ەلباسى ايتقان استانانىڭ جانىنداعى تاۋكە حاننىڭ جازعى ورداسى تۋرالى نە بىلەمىز
پرەزيدەنت استانانىڭ تاريحى كونە بوزوق قالاشىعىنان باستاۋ الاتىنىن، ەلوردانىڭ ءدال ماڭىنداعى كۇيگەنجاردا تاۋكە حاننىڭ جازعى ورداسىنىڭ ورنى تابىلعانىن ايتقان ەدى.
«استانا ەل قامىن جەگەن ەدىگەدەن باستاپ ءاز- تاۋكەگە دەيىنگى قازاق حاندارىنىڭ ورداسى بولعان. مەنىڭ تاپسىرمام بويىنشا زەرتتەۋ جۇرگىزگەن استانالىق ارحەولوگتار ەسىلدىڭ بويىنداعى كۇيگەنجار اۋىلىنىڭ تۇسىنان ءاز تاۋكە حاننىڭ جازعى ورداسىنىڭ ورنىن تاپتى»، - دەدى ەلباسى.
مىنە، وسى سوزدەن كەيىن تاريحشىلار ءاز تاۋكەنىڭ جازعى ورداسى تۋرالى جازبالارىن جاريالاي باستادى. سولاردىڭ ءبىرى تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، ل. ن. گۋميليەۆ اتىنداعى ە ۇ ۋ- ءنىڭ پروفەسسورى جامبىل ارتىقبايەۆ الەۋمەتتىك جەلىدە جازبا قالدىرىپ، حان ورداسى تۋرالى جان- جاقتى بايانداپ بەرگەن ەكەن. «قازاقپارات» ح ا ا تاريحشىنىڭ وسى ماقالاسىن وقىرمانعا ۇسىنادى.
ايتا كەتەرلىگى، جامبىل ارتىقبايەۆتىڭ سوزىنە قاراعاندا، ول ءاز تاۋكە حاننىڭ كۇيگەنجارداعى ورداسىن استاناعا كوشىپ كەلگەن ساتتەن باستاپ ىزدەۋگە كىرىسكەن. «ەل اۋىزىندا ەرتەدەن جۇرگەن اڭگىمە عوي، ءبىراق ناقتى وردانىڭ ورنىن تابۋ وڭايعا تۇسكەن جوق. 2012 -جىلى دوكەي تالەيەۆتى ەرتىپ الىپ كۇيگەنجار قورىمىنا باردىم، قورىم ىشىندە ساقتالعان قۇرىلىس وردا بولار دەگەن جورامال جاسادىق. 2015 -جىلى ۇلان ۇمىتقاليەۆتى ءبىر توپ ستۋدەنتتەرمەن ەرتىپ الىپ وردانىڭ ءار جەرىنە شۋرف سالدىق. ءاز تاۋكە حان وراسى ەكەنىنە ءبىرجولاتا كوز جەتكىزدىك. استانا قالاسى اكىمشىلىگىنە بىرنەشە رەت حات جازدىم، ءبىرتالاي ماقالالار جازدىق. ەندى مىنە ەلباسىنىڭ دۋالى اۋزىنا دا ىلىكتى. باعى بار ەسكەرتكىش ەكەن، مەن وردا ءبىرجولاتا قۇرىپ كەتەدى- اۋ دەپ قورقىپ ەدىم» دەپ جازعان تاريحشى حان ورداسىنا قاتىستى سوڭعى جازىلعان انىقتامالارىن جاريالاعان. سوعان كەزەك بەرسەك.
تاريحناما
كۇيگەنجار ماڭىندا ءاز تاۋكە حاننىڭ ورداسى بولدى دەگەن اڭگىمە ەل اراسىندا ەرتەدەن بار ەكەنىن ايتادى. ەل اۋزىندا جۇرگەن مالىمەت «مادەنيەت» گازەتى بەتىندە العاش رەت 1994 -جىلى جاريالانعان. اۆتورى ر. نۋرتازينا. اقمولا وڭىرىنە بەلگىلى ولكەنتانۋشى كلارا ءامىر قىزى 1997 -جىلى اقمولادا شىققان «قيىلعان عۇمىرلار» كىتابىندا «جاۋگەرشىلىك كۇشەيىپ كەتكەن زاماندا تاۋكە حاننىڭ كۇيگەنجاردا جەرلەنۋى كۇمان تۋعىزبايتىن ءتارىزدى» دەگەن پىكىر بىلدىرەدى.
پروفەسسور جامبىل ارتىقبايەۆتىڭ كۇيگەنجارداعى ءاز تاۋكە حان ورداسىنا قاتىستى قاريالاردىڭ اۋزىنان جينالعان اۋىز ەكى شەجىرە دەرەكتەرى «اتالىقتار اۋلەتى: ارىستان، بارقى، نياز» كىتابىنا ەنگەن.
وردانى ىزدەستىرۋ جۇمىستارى
2012 -جىلى ل. ن. گۋميليەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ «ارحەولوگيا جانە ەتنولوگيا» كافەدراسىنىڭ پروفەسسور ج. ارتىقبايەۆ باستاعان عالىمدارى كۇيگەنجار ماڭىندا ەتنوارحەولوگيالىق ىزدەستىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ بارىسىندا ەسىلدىڭ وسى كۇيگەنجار تۇسىندا قازاقتىڭ بىرنەشە مىڭ جىلدىق تاريحىنا قاتىستى تولىپ جاتقان ەسكەرتكىشتەر كەزدەسەدى. ونىڭ ىشىندە تاس ءداۋىرىنىڭ قونىستارى مەن قارۋ- جاراقتارى، ەرتە كوشپەلىلەردىڭ جان- جاعىن ورلاعان ۇلكەن وبالارى، قازاقتىڭ ءىرىلى- ۇساقتى قىستاۋلارى مەن قورىمدارى.
ءاز تاۋكە حان ورداسىن ىزدەستىرۋ بارىسىندا عالىمدار كۇيگەنجار ەسكى قورىمىن ارالاۋعا شەشىم قابىلدايدى. سەبەبى قازاقستاننىڭ ورتالىق جانە سولتۇستىك القابىندا كونە جانە ورتاعاسىرلىق ەسكەرتكىشتەردىڭ ءبىرازى قورىم اراسىنان تابىلعان. بەلگىلى دارەجەدە قازىرگى كۇنگە دەيىن جالعاسىپ كەلە جاتقان قورىمدار اشىق اسپان استىنداعى بىرنەشە مىڭ جىلدىقتىڭ مۇراجايى سياقتى.
ءاز تاۋكە حان ورداسىنىڭ سيپاتتاماسى
ءاز تاۋكە حاننىڭ جازعى ورداسى ەسىلدىڭ كۇيگەنجار اۋىلىنان اسا بەرىپ وڭعا قاراي شۇعىل بۇرىلاتىن جەرىندە، وزەننىڭ وڭ جاعالاۋىنا ورنالاسقان. ەگەر استانا- قاراعاندى تاس جولىمەن جۇرەتىن بولساق وردا ونىڭ وڭ جاعىندا، ياعني كۇيگەنجار اۋىلى مەن تاس جول اراسىندا. قازىرگى ۋاقىتتا ءاز تاۋكەنىڭ جازعى ورداسىن جاعالاي ورىن تەپكەن قورىم جاقسىلاپ قورشالعان، ءبىراق قايتىس بولعان ادامداردى ەندى ەسكەرتكىش ۇستىنە قويىپ جاتىر.
ءاز تاۋكە حاننىڭ جازعى ورداسىن جاعالاي ءتورت بۇرىشتى بيىك قورعان سوعىلعان. قورعاننىڭ وڭتۇستىك جاعى 60 مەتردەي، سولتۇستىك جاعى 40 مەتر، ياعني قورعان تىك ءتورت بۇرىش ەمەس، ءبىر جاعىنىڭ ەنى ازداۋ. قورعاننىڭ ۇزىندىعى 100 مەتر. بەكىنىس قورعاننىڭ سىرتىنان دا، ىشىنەن دە تەرەڭ ور قازىلعان جانە ول ورلار ەسىلمەن ارىق ارقىلى جالعاسادى. ەندەشە ەسىلدەن نە شىعىر ارقىلى، نە اتپامەن جوعارىعا قاراي سۋ جىبەرىلىپ تۇردى دەپ ەسەپتەۋگە بولادى. سەبەبى بەكىنىس- قورعان ورنالاسقان جەردىڭ دەڭگەيى وزەننەن جوعارىراق. وزەن مەن بەكىنىستىڭ وڭتۇستىك- باتىس مۇرتىنىڭ اراسى 50 مەتردەي.
ءاز تاۋكە حاننىڭ جازعى ورداسىنا كىرەتىن قاقپا ەكەۋ بولعان سياقتى، ونىڭ ءبىرى شىعىس جاقتان، ياعني نەگىزگى داربازا جانە ەكىنشىسى باتىس جاقتان قوسالقى قاقپانىڭ ورىنى كورىنەدى. قورعاننىڭ ىشىندە ەسكىلىكتى سامان مەن شىمنان سالىنعان قۇرىلىستاردىڭ ورىنى اڭعارىلادى، ءبىراق ولاردىڭ نە زيرات، نە قونىس- جاي ەكەنىن ارنايى قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزبەي تۇرىپ انىقتاۋ قيىن. ءبىز ءاز تاۋكە بەكىنىس- قورعاننىڭ ىشىندە ون ەكى قانات كيگىز ءۇي تىگىپ وتىردى دەگەن جورامال ۇسىنامىز. بۇگىنگى كۇنى قورعاننىڭ بۇكىل پەريمەترى بويىنشا ⅩⅩ عاسىردىڭ باسىنان باستاپ سالىنعان زيراتتار قورشاپ تۇر. بىرنەشە قۇرىلىس، سونىڭ ىشىندە حريستيان بەيىتتەرى، قورعاننىڭ ىشىنە دە ەنىپ كەتكەن.
ءاز تاۋكە حاننىڭ جازعى ورداسى قاۋىپسىزدىك ماسەلەسىن جاقسى ەسكەرىپ سالىنعانى انىق كورىنەدى. بىرىنشىدەن، بەكىنىس- قورعاننىڭ ىرگەسى بيىك كوتەرىلگەن، بۇرىشتارى قاراۋىل مۇنارا سياقتى جاسالعان. ەكىنشىدەن، بەكىنىس- قورعاننىڭ ىشىنە دە، سىرتىنان دا تەرەڭ ور قازىلعان جانە قۇرىلىسشىلار وعان سۋ جىبەرۋدى قامتاماسىز ەتكەن. ۇشىنشىدەن، جازعى وردانى باتىسىنان جانە وڭتۇستىگىنەن ەسىلدىڭ وزەنى قورعاپ تۇر دەسەك تە بولادى. جازعى وردانىڭ نەگىزگى قاقپاسى ەسىلدەن وتەتىن قازاقتىڭ بايىرعى وتكەلىنە باعىتتالعان، ياعني وزگە ەلمەن بايلانىس وسى وتكەل ارقىلى جاسالعانى ءسوزسىز. بۇل وتكەلدى جەرگىلىكتى ەل كۇيگەنجاردىڭ وتكەلى دەپ اتايدى. جازعى وردانىڭ شىعىس جانە سولتۇستىك جاقتارىنان الىستان وراعىتقان ور كەزدەسەدى مە، ونى انىقتاۋ قازىرگى ۋاقىتتا قيىن. بەكىنىس- قورعاننىڭ ەكى جاعىنان دا تاس جول وتەدى جانە سوعان بايلانىستى جەر بەدەرى قاتتى وزگەرگەن.
كۇيگەنجاردا ءاز تاۋكە حان ورداسىنىڭ بولۋىنا قانداي دالەلدەر بار؟
بىرىنشىدەن، جازعى جايلاۋدا كوشپەلى جاۋىنگەر ەلمەن بىرگە بولۋ ەۋرازيا كەڭىستىگىن بيلەگەن باسشىلاردىڭ ەرتە زامانداردان بەرگى ءداستۇرى. قازاقتا «حان جايلاۋى» دەگەن ۇعىم بەكەر ءومىر سۇرمەسە كەرەك.
ەكىنشىدەن، كۇيگەنجار، سارىوبا، اقمولا اراسىن ءاز تاۋكەنىڭ ۇلى، 1729-1737 -جىلدار قازاقتىڭ ۇلكەن حانى بولعان سامەكە حاننىڭ تۇقىمدارى مەكەندەدى. اقمولا دۋانى 1832 -جىلى اشىلعاندا العاشقى اعا سۇلتان بولعان دا سامەكە نەمەرەسى قوڭىرقۇلجا سۇلتان.
ۇشىنشىدەن، كۇيگەنجار ءاز تاۋكەگە اتالىق بولعان بارقى باتىردىڭ قونىسى. اتالىق بارقى باتىر بەلگىلى ەل باسىلارىنىڭ ءبىرى، ونىڭ تۇقىم- جۇراعاتتارى ءالى دە كۇيگەنجار ماڭىندا قونىستانعان.
مىنە، باسقا اڭگىمەلەردى ايتپاعاننىڭ وزىندە جوعارىدا اتالعان ءۇش دالەل كۇيگەنجاردا ءاز تاۋكە حاننىڭ جازعى ورداسى بولدى دەگەن جورامالدىڭ شىندىققا كەلەتىنىن ايعاقتاۋعا جەتەتىن سياقتى.
العاشقى زەرتتەۋ قورىتىندىلارى
2015 -جىلى ل. ن. گۋميليەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ «ارحەولوگيا جانە ەتنولوگيا» كافەدراسىنىڭ پروفەسسور ج. ارتىقبايەۆ جانە ارحەولوگ- عالىم ۇ. ۇمىتقاليەۆ ەسىل بويىنداعى كۇيگەنجارداعى ءاز تاۋكە حاننىڭ جازعى ورداسىندا ارحەولوگيالىق زەرتتەۋ جۇمىستارى جۇرگىزدى. قورعاننىڭ باتىس جاعىنا سالىنعان شاعىن شۋرفتىڭ ناتيجەسىندە ءاز تاۋكە حان ورداسى 17 - عاسىردىڭ 80-جىلدارى سالىندى دەپ ەسەپتەيمىز.
ءاز تاۋكە حان تۋرالى انىقتاما
ءاز تاۋكە قازاقتىڭ اتاقتى حانى سالقام جاڭگىردىڭ وتباسىندا دۇنيەگە كەلدى. 1640 -جىلدارى تاۋكە سۇلتاننىڭ اكەسىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا اتاقتى تاشكەنتتىك شايحانتاۋر ءناسىلى ءجۇنىس قوجامەن بىرگە قازاق التى شاھار دەپ اتايتىن شىعىس تۇركىستان ولكەسىنە ەلشىلىككە بارعانى بەلگىلى. شاح ماحمۋد بەن مىرزا فازىل چوراستىڭ «تاريح» دەگەن شىعارماسىندا جاڭگىر حاننىڭ ەلشىلىگىنىڭ شىعىس تۇركىستانعا كەلگەندىگى جازىلادى : «سول كەزدە جاھانگەر حاننان ەلشى بولىپ شايح حاۆاند تاحۋردىڭ (شايحانتاۋر) ۇرپاعى ءجۇنىس قوجا دەگەن ادام كەلدى. مىنا جاقتان سوفى قوجا جىبەرىلدى، ول قوجا سەيىد مۇحاممەد- حاليفتىڭ ۇلى، اللا جار بولسىن. جاھانگەر حان سوفى قوجامەن بىرگە ءوزىنىڭ ۇلى تاۋكە سۇلتاندى جىبەردى. حان (ابدوللا حان- شىعىس تۇركىستاننىڭ بيلەۋشىسى-ج. ا. ) ونى پاتشاداي سىيلاپ، ونىمەن بىرگە قوشقار بەكتى جىبەردى. جاھانگەر حان سول كەزدە، قۇداي راحمات ايلاسىن، احۋند موللا ياكۋب پەن جان قوجانىڭ ۇلى ۆافا قوجانى ءولتىردى. وسىدان كەيىن جاڭگىر قوشقار بەكپەن بىرگە ءوزىنىڭ ۇلكەن ۇلى اباق سۇلتاندى جولعا اتتاندىردى. ول ابدوللا حاننىڭ ۇلى جولبارىس سۇلتانعا ءوزىنىڭ قارىنداسىن ۇزاتىپ سالدى. ابدوللا اباق سۇلتاندى ەرەكشە سىيلاپ، قىمبات دۇنيەلەردى كوپ بەردى».
ەۋرازيا كوشپەلى ەلدەرىنىڭ بيلەۋشىلەرىنىڭ قىستا وڭتۇستىكتە، قالالىق وڭىردە قىستاپ، جازعى جايلاۋدى ەلمەن بىرگە ارقادا وتكىزەتىنى ەرتەدەن بەلگىلى سالت. ماسەلەن قىتايدىڭ «حانناما» جىلناماسىندا قاڭلى ەلىنىڭ حاندارى تۋرالى «قاڭلى ەلىنىڭ حانى قىستا لوگاتنۇقتا تۇرادى دا، جازدا بەتەن دالاسىنا كوشەدى» دەيدى. ەكى اراسى ءبىراز جەر، سەبەبى چاڭ- ءاننان (قىتايدىڭ سول كەزدەگى استاناسى) قاڭلىنىڭ قىسقى جۇرتى 21300 لي بولسا، جازعى جايلاۋى 9104 لي. ەكى ارالىق شامامەن 8000 لي دەپ الساق، قىستاۋ مەن جايلاۋدىڭ اراسى 2-3 مىڭ شاقىرىم بولماق. زەرتتەۋشىلەر لوعاتنۇقتى شىرشىق وزەنىنىڭ بويىنداعى قانعا قالاسىمەن، ال بەتەندى بالقاش پەن ارال اراسىنداعى ولكەمەن بايلانىستىرادى. ءبىزدىڭ پىكىرىمىزشە بەتەن ولەڭتىنىڭ اقكولگە قۇيار جەرىندە ورنالاسقان قالاشىق. قازاقتىڭ ۇعىمىندا اقكول- جايىلما اتالاتىن قۇت مەكەندە ءبىز ءبىرتالاي زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزدىك.
جازعى وردا ۇستاۋ ءداستۇرى ءوز كەزەگىندە قازاق ورداسىندا جالعاسىن تاپقانى ءسوزسىز. ءاز تاۋكەگە دەيىنگى قازاق حاندارىنىڭ ءومىر تاريحىنا قاتىستى دەرەكتەردەن دە وسى كوشىپ- قونۋدى اڭعارامىز. مىرزا حايدار «تاريحي- ي راشيدي» كىتابىندا موعولستان بيلەۋشىسى سايد حاننىڭ قاسىم حانمەن كەزدەسۋىن بايانداي وتىرىپ «جازدىڭ سوڭى ەدى. قاسىم حاننىڭ بۇيرىعىمەن قازاقتار قىستاۋلارىنا قاراي باعىت الدى. قاسىم حان (سايد حانعا) «قازىرگى ۋاقىتتا شايبانعا قارسى ەلدى كوتەرۋ قيىن شارۋا. ەل قىسقا دايىندىقتى جاساۋى كەرەك. بۇل كەزدە اسكەر جيناۋ مۇمكىن ەمەس» دەدى. وسىلايشا سىپايى تۇردە جورىققا شىعۋدان باس تارتتى. قاسىم حان حاندى (سايد) ۇلكەن قۇرمەتپەن شىعارىپ سالىپ، وزدەرىنىڭ اتا قىستاۋلارىنا قاراي جىلجىدى» دەيدى. وسى سياقتى دەرەكتەردى قازاقتىڭ ءار حانىنا قاتىستى ونداپ- جۇزدەپ كەلتىرۋگە بولادى.
ارينە، قازاق حاندارىنىڭ تۇركىستان وڭىرىنەن الىسقا ۇزاماي قالاتىن كەزدەرى دە بولسا كەرەك. ول نە جاۋگەرشىلىككە، نە جۇتقا، نە قىسىلتاياڭ ەلشىلىك ىستەرىنە بايلانىستى بولاما دەيمىز. ونداي جاعدايدا حان ورداسى تۇركىستاننان تەرىسكەيگە قاراي بەت الىپ، قاراتاۋدى جاعالاي كوشىپ جۇرەدى. ەگەر جاز ۋاقىتىندا سىرتتان كەلگەن ەلشىلىكتەردى، نە ءىرى ساۋدا كەرۋەندەرىن قارسى الۋ كەرەك بولسا كارىزگە اق شاڭقان ءۇي تىگىپ، باق جاھاندا قارسى الادى. بۇل سوناۋ ەرتە زاماندا باستالىپ ⅩⅨ عاسىردىڭ باسىنا دەيىن جالعاسىن تاپقان ءداستۇر.
قازاقتى تۇتاس بيلەگەن تاۋكە حاننىڭ 1715 -جىلى ءوز اجالىنان قايتىس بولعانىن وسى جىلى ۋفاعا كەلگەن تايقوڭىر قۇلتاباي اتالىق ۇلى باستاعان قازاق ەلشىلىگى ءمالىم ەتتى. ەلشىلىك ءاز تاۋكە حاننىڭ ورنىنا ۇلكەن حان بولىپ سايلانعان قايىپتىڭ اتىنان كەلگەن: «دوبرويۋ ۆولە ۋمرە تيەۆكە. مۋحاممەد حانا بليجنەي، تايكۋنۋر- باتىرا سۆويم جالوۆانيەم پوسلوم وترياديلي ۆەليكومۋ گوسۋداريۋ» . بۇل جەردە جازبا دەرەك «مۋحاممەد حان» دەپ قايىپ مۇحاممەد حاندى نۇسقاپ وتىر.
ءبىزدىڭ قولىمىزداعى كوپتەگەن دەرەكتەر تاۋكە حاننىڭ رەسەي، جوڭعاريا، ورتا ازيا ەلدەرىمەن تىعىز ماملەگەرلىك جانە ساۋدا بايلانىستارىن ۇستاپ تۇرۋعا بارلىق كۇشىن جۇمساعان ەل باسشىلارىنىڭ ءبىرى ەكەنىن دالەلدەيدى. ەڭ باستى قاۋىپ بۇل كەزەڭدە ويرات (قارا قالماق، جوڭعار) تاراپىنان بولدى دەۋگە كەلەدى. تاريحي دەرەكتەر ءاز تاۋكە حاننىڭ زامانىندا قازاق- قالماق اراسىنداعى قارىم- قاتىناستار كەيدە بەيبىت، كەيدە جاۋگەرشىلىكپەن شەشىلىپ وتىرعانىن كورسەتەدى.
اۆتور: قانات مامەتقازى ۇلى
