قىرىق گرادۋس ايازدا دا كوكونىس وسىرۋگە بولادى - پاۆلودارلىق ەرلى- زايىپتىلار

 استانادا ءوتىپ جاتقان رەسپۋبليكالىق يننوۆاتسيالىق يدەيالاردىڭ فەستيۆالىندە ەرلى- زايىپتىلارمەن كەزدەسكەن «قازاقپارات» ح ا ا ءتىلشىسى ويى وزىق جاستارمەن قىستىڭ 40 گرادۋس سۋىعىندا قالايشا كوكونىس وسىرۋگە بولاتىنى تۋرالى قىزىقتى اڭگىمە ءوربىتتى.

«جىلىجايلار اۋىلى» .. . پاۆلودار قالاسىنان بار- جوعى ون شاقىرىمدا جاتقان پاۆلودار اۋىلىن ءوڭىر تۇرعىندارى وسىلاي دەپ اتايدى. دەسە دەگەندەي، 7 مىڭعا جۋىق حالقى بار شاعىن اۋىل حالقىنىڭ جارتىسىنان كوبى كۇزدىڭ قاراسۋىعىندا قىزاناعىن قىزارتىپ، جىلىجايدان تابىسىن اجىراتىپ وتىر. شارت بۋىنىپ شارۋانىڭ قوسىن تارتقان ەلدىڭ قاتارىندا تۇرسىنحانوۆتار وتباسى دا بار. استانادا تۇڭعىش رەت ۇيىمداستىرىلعان رەسپۋبليكالىق يننوۆاتسيالىق يدەيالاردىڭ فەستيۆالىنە «مەن» دەگەن «اقىلىمەن دوس، ەڭبەگىمەن ەرەك» كىل مىقتىلار جينالعان ەكەن. ءبىرى اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا مالدى سەمىرتەتىن جاڭا ءبيوونىمدى ويلاپ تاپسا، ەكىنشىسى IT تەحنولوگيانىڭ ەكىنىڭ ءبىرى تۇسىنە بەرمەيتىن تىڭ تەحنولوگيالارىن جاساپ شىعارعان. ءۇشىنشىسى مەديتسيناعا قاتىستى جاڭالىعىمەن ءبولىسىپ، ەندى ءبىرى شىدامدىلىق مەرزىمى جيىرما جىلدان اساتىن شامداردى الىپ كەلگەن. دەسە دە، قاتىسۋشىلاردىڭ ىشىندە تالاپ- تىلەگى جاراسقان ەرلى- زايىپتى تۇرسىنحانوۆتار جىلىجاي شارۋاشىلىعىنا قاتىستى الەمدەگى بارلىق تاجىريبەلەردى جيناقتاپ، ءبىر ارناعا توعىستىراتىن جوباسىن الا كەلىپتى. ءۇيدىڭ وتاعاسى رۋسلان تۇرسىنحانوۆ وتباسىنىڭ جىل سايىن جازدا جانە كۇزدە جىلىجايدا كوكونىستەردى وسىرۋمەن اينالىساتىنىن تىلگە تيەك ەتەدى. اققان تەر، ەتكەن ەڭبەك - ءوز جەمىسىن بەرمەي جاتقان جوق. ءبىر ەككەندە 700 ءتۇپ قيار مەن قىزاناقتان تۇسەتىن ءتۇسىم - جانۇيانىڭ ىشەر اسى، كيەر كيىمى. وتباسى بەل جازباي ءناپاقاسىن تاۋىپ وتىر.

«جىلىجاي شارۋاشىلىعىن دامىتۋ ءۇشىن بۇكىل الەمنىڭ تاجىريبەلەرىن اقتارىپ، تىڭ يننوۆاتسيالاردى جيناقتادىق. وسى سالادا جۇرگەن دوستارىمىز دا بار. ولاردىڭ يدەياسى تىپتەن قىزىق - مۇلدە ەلەكتر قۋاتىن قولدانبايدى. ءبىز دە سول جوباعا ۇقساس مودەلدى وسى فەستيۆالگە اكەلدىك. ياعني، كۇن ەنەرگياسى جانە جەل گەنەراتورلارىنىڭ قۋاتى ارقىلى جىلىجايلاردىڭ جۇمىسىن جانداندىرۋدى كوزدەپ وتىرمىز. ءبىز قولدانىپ وتىرعان جەل گەنەراتورلارى ءۇش قاناتتى نەمەسە ونىڭ ورنىن باسقان ۆەرتيكالدى گەنەراتورلار ەمەس. ءبىزدىڭ تاڭداۋىمىز - ترۋبينالى گەنەراتورلار» ، - دەيدى رۋسلان تۇرسىنحانوۆ.

ونىڭ سوزىنە قۇلاق اسساق، زاماننىڭ وزىق يننوۆاتسياسى بولىپ وتىرعان ترۋبينالى گەنەراتورلار قۇستارعا دا زيانىن تيگىزبەيدى. ەكىنشىدەن، گەنەراتورلاردىڭ قاناتتارى كوپ جاعدايدا ۇشىپ كەتىپ، ادامداردى جاراقاتتاپ جاتاتىندىقتان، ترۋبينالى گەنەراتورلاردا مۇنداي قاۋىپ جوق. «گەنەراتورلاردى تۋرا جىلىجايدىڭ جانىنا قويىپ قويۋعا ابدەن بولادى. ادەتتەگى جەل گەنەراتورلارىندا بار جيىلىگى تومەن تەربەلىستىڭ زيانى ترۋبينالى گەنەراتورلاردا بولمايدى. ادەتتە، گەنەراتورلاردان كەلەتىن جيىلىگى تومەن تەربەلىس 5-7 كيلوگەرتستىك مولشەرمەن ادامنىڭ ميىنا زيانىن تيگىزەتىنىن كوپ ادام بىلە بەرمەۋى مۇمكىن. بۇعان قوسا ۋلترادىبىس ايتارلىقتاي دەنساۋلىققا كەسىرىن تيگىزۋى ىقتيمال. سوندىقتان، جەل گەنەراتورلارىنىڭ ترۋبينالى تۇرىندە مۇنداي ماسەلەلەردىڭ بارلىعى شەشىلگەن. دەسە دە، ولاردىڭ ءبىر كەمشىلىگى - جەل گەنەراتورلارىن ءاردايىم جەل سوعىپ تۇرعان جاققا باعىتتاپ وتىرۋ كەرەك. قاراجات بولعان جاعدايدا ءبىز ترۋبينالى جەل گەنەراتورلارىن رەسەيدەن تاپسىرىس بەرىپ اكەلەتىن بولامىز» ، - دەيدى ءۇيدىڭ وتاعاسى.

 تۇرسىنحانوۆتار جىلىجايدى قۋات كوزىمەن قامتۋ ءۇشىن «ەكىنشى يننوۆاتسيانى» دا قولدانباق. ياعني، ەڭبەكقور وتباسى گەوتەرميالىق ەنەرگيانى پايداعا جاراتپاق. «جەردى قازساڭىز، ءجۇز مەترگە دەيىن تەرەڭدىكتە تۇراقتى اۋا تەمپەراتۋراسى +5.. .+8 ارالىعىندا ساقتالادى. اۋانىڭ بۇل تەمپەراتۋراسىن ىسىتاتىن جىلۋ سورعىسى ارقىلى تارتىپ الۋعا بولادى بۇل الەمدىك تاجىريبەدە بار. دەمەك، جەر استى اۋا تەمپەراتۋراسى جىلۋ سورعىسىنا كەلىپ، كومپرەسسورلار ارقىلى 100-120 گرادۋسقا اينالادى. بۇل گرادۋس جىلىجايعا تاراعانشا 70 گرادۋسپەن تۇسەدى. بۇل اۋا تەمپەراتۋراسى جىلىجايدى جىلى ەدەن ارقىلى جىلىتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى» ، - دەيدى ول.

 ال وسى تۇرعىدا كومپرەسسور جۇمىس اتقارىپ تۇرۋى ءۇشىن جىلۋ سورعىلارىنا قۋات كوزى قايدان الىنادى؟ توتەدەن كەلگەن سۇراققا رۋسلان دا توسىلار ەمەس. «ۇڭعىمانى 60 مەتر تەرەڭگە قازىپ، وندا قۇبىرلاردى ءتۇسىرۋ كەرەك. وسى قۇبىر ارقىلى اتالعان تەرەڭدىككە سۋ جىبەرىلەدى. البەتتە، 60 مەتر تەرەڭدىكتە سۋ جىليدى. جۇمىستىڭ قاعيداتىن قاراپايىم جەلدەتكىشپەن سالىستىرۋعا بولادى. جەلدەتكىش جىلۋ نەمەسە سالقىن اۋا بولسە، مۇنداي قۇبىرلار ارقىلى سالقىن جەل تومەنگە ءبولىنىپ، جىلىنۋ ارقىلى قايتادان جىلىجايعا تاراتىلادى» ، - دەيدى ءۇيدىڭ وتاعاسى.

جىلىجايعا قاجەتتى قۋات كوزىن تۇرسىنحانوۆتار كۇن باتارەيالارى ارقىلى دا الۋدى كوزدەۋدە. بۇل ءۇشىن ارنايى قۇرىلعى تەرموماسسالار كەرەك. قىستىگۇنى كۇن باتارەيالارىن قولدانۋدىڭ ەشقانداي پايداسى بولا بەرمەيتىنى بەلگىلى. ال جاز بويى تەرموماسسالارعا جينالاتىن قۋات قىس بويى تەرموماسسالار ارقىلى جىلىجايدىڭ پايداسىنا جارايتىن كورىنەدى. سوندىقتان، ەسەپ بويىنشا قۋاتتىلىعى 10 كيلوۆاتتىق قانا جەل گەنەراتورلارىنىڭ قاۋقارى 500 شارشى مەترلىك جىلىجايدى جىلىتۋعا قاۋقارلى ەكەن. «جوبامىز «تەرروسوۆەتۋم» دەپ اتالادى. دەمەك، تەررو - جەر، سولنتسە - كۇن، ۆەتپەن - جەلدى مەڭزەپ وتىرمىز. جىلىجايلاردىڭ تاعى ءبىرى ءتۇرى ۆەگەتاريي ءادىسى ارقىلى دا تۇرعىزۋ ويىمىزدا بار. ۆەگەتاري ءادىسى بويىنشا كۇنشىعىس جاققا بەيىمدەلە كەلە جىلىجايدىڭ سولتۇستىك جاعى جىلىتىلاتىن بولادى. ۆەگەتاري ادىسىندە مونشانىكىندەي جىلۋ تاراتقىش تاستار جىلىجايدىڭ تومەنگى جاعىنا ورنالاستىرىلادى.

- ال قازىرگى ۋاقىتتا جىلىجايلارىڭىز قانداي ادىسپەن جۇمىس جاساۋدا؟

 - قازىرگى تاڭدا تەك بيولوگيالىق جىلىتقىشتار ارقىلى جىلىجايدى ۇستاپ وتىرمىز. دەمەك، جەر جارتى مەتردەي قازىلعاننان كەيىن سول قاباتقا مالدىڭ تەزەگى مەن جەلىنبەي قالعان ءشوبى ارالاستىرىلىپ، بەتىنە سۇيىقتىق قۇيىلادى دا، ونىڭ بەتىنە قۇنارلى قابات جابىلىپ، وسى ارالاسقان قابات جىلۋ بولەدى. بۇل قوسىندى توپىراققا جىلۋ تاراتادى.

- سىزدەر ايتىپ وتىرعان يننوۆاتسيالار مەن تەنولوگيالار قازاقستاندا بار ما؟

- ءبىز ايتقان يننوۆاتسيالاردىڭ بارلىعى قازىرگى تاڭدا الەمنىڭ تۇكپىر- تۇكپىرىندە پايداعا اسىپ جاتىر. تەك بۇل تەحنولوگيالار قازاقستاندا جوق. دەمەك، ولار بولەك- بولەك جۇمىس اتقارىپ جاتقانىمەن، ءبىز وسىنىڭ بارلىعىن بىرىكتىرۋدى كوزدەپ وتىرمىز. بالامالى قۋات كوزدەرىنىڭ بارلىعىن ءبىر جىلىجايعا بىرىكتىرە الساق، بۇل ەلەكتر ەنەرگياسىز جۇمىس اتقاراتىن جىلىجايعا اينالادى.

- مۇنداي وزىق جىلىجايلاردى جاساپ شىعارۋ ءۇشىن قانشا قاراجات كەرەك؟ مەملەكەتتىك سۋبسيدياعا ءوتىنىم بەرىپ كوردىڭىزدەر مە؟

- قازىرگى ۋاقىتتا مۇنداي جىلىجايدى ورناتۋ ءۇشىن ايتارلىقتاي قاراجات كەرەك. ترۋبينالاردى ءبىر- بىردەن ساتىپ الىپ، جەكە قولدانعاننان ەشقانداي پايدا جوق. سۋبسيديا سۇرامادىق. البەتتە، مەملەكەت اقشا بولسە، جۇمىس اتقارۋعا دايىنبىز. ناتيجەنىڭ وڭدى بولارىنا سەنىمىمىز زور. سەبەبى، قازاقستاندا بۇنى ءالى ەشكىم قولعا العان جوق. شامامەن 1000 شارشى مەترلىك جىلىجايدى ىسكە قوسۋ ءۇشىن 25-30 ميلليون تەڭگەدەي قاراجات كەرەك. قازىر پاۆلوداردىڭ نارىعىندا كۇز بولسىن، كوكتەم بولسىن باسقا جاقتان جەمىس- جيدەك پەن كوكونىستەر اكەلىنەدى. .. .قازاقستاننىڭ بارلىق قالاسىندا سولاي. وسىنداي 100  جىلىجاي ورناتا الساق، استانا حالقى تۇتىناتىن جەمىستەر مەن كوكونىستەردىڭ 10 پايىزىن وندىرە الار ەدىك. ءبىزدىڭ اۋىلىمىزعا كەلگەن جاڭا اكىم جوبامىزعا زور قىزىعۋشىلىق تانىتىپ وتىر. ەگەر جىلىجاي بويىنشا جىلدار بويى جيناقتاعان تاجىريبەمىزدى ىسكە اسىرا الساق، بۇكىل اۋىل وسى شارۋاعا ارالاسىپ، جالپى نارىقتا جەمىستەردىڭ باعاسى ارزانداي تۇسەر ەدى. قىستا دا جاڭا عانا پىسكەن كوكونىستەر جازداعى باعاسىنان قىمبات بولماس ەدى.

- ەگەر سىزدەرگە مەملەكەتتەن 25 ميلليون تەڭگە سۋبسيديا بەرىلسە، قورىقپاي ءىستى جۇزەگە اسىرۋعا كىرىسىپ كەتەر مە ەدىڭىزدەر؟ ءبىر سوزبەن ايتقاندا، «كۇيىپ كەتۋدەن» قورىقپايسىزدار ما؟

 - تاۋەكەل ءتۇبى جەل قايىق - وتەسىڭ دە كەتەسىڭ. قولداۋ بولىپ جاتسا ەشقانداي ۇرەيىمىز جوق. ءبىز قانداي باعىتتا جۇمىس جۇرگىزۋ كەرەكتىگىن جاقسى بىلەمىز.

اۆتور: ايان بەكەن ۇلى