركالى التىن ساعاتتى پارا رەتىندە بەردىم» دەپ تۇسىنىك جازىپ بەرەدى. سول تۇسىنىك نەگىزىندە د. بەكەجانوۆتى تۇتقىندايدى. ءبىراق دۇيسەتاي بەكەجانوۆ ازاماتتىق تانىتىپ، د. قونايەۆتى جازىقسىز قارالاۋعا جول بەرمەيدى. الايدا ءوزى ۇزاق جىلعا سوتتالىپ كەتە بارادى.

وسى تۇرعىدا اڭگىمە وربىگەندە مۇحاڭ: «تاعدىر دەگەن قىزىق، ءا» دەدى دە: «سول د. بەكەجانوۆ كەزىندە ە. ەۆتۋشەنكو ەكەۋمىزدىڭ د. قونايەۆقا جولىعۋىمىزعا جول بەرمەپ ەدى. بىردە ديمەكەڭنىڭ شاقىرۋىمەن ۇيىنە بارعانىمدا، ءبىرىنشى قاباتتا ءبىر قارت انا جولىمدى توستى. ءوزىن تانىستىردى. د. بەكەجانوۆتىڭ اناسى ەكەن. مەنەن س س س ر جوعارعى كەڭەسىنىڭ مۇشەسى رەتىندە جازىقسىز سوتتالعان بالاسىنا كومەك كورسەتۋىمدى ءوتىندى.

مەن ول كىسىگە: «بالاڭىز مەنىڭ اتىما ءوتىنىش جازسىن» دەدىم.

«كەيىن د. بەكەجانوۆتىڭ ءوز قولىمەن مەنىڭ اتىما جازىلعان 12 بەتتىك شاعىمدى د. قونايەۆتىڭ ءوزى ماعان اكەلىپ تابىس ەتتى. مەن ونى م. گورباچەۆقا جەتكىزدىم. وعان د. بەكەجانوۆتىڭ جازىقسىز سوتتالعانىن بارىنشا تۇسىندىرۋگە تىرىستىم. ودان كەيىن باس پروكۋروردىڭ اتىنا ساۋال جولدادىم. مەنەن باسقا دا كومەك قولىن سوزعاندار بولعان شىعار. الايدا د. بەكەجانوۆتىڭ بوساپ شىعۋىنا مەنىڭ وسى ءىس-ارەكەتتەرىم نەگىز بولعانى كۇمانسىز» دەگەن مۇحاڭ دۇيسەتاي بەكەجانوۆتىڭ تۇرمەدەن شىققان سوڭ وزىنە ارنايى كەلىپ، كوزىنە جاس الا وتىرىپ راحمەت ايتقانىن تىلگە تيەك ەتتى.

«وسى ءىستىڭ باسىندا تۇرعان ديماش اعامىز ونىڭ اناسىن ماعان ءوز ەسىگىنىڭ الدىندا ەلەۋسىز عانا جولىقتىرىپ جىبەرىپ ەدى» دەپ مۇحاڭ اڭگىمەسىن تۇيىندەدى.

ءيا، دىنمۇحاممەت اتامىز ايتپاقشى، ءومىر وسىلاي وتە بەرەدى ەكەن ءدا.

 

ءشاي ۇستىندەگى اڭگىمە-82

مۇحاڭنىڭ ءان اۋەنىن ەستە ساقتاۋ قابىلەتىنە نەشە رەت ءتانتى بولعانمىن. ءسىرا بۇل ءاندى ىڭىلداپ شىعاراتىندارعا ءتان مىنەز-اۋ دەيمىن ءدا. ماسەلەن ءوز باسىم ءشامشى اعامىزدىڭ «ەگىز ماقتا» ءانىن ەشقاشان ەستىگەن ەمەسپىن.

سول سياقتى شاكەڭنىڭ «كەلىن كەلدىسى» دە كوپ ورىندالا بەرمەيتىن اندەر ساناتىنا جاتادى. ارادا قانشا جىل وتسە دە سول اندەر اۋەنىن مۇحاڭ جاڭىلماي ءدوپ باسادى. سونداي «ۇمىتىلىپ كەتكەن» ەكى-ءۇش ءاننىڭ ومىرگە قايتا كەلگەنىنە ءوز باسىم بىرنەشە رەت كۋا بولدىم. سونىڭ ءبىرى، ش. قالداياقوۆتىڭ «ءومىر وزەن» ءانى. قازىر ءجيى ايتىلادى. بولماسا بۇل ءان دە ۇمىتىلا باستاعان بولاتىن. ماسەلە ءمانىن ءتۇيسىنۋ ءۇشىن اۋەلى وسى ءاننىڭ قايىرماسىن بىرگە ايتىپ كورەلىك:

 «جىلدار -

ءومىردىڭ وزەنىمەن

اعادى كەزەگىمەن.

سەنسىڭ - كوڭىلى اشىق،

مەنىڭ عاشىق عاسىرىم.

ەرتەدە دە كەشتە،

تۇراسىڭ سەن ەستە،

مەن وشسەم دە، وشپە، اسىلىم».

سوڭعى ءۇش جول ەكى رەت قايتالانادى. مىنە، وسى ءبىز بىلەتىن «ءومىر وزەن» ءانىنىڭ قايىرماسى دا، سول قايىرماداعى اۋەن دە مۇحاڭ تاراپىنان قايتا جازىلعان. بولماسا باستاپقى اندەگى قايىرما ەكى-اق جول بولاتىن. ونىڭ قانداي جولدار ەكەنىن قازىر ەشكىم بىلمەيدى دە. سونداي-اق «بۇل اندە جارىم-جارتىلاي بولسا دا مەنىڭ دە ۇلەسىم بار ەدى» دەگەندى مۇحاڭ دا ايتقان ەمەس. ول كىسى تەك ءاننىڭ قايتا جاندانىپ كەتكەنىنە قۋاندى.

مۇحاڭ سونىمەن قاتار «كەلىن كەلدى» مەن «ارقالىقتىڭ اق تاڭىنا» دا جاڭا لەپ بەردى. قازىر جۇبانىش جەكسەن ۇلى ورىنداپ جۇرگەن «ارقالىقتىڭ اق تاڭىنىڭ» سوزىندە دە، اۋەنىندە دە وزگەرىس بار.

ءبىز قازىر سول وزگەرىسكە تۇسكەن نۇسقاسىن تىڭداپ ءجۇرمىز. مۇحاڭنىڭ مۇنداي قادامعا الگى اندەردى قالاي دا ولتىرمەي ساقتاپ قالۋ ءۇشىن بارعانىن ءبىز جاقسى بىلەمىز. ال ونىڭ ناتيجەسى - بۇگىن ءبىز تىڭداپ جۇرگەن اندەر.

 ءبىز وسىنىڭ الدىنداعى ءشاي اڭگىمەلەرىنىڭ بىرىندە ش. قالداياقوۆتىڭ «سىر سۇلۋى» ءانىنىڭ ءسوزىن جازۋدى مۇحاڭ زەينوللا شۇكىروۆكە ۇسىنعانىن تىلگە تيەك ەتكەنبىز. زەينوللا اعامىز ول ءاندى باستاپقىدا «ون التى قىز» دەپ اتاعانىمەن شاكەڭ ونى قايتادان «سىر سۇلۋى» دەپ وزگەرتكەن ەكەن. سونداي-اق زەينوللا اعامىز نۇسقاسىنداعى:

«تۇرعانداي قاراپ تولقىندى سىرعا،

ءبىر سۇلۋ اپپاق بالتىرى.

ساۋلە بوپ ويناپ جاتقانداي سۋدا،

كوزىنىڭ ەركە جارقىلى» دەگەن شۋماقتاعى «ءبىر سۇلۋ اپپاق بالتىرى» دەگەن جولدى مۇحاڭ: «ءبىر سۇلۋ اسەم جان سىرى» دەپ وزگەرتكەن.

قازىر جۇبانىش جەكسەن ۇلى ايتىپ جۇرگەن «سۇيمەگەندەر ساعىنبايدى» ءانى دە مۇحاڭنىڭ ءان اۋەنىن جادىندا ساقتاپ قالۋى ناتيجەسىندە ۇزاق جىلداردان كەيىن ومىرگە قايتا كەلدى. مۇحاڭ بۇل ءاننىڭ شىعۋ تاريحىن: «1969-جىلى سوزاق اۋدانى، «جارتىتوبە» سوۆحوزىنىڭ ديرەكتورى يسابەك مىرزاحمەتوۆتىڭ شاقىرۋىمەن الگى اۋىلعا قوناققا باردىق. ءاننىڭ تۋۋىنا سول كىسى دە سەبەپكەر بولىپ ەدى» دەپ ەسكە الادى.

«الايدا ءبىز سول جولى شايان اۋداندىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ ءتوراعاسى ءوتىنىشىن ورىنداي المادىق. ول كىسى ءوزىنىڭ تۋعان اۋىلى تۋرالى «ساسىق ۆالسى» دەگەن ءان جازۋىمىزدى وتىنگەن ەدى. ءبىراق ءبىز:

«ساسىق» دەگەن اتاۋىنا تاڭدانىپ،

«ساسىق ۆالسىن» راس، جازا المادىق.

ال، اۋىلدىڭ شىن پەيىلىنە تولعانىپ،

«ساسىماعان» باسقا اندەردى جولدادىق» دەپ مۇحاڭ اڭگىمە سوڭىن كۇلكىمەن تۇيىندەدى.

ءيا، «ساسىق» ءسوزى اۋىل اتىن يەلەنگەن سوڭ سول جەر تۇرعىندارى ونىڭ باستاپقى مانىنە ءمان بەرمەي قويعان ءتارىزدى. سول سياقتى مۇحاڭ وزگەرتكەن اندەر دە ءوزىنىڭ باستاپقى مانىنەن اجىراي قويعان جوق. سوندىقتان دا ول اندەردەن بوگدە ءيىس شىقپايدى.

جالعاسى بار