ەرىن سىيلاعان ايەل ەسىكتە قالمايدى

ويتكەنى، وتباسىنىڭ ءساتتى تىرشىلىگى، ونىڭ مۇشەلەرىنىڭ قوعامنان لايىقتى ورىن الۋى ەرلى- زايىپتىلاردىڭ جاراسىمدى قارىم- قاتىناسىنا تىكەلەي تاۋەلدى. ءداستۇرلى قازاقي وتباسىندا ەر ادام شاڭىراق يەسى دەپ سانالادى.

ۇيلەنۋ جىگىت ادامنىڭ ازامات بولعانىنىڭ بەلگىسى. ەندى ونىڭ ازاماتتىق بەينەسى بۇرىنعىداي قارا باسىنىڭ ارەكەتىنەن قالىپتاسپايدى، ءۇي يەسى رەتىندە ءوز وتباسىنىڭ ورتاق بەدەلىنەن قالىپتاسادى. «وتباسى - شاعىن مەملەكەت» دەگەن ءسوز تەگىن ەمەس. ارى قاراي ونىڭ ءوز تۋعان- تۋىستارىنىڭ، جورا- جولداستارىنىڭ، قايىن جۇرتىنىڭ الدىنداعى ابىروي- بەدەلى كەلىنشەگىنە ءسوزى قانشالىقتى وتەتىندىگىنە جانە ول تۋرالى كەلىنشەگى ايتاتىن پىكىرگە تىكەلەي تاۋەلدى.

ايەل ادام تابيعاتىندا وتباسىنىن تىرشىلىگى، ۇرپاق جالعاستىرۋ، وتباسىنىڭ ىشكى جانە سىرتقى ساياساتىن قالىپتاستىرۋ ءۇشىن قىزمەت ەتەدى. كۇيەۋىن بيلەۋگە ۇمتىلۋ، ونى باسقارۋعا تىرىسۋ ايەل ادامعا بەدەل اكەلمەيدى. بۇل - كەشەگى كەڭەستىك- پارتيالىق داۋىردەن قالعان سارقىنشاق. قازاقتىڭ بايىرعى ۇلتتىق سالت-ءداستۇرىن بۇزاتىن كورگەنسىزدىك. قوعامدىق پىكىر ونداي ايەلدى ەسىكتەن شىققان بويدا-اق سىرتىنان ايىپتاپ جاتادى. ايەلدىڭ وتباسى تىرشىلىگى، ۇرپاق جالعاستىرۋ سياقتى تابيعي مىندەتتەرى وزىنەن-ءوزى تۇسىنىكتى. ال وتباسىنىڭ ىشكى جانە سىرتقى ساياساتى دەگەنىمىز نە؟ وتباسىنىڭ

ىشكى ساياساتى ەرلى- زايىپتىلاردىڭ ىنتىماق- بىرلىگىن نىعايتۋعا باعىتتالادى. ءارقايسىسى ءوز مىندەتتەرىن ورىنداۋعا ۇمتىلادى. ول كەيدە ەستىپ تۇرىپ - كەرەڭ كورىپ تۇرىپ - سوقىر بولۋدى قاجەت ەتەدى. ءبىر-ءبىرىنىڭ بىلمەستىكتەرىن، قاتەلىكتەرىن كەشىرۋدى ۇيرەنەدى. يماندىلىق قاعيدالارىن سەرىك ەتكەن وتباسىلاردا ايتەۋىر ەرلى-زايىپتىلاردىڭ ءبىرىن- ءبىرى تاربيەلەۋى جەڭىل.

وتباسىنىڭ سىرتقى ساياساتى ەر ازاماتتىڭ بەدەلىن كوتەرۋگە، سول ارقىلى تۇتاستاي وتباسىنىڭ ابىرويىن اسقاقتاتۋعا باعىتتالادى. جىگىتتىڭ تۋىستارى الدىنداعى، قايىن جۇرتى الدىنداعى بەدەلى كوپ جاعدايدا ايەلىنىڭ قانداي پىكىر تاراتاتىندىعىنا بايلانىستى. قىز بالا تۇرمىسقا شىققانعا دەيىن تاعدىرى جىگىتتىڭ قولىندا بولسا، ۇيلەنگەن سوڭ جىگىتتىڭ تاعدىرى كەلىنشەگىنىڭ قولىندا بولادى. ەگەر كەلىنشەگى جولداسىن كوتەرمەلەپ،

ابىرويىن اسپانداتىپ وتىرسا ونىڭ بەدەلى دە بيىكتەي بەرەدى. ال جەرلەپ، تومەندەتىپ وتىرسا ول ءبىر سورلى ادامعا اينالادى. وتباسىنىڭ ىشكى جانە سىرتقى ساياساتىن قالىپتاستىراتىن سول شانىراقتىڭ قازىعى - ايەل.

ايەل ادام وتانداسىپ تۇرمىس قۇرام دەسە، كىم بولسا دا كۇيەۋىنىڭ ابىرويىن قورعاپ وتىرۋعا ءتيىس. بۇل - يماندىلىق قاعيدالارىنا سايكەس ايەل ادامنىن ەڭ باستى مىندەتى. ازاماتىن قۇرمەتتەۋ ارقىلى ايەل وزىنە دە قۇرمەت سەزىمىن وياتادى. ونىڭ ابىرويىن قورعاۋ ارقىلى ءوز وتباسىنىڭ ابىرويىن ساقتايدى. «ەرىن سىيلاعان ايەل ەسىكتە قالمايدى» دەگەن اتالى ءسوزدىڭ ماعىناسى مىنە، تاپ وسىندا. ايەلدىڭ شىنايى باقىتى كۇيەۋىن بيلەۋدە ەمەس، وعان لايىقتى جار بولىپ، ازاماتىنىڭ قوعامدىق ءومىردىڭ بيىك ساتىلارىنا كوتەرىلۋىنە كومەكتەسۋدە. كۇيەۋى توردە وتىرعان ايەل ەشقاشان بوساعادا وتىرمايدى.

وتاعاسىنىڭ مىندەتى - بالا- شاعاسىن اسىراپ، باعۋى بولسا، ايەلدىڭ كۇيەۋىنىڭ الدىنداعى ەڭ زور مىندەتى - اكەسىن كۇرمەتتەيتىن ۇرپاق وسىرۋىندە. ونىڭ

عۇمىرىنداعى كۇللى ەڭبەگىنە باعا بەرەتىن ولشەم دە - وسى. بالالارى اكەسىن الاتاۋداي اسپانداتىپ وتىرسا، ول دۇرىس شاڭىراق بولعانى.