ماجارلار ەكسپوعا سالت اتپەن كەلەدى
ماجارستاننان كەلگەن «ماديار تۇران» قورىنىڭ مۇشەلەرى كوشپەندى حالىقتاردىڭ اسكەري ونەرىن پاش ەتتى. ولاردىڭ ىشىندە ماجار عالىمى، انتروپولوگ اندراش بيرو دا بار، دەپ حابارلايدى قازاقپارات ءتىلشىسى. اندراش بيرو ماجارلار مەن قازاقتاردىڭ تۋىستىعىن جان- جاقتى زەرتتەپ، سونى عىلىمي تۇرعىدا دالەلدەگەن. ءتىپتى، ماديار رۋى كەڭىنەن تاراعان تورعاي تۇرعىندارىنا گەنەتيكالىق تالداۋ دا جاساعان. ونىڭ ايتۋىنشا، ماجارستان عالىمدارى تورعاي ايماعىندا ماديار رۋىنىڭ بار ەكەنىن 60-جىلدارى انىقتاعان ەدى. الايدا سول كەزدەگى كەڭەستىك جۇيە كەدەرگى بولدى. سودان ەشقانداي زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلمەدى. بەرتىن كەلە، اندراش بيرو اكادەميك ورازاق سماعۇلوۆپەن بىرگە تورعايداعى ماديارلاردىڭ تاريحىن زەرتتەپ شىقتى. سول كەزدە ۇلكەن ەكسپەديتسيا ۇيىمداستىرىلىپ، ماديار رۋىنان شىققان ەر ازاماتتارعا انتروپولوگيالىق زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلدى. ولاردىڭ د ن ك- سى ماجارستاننىڭ ەكى- ءۇش گەنەتيكالىق زەرتحاناسىندا زەرتتەلدى. وسى ەلدىڭ سوت- ساراپتاما ورتالىعى دا ءوز تالداۋىن جاساعان بولاتىن. سونىڭ ناتيجەسى ماديار- قازاقتار مەن ماجارلاردىڭ ەڭ جاقىن تۋىس ەكەنىن راستادى. اسىرەسە، تورعايداعى ماديارلاردىڭ گەنەتيكالىق ۇقساستىعى وتە جاقىن بولىپ شىقتى. سودان بەرى قازاقستان مەن ماجارستاننىڭ بايلانىسى كۇشەيە ءتۇستى. بىردەن قازاق- ماجار قۇرىلتايى ۇيىمداستىرىلدى. «ماديار تۇران» قورى ورتاق جوبالارعا بىلەك سىبانا كىرىسىپ كەتتى. ءابىلقايىر حاننىڭ ءمۇسىنىن قالپىنا كەلتىردى. جاقىندا كەيكى باتىردىڭ بەت- بەينەسىن جاساۋعا اتسالىستى. قوردىڭ تاپسىرىسى بويىنشا قوستاناي وبلىسى ساعا اۋىلىندا بيىكتىگى 7 مەتر بولاتىن ء«ومىر اعاشى» مونۋمەنتى ورناتىلدى. بۇگىندە اتالعان تۋىندى اعاشتان جاسالعان ەڭ ۇلكەن ەسكەرتكىش بولىپ سانالادى.
فوتو:spirro.ru
مىنە، ءدال وسى تۋىستىقتىق قارىم- قاتىناستى تۋ ەتكەن «ماديار تۇران» قورى ەكسپو كورمەسى اياسىندا استاناعا تاعى دا ات باسىپ تىرەپ، ءوز ونەرلەرىمەن كوشپەلى قازاق حالقىنىڭ رۋحىن ءبىر كوتەرىپ تاستادى. اتپەن شاۋىپ كەلە جاتىپ، ساداق اتتى. اسكەري ساپ تۇزەپ ءجۇردى، سەمسەرلەستى. اسىرەسە، ۇزىندىعى 4 مەتر بولاتىن قايىس قامشىنىڭ شاڭق- شۇڭق ەتكەن دىبىسى دا ەجەلگى كوشپەلىلەردىڭ ءومىرىن، اسكەري ءتارتىبى مەن سالتىن كوز الدىنا ەلەستەتتى. «قازاقتار مەن ماجارلاردىڭ مادەنيەتى، ءتىلى مەن تاريحى ءبىر، اتا- بابالارى دا ورتاق. ءدال قازىر وعان ەشكىم ءشۇبا كەلتىرە المايدى. ماجارلار 1600-1700 جىل بۇرىن ورتا ازيادان باتىسقا قونىس اۋدارعان بولاتىن. ءبىراق وسى جەردىڭ سالت- ءداستۇرىن، ءتىلىن، ۇلى دالانىڭ رۋحىن ساقتاي ءبىلدى. ءبىز دە كونە تۇركى جازۋلارىن كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتايمىز. ويتكەنى ول - ءبىزدىڭ ورتاق تاريحىمىز» ، - دەيدى «ماديار تۇران» قورىنىڭ پرەزيدەنتى اندراش بيرو.
عالىم بارشا قازاق ەلىن ەكسپو-2017 كورمەسىن وتكىزۋىمەن قۇتتىقتاپ، زامان تالابىنا ساي ارەكەت ەتىپ جاتقانىنا ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى. «ارينە، زامانا تالابىنا ساي بولعان دۇرىس. دەگەنمەن، تاريحتى دا ەشقاشان ۇمىتپاۋ قاجەت» ، - دەپ اتاپ كورسەتتى بيرو. قازاقستانعا ءجيى كەلىپ جۇرگەن عالىم قازاق ءتىلىن دە مەڭگەرىپ العان. «ماديار تۇران» قورى استانادا ۇلى دالا رۋحىن اسقاقتاسا، يشتۆان بەنتسە دەگەن ماديار باۋىرىمىز اقتاۋدا ءجۇر. الداعى جۇمادا ول اتپەن استاناعا قاراي شىعۋدا جوسپارلاپ وتىر. يشتۆان مىرزا ۆەنگريانىڭ «اۋدارىسپاق حۋنگاري» فەدەراتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى رەتىندە جاقسى تانىس. اتا جۇرتىنا اتپەن كەلۋدەن جالىقپايتىن ول ءوزىنىڭ ءبىر سۇحباتىندا: « ءبىزدىڭ ارعى تەگىمىز - قىپشاق. قازاقتا بار كەيبىر داستۇرلەر بىزدە دە بار. مىسالى، ورتالىق ۆەنگريادا بۇگىنگە دەيىن ەڭ قۇرمەتتى دەگەن قوناققا قويدىڭ باسىن ۇسىنادى. كوردىڭىز بە، بۇدان ارتىق قانداي دالەل كەرەك؟ ماسەلەن، مەن ءوزىمنىڭ دوسىمنىڭ تورعايلىق قىپشاق رۋىنان ەكەنىن بىلەمىن. مەنىڭ قىزمەتتەسىم، ەتنوگراف فاركاش چەمەز دە قىپشاق. ارينە، تورعايدان ۆەنگرياعا دەيىن ۇلكەن اراقاشىقتىق بار، ءبىراق بۇل بىزگە كەدەرگى ەمەس. ويتكەنى، ءبىز كوشپەندىلەرمىز. اتقا قونىپ، اتا- بابالارىمىزدىڭ وتانىنا كەلۋ ءبىز ءۇشىن مارتەبە» ، - دەپ اعىنان جارىلعان.
اقتاۋدان سالت اتپەن شىعاتىن يشتۆان بەنتسە 18 - تامىزدا ءدال كوكپاردان 1 - الەم چەمپيوناتى باستالاتىن كۇنى استاناعا ات باسىن تىرەمەكشى. سول كەزدە ەلورداعى ۆەنگريا كوكپار قۇراما كومانداسى مەن اۋدارىسپاقشىلارى دا كەلىپ جەتەدى. يشتۆاننىڭ ءوزى ەكسپو كورمەسىنە سالت اتپەن بارىپ، پاۆيلونداردى ارالاپ شىقپاقشى. ايتا كەتەيىك، بۇعان دەيىن ەكسپو-2017 كورمەسىندە ماجارستان ەلىنىڭ ۇلتتىق پاۆيلونى اشىلعان بولاتىن. سول جەردە استانانىڭ بايتەرەگى سياقتى « ءومىر اعاشى» ەكسپوزيتسياسى ورناتىلدى. پاۆيلوننىڭ اشىلۋ سالتاناتى بارىسىندا ماجارستاننىڭ ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى ۆارگا ماديالار ەلىنىڭ قازاقتار ءۇشىن شىن جۇرەكتەن قۋانىپ جاتقانىن جەتكىزدى. 
