كونسلاگەردەن امان كەلگەن قۇران
استانا. قازاقپارات - .. ءساتى ءتۇسىپ، بۇگىن تاعى ءبىر جالمانقۇلاقتىق اۋلەتتىڭ قارا ساندىعىن اقتارىپ قايتتىق. ءباتيما اپامىز بۇرىن- سوڭدى ءبىز ەستىمەگەن تالاي اڭگىمەنى ايتا كەلىپ، اكەسىنىڭ كوزىندەي عىپ ساقتاپ كەلگەن بارماق باسىنداي عانا قۇراندى كورسەتتى.
قولىمىزبەن ۇستاپ كوردىك. ۇلكەندىگى شامامەن 3*2 سانتيمەتردەي عانا.
سۋرەتتەگى سول قۇران. بۇرىن بۇل قۇراننىڭ التىن تۇستەس جىلتىر جازۋلى مۇقاباسى دا بولعان ەكەن. وكىنىشكە قاراي، قازىر مۇقاباسى جوق، ءارى قاعازى دا وتە توزىپ، ۇلدىرەپ تۇر. دەگەنمەن، باستاپقى جانە سوڭعى بىرنەشە بەتتەرىنىڭ سارعايىپ كەتكەنى بولماسا، وزگە بەتتەرى ءبۇپ- ءبۇتىن، ۇلكەيتكىش لۋپا ارقىلى ەركىن وقۋعا بولادى.
بۇل قۇران ءباتيما اپامىزدىڭ اكەسى عابدى- ءمۇتالىپ ءجۇمادىلدا ۇلىنىڭ قولىنا زۇلمات جىلداردىڭ زوبالاڭ كۇندەرىندە ءتۇسىپتى. قىسقارتا كەلتىرسەك، تومەندەگىدەي تۇيىندەلەدى.
1910 -جىلى دۇنيەگە كەلگەن عابدى- ءمۇتالىپ اتامىز 1941 -جىلدىڭ جازىندا اتباساردان ەل قاتارلى مايدانعا اتتانادى. ۇمسىن اجەمىز 1939 -جىلى تۋعان ءباتيما مەن 1941 -جىلى تۋعان ءمۇسليما (ءمۇسليما - سپورت ءجۋرناليسى، تانىمال قالامگەر قىدىربەك رىسبەكتىڭ تۋعان اناسى) اتتى قوس قىزبەن ەلدە قالا بەرەدى. ءباتيما اپامىز ايتادى:
«ءبىز نەگىزىنەن اجەمىز عاليا مارقۇمنىڭ تاربيەسىن كوپ كوردىك. وتە تاقۋا، ءارى بىربەتكەي كىسى ەدى. «انا كەلىن دۇرىس دارەتتەنبەي جۇرەدى، ول قالاي بالا ەمىزەدى» دەپ، مەنى تۋعاننان اناما ەش ەمىزدىرتپەي، ءوز قولىمەن اۋزىما بال تامىزىپ وتىرىپ ءوسىرىپتى.
اكەمىز جاستايىنان اتباسار وڭىرىندە ساۋدا ىسىمەن اينالىسىپ، سوعىسقا الىنعانعا دەيىن قازىرگى «سامارسكي» ەلدىمەكەنىندە جەكە دۇكەن ۇستاعان كىسى. سول دۇكەنى بەرتىنگە دەيىن ءدىن امان تۇردى. ءوزىنىڭ ايتۋىنشا سوعىسقا كىرىسىمەن- اق قالىڭ سولداتپەن بىرگە نەمىستىڭ تۇتقىنىنا تۇسەدى. سودان ءتورت جىل نەمىس اباقتىسىنىڭ ازابىن كورگەن. اتىن ۇمىتىپپىن، سوندا بىرگە بولعان ءبىر باشقۇرت دوسىن اۋزىنان تاستاماي ايتىپ وتىراتىن. تۇرمەدە جۇرگەندە بەس ۋاقىت نامازىن ءبىر ۇزبەگەن ادام ەكەن. ەكى يىعىنا ەكى كىسى مىنگەندەي زور دەنەلى، كەلبەتتى كەلگەن سول دوسىمەن بىرگە تۇسكەن فوتو- سۋرەتى دە مەندە بار بولاتىن. ول سۋرەت سوناۋ ءبىر جىلى ۇيىمىزدەن ءورت شىعىپ، سوندا جانىپ كەتتى.

اكەمىزدەن سوعىسقا كەتكەننەن باستاپ ءتورت جىلدا ەش حابار- وشار بولماعان. تەك 1945 -جىلدىڭ كۇزىندە ارىپ- اشىپ ەلگە اياق استى جەتىپ كەلگەن. سوندا ۇستىندەگى كيىمىنىڭ ابدەن توزىعى جەتىپ، شۇرىق- تەسىك ۇلدىرەپ تۇرعان دەيدى. سول كەلگەنىندە وسى كىشكەنتاي قۇراندى مويىنىنا تۇمار قىلىپ تاعىپ كەلىپتى. كەيىن زامان تىنىشتالعان ۋاقىتتا «بۇل قۇراندى قالاي ساقتاپ كەلدىڭ؟ » دەپ سۇراعاندارعا «نەمىستەر قۇرانعا تيىسپەيدى» دەپ ايتاتىن كورىنەدى. سول كونسلاگەردە جۇرگەندە الگى دوسى «مىنا قۇراندى وزىڭە امانات ەتتىم. اللا بۇيىرسا، ءالى ەلىڭە دە امان- ساۋ جەتەرسىڭ. سوندا بىردەن نامازعا جىعىل» دەپ ءجيى ايتادى ەكەن. اكەمىز شىنىندا دا ەلگە جەتىسىمەن ناماز وقۋدى باستاپ كەتكەن. كوپ جىلدار نامازدى تىعىلىپ، جاسىرىنىپ وقىپتى. كوبىنەسە، ۇيدە قۇلشىلىق قىلعاندا ۇمسىن انامىزدى كۇزەتكە تۇرعىزىپ قوياتىن كورىنەدى. ول كەزدە اڭدۋ وتە كۇشى عوي.
سوعىستان سوڭ دا اكەم از ۋاقىت اتباسار ىرگەسىندەگى اۋىلدا باياعى كاسىبىن جالعاستىرعان دا، كوپ ۇزاماي- اق جالمانقۇلاققا جاسىرىن تۇردە كوشىپ كەتكەن. ويتكەنى، سول ۋاقىتتاردا تۇتقىندا بولعانداردى قايتا ىزدەپ تاۋىپ، جازالاۋ ناۋقانى جۇرە باستاپتى. اكەمىز سودان قورقىپ، ساقتىق ءۇشىن تۇكپىردەگى اۋىلعا اۋا كوشكەن. كىشكەنە كەزىمدە ۇيىمىزدە بۋما- بۋما كەزدەمە ماتالاردىڭ ءۇيىلىپ تۇراتىنى ەسىمدە قالىپتى. شەشەمىز شەتىنەن جىرتىپ ەلگە بەرىپ جاتاتىن.
اكەمنىڭ سوعىسقا ءجۇمادىلدين دەگەن فاميليامەن كەتىپ، كەلگەندە «يسكاكوۆ» دەپ فاميلياسىن اتاسىنىڭ اتىنا وزگەرتىپ جازدىرتۋى دا سول ساقتىقتان تۋعان امال عوي. سونىڭ وزىندە ءبىز ەسەيىپ قالعاندا ول كىسىنى قورعالجىنعا قايتا- قايتا تەرگەۋگە شاقىرىپ، ءبىرتالاي ۋاقىت مازالاعانى بار. ايتەۋىر، اللانىڭ ساقتاۋىمەن امان قالدى. ءوزى بەرتىندە «سول جولى كولحوزباستىق مۇقاتايدىڭ كومەگى كوپ ءتيدى عوي» دەپ ءجيى ايتىپ وتىراتىن.
جالمانقۇلاق جۇرتى اكەمىزدى بىردەن ىشكە تارتقان. نەگىزىندە وسى ءوڭىردىڭ تۋماسى عوي. اتاقونىستارى اناۋ تەڭىز كولىنىڭ بويى، اققولقا دەگەن جەر ەكەن.
العاشقىدا جاڭگىر اتامىز ءۇيىنىڭ تەڭ جارىمىن بوساتىپ بەرىپ، سوندا تۇرىپپىز. ول كىسى بۇل اۋىلدا دا زەينەتكە شىققانشا دۇكەن ۇستادى، ازىق- تۇلىكتىڭ قويما باسشىسى بولدى. مىنەزى تۇيىق، كوپ سويلەمەيتىن، ءوز ىسىنە مىعىم، ساۋدا ىسىنە وتە جەتىك ادام- تىن. «باياعى اباقتىداعى دوستارىمنان ۇيرەنگەنىم ەدى» دەپ، كەيدە كوڭىلدەنىپ سىرناي تارتىپ، بىلايشا (اپامىز كونە ءبىر اۋەندى ايتا جونەلدى) ولەڭ ايتاتىن ونەرى بار ەدى. سول ادەمى سىرنايىن كەيىن زامانداسى سارسەنباي يسلامعالي ۇلىنا سىيلاپ جىبەردى عوي. تاعى ءبىر ادەتى، بالا كورسە مەيىرلەنىپ، ۇنەمى قالتاسىندا جۇرەتىن تاتتىلەرىن ۇلەستىرىپ قۋاندىرۋ بولاتىن.
اكەمىز 1972 -جىلى، جاسى الپىس ۇشكە قاراعان شاعىندا قايتىس بولدى. جاسى ۇلعايعاندا كورگەن قۋاندىق، سۇيىندىك ەسىمدى ۇلدارىنان تاراعان ۇرپاقتارى قازىر ءوز الدىنا شاڭىراق كوتەرىپ وتىر. ءمۇسليما ەكەۋىمىزدەن وزگە ايمان، ءاسيما اتتى قىزدارى بار. بۇل ەكى ءسىڭىلىم اكەمىزدىڭ جولىن قۋىپ كوپ جىل ساۋدا سالاسىندا قىزمەت ىستەدى» .
مىنە، ءباتيما اپامىزدان ەستىگەن وسىنداي ءبىر اڭگىمەنى جارياعا ۇسىندىق. عابدى- ءمۇتالىپ ءجۇمادىلدا ۇلىنىڭ قيلى تاعدىرى تۋرالى جازىلار دۇنيە مۇنىمەن شەكتەلمەك ەمەس.
اتالارىمىز ول كىسىنى ءمۇتا دەپ اتايتىن. جالمانقۇلاقتىق كونەكوزدەر ءمۇتا اتامىزدىڭ مىنەزىنىڭ كەڭدىگىن، ساۋداعا ادالدىعىن، قولىنان كەلگەنىنشە جۇرتقا جاقسىلىق جاساۋعا ۇمتىلىپ تۇراتىن كەڭپەيىلدىگىن وسى كۇنگە دەيىن جىرداي قىلىپ ايتادى. ءباتيما اپامىزدىڭ قولىنداعى سان ءتۇرلى ءدىني كىتاپتار ءوز الدىنا ءبىر حيكاياعا ارقاۋ بولارلىق. ونىڭ ءبارىن تىزە بەرسەك، وقۋشىمىزدى جالىقتىرىپ الۋىمىز دا مۇمكىن عوي.
سىزدەرگە سيرەك كەزدەسەر قۇران سۋرەتىن كورسەتتىك. ءمۇتا اتامىز تۋرالى دا از ماعلۇمات بەرىلگەن جوق. سوندىقتان، ءبىز ازىرگە عابدى- ءمۇتالىپ اتا جايلى جازبامىزدى وسى تۇستان تۇيىندەۋدى ءجون كوردىك.
تولەگەن جاكىتاي ۇلى
سۋرەتتەر اۆتوردىكى (قۇراننىڭ ەكى پاراعى بەرىلگەن)
Baq.kz