التىن اقشا ورنىنا جۇرە مە؟

استانا. قازاقپارات -  الەمدە جاڭا ءبىر قارجى داعدارىسىنىڭ شەتى قىلتيىپ كەلەدى. ويتكەنى ا ق ش دوللارىنا تاۋەلدىلىكتەن قۇتىلۋ ءۇشىن كوپتەگەن الپاۋىت ەلدەر الداعى ۋاقىتتا ساۋدا- ساتتىقتا ەسەپ ايىرىسۋدى تەك التىنمەن جۇرگىزۋگە ۇمتىلۋدا.

  بۇعان التىن قورى ماردىمسىز مەملەكەتتەر قالاي قارايدى؟ ەڭ باستىسى، ا ق ش وندايعا جول بەرە مە؟ ارينە، جوق. دەمەك، الداعى ۋاقىتتا التىن مەن دوللار ورتاسىندا ۇلكەن تارتىس تۋارى حاق. ال مۇنىڭ كەسىرى الەمدى جاڭا ءبىر قارجى داعدارىسىنا الىپ كەلەرى حاق.

ماسەلەن، نەمىستىڭ Die Welt گازەتىنىڭ ەسەپتەۋىنشە رەسەيدىڭ التىن قورى تەك اقپان ايىندا 9,3 توننا التىنمەن تولىقتىرىلعان؟ جالپى، قازىرگى كۇنى رەسەيدە 1650 توننا التىن بار. سول سەكىلدى گەرمانيا دا جانتالاسا التىن قورىن كوبەيتۋدى قولعا الىپ جاتىر. سونداي- اق ا ق ش- تا ساقتاۋلى تۇرعان التىندارىن ءوز ەلىنە قايتارۋعا كۇش سالۋدا. بۇل دودادان قىتاي دا كەنجە قالماۋدا.

دەمەك، الداعى ۋاقىتتا بۇلاردىڭ بارلىعى ساۋدا- ساتتىقتى تەك التىنمەن جۇرگىزۋى مۇمكىن. وندا دوللاردىڭ كۇنى قاراڭ دەۋگە بولادى. ءبىراق ا ق ش بيلىگىن جاڭادان قولىنا العان ترامپ ءوزىنىڭ وڭاي شاعىلار جاڭعاق ەمەس ەكەنىن كورسەتەرى بەلگىلى. ەڭ باستىسى - ول ءوزىنىڭ ساۋدا سالاسىنداعى (جالپى بارلىق سالا بويىنشا) بىردەن- ءبىر قارسىلاسى قىتايعا جول بەرمەۋگە تىرىسپاق. ياعني، ترامپتىڭ قىتاي تاۋارلارىنا 45 پايىز سالىق سالۋعا شاقىرۋى - سونىڭ ءبىر كورىنىسى. ەگەر وسى ەكى الىپ ەلدىڭ اراسىندا «ساۋدا سوعىسى» باستالاتىن بولسا، ونىڭ زاردابى وزگەلەرگە دە تيەرى انىق.

 ساراپشىلاردىڭ ەسەبىنشە، الدىمەن ا ق ش ەكونوميكاسى زارداپ شەكپەكشى ەكەن. اسىرەسە، ا ق ش- تىڭ Apple, Boeing, Wal-Mart سەكىلدى ءىرى كورپوراتسيالارى باسەكەنىڭ قۇربانى بولماق. ماسەلەن، Apple جىل سايىن قىتاي تۇتىنۋشىلارىنا 130-140 ميلليون ايفون ساتىپ كەلگەن. ال ا ق ش- تىڭ وزىندە ول سمارتفوندى جىلىنا نەبارى 100 ميلليون ادام عانا الادى ەكەن. دەمەك، ايىرماشىلىق ۇلكەن. قىتاي سەكىلدى ءىرى تۇتىنۋ نارىعىن جوعالتاتىن بولسا، Apple- ءدىڭ بولاشاعى بۇلىڭعىر بولماق.

 سول سەكىلدى ۇشاق جاسايتىن Boeing كومپانياسى دا قىتايسىز كۇن كورۋى قيىنداپ كەتپەك. ويتكەنى قىتايلار سوڭعى جىلدارى بۇل كومپانياعا 6810 ۇشاققا تاپسىرىس بەرگەن. ەگەر ترامپ «ساۋدا سوعىسىنىڭ» كورىگىن قىزدىراتىن بولسا، قىتاي جاعى بەرگەن تاپسىرىستان باس تارتارى بەلگىلى. وندا ا ق ش ۇشاق قۇراستىرۋ سالاسىندا جۇمىس ىستەپ جاتقان 150 مىڭ ماماندى امالسىز قىسقارتۋى كەرەك. مۇنىڭ ارتى الەۋمەتتىك جارىلىسقا اكەلەرى انىق. سونداي- اق كومپانيا قورجىنعا تۇسكەلى تۇرعان 1 تريلليون دوللاردان قاعىلماق.

ال قىتاي ا ق ش نارىعىن جوعالتقانىمەن ارزان تاۋارىن وتكىزەتىن ازيا، لاتىن امەريكاسى جانە افريكا سەكىلدى نارىعى بار. ۇتىلارى شامالى. جالپى، بۇل الدا بولۋى مۇمكىن ا ق ش پەن قىتاي اراسىنداعى داۋ. ال ونىڭ الدىن الۋ ءۇشىن قىتاي، رەسەي، يران جانە دە ءبىرقاتار ەلدەر ا ق ش- تىڭ ساۋدا سالاسىنداعى ىقپالىن السىرەتۋ ءۇشىن ءھام دوللارعا دەگەن تاۋەلدىلىكتەن قۇتىلۋ ءۇشىن التىندى پايدالانباق. ارينە، مۇنىڭ الدىندا بۇل ەلدەر ەكىجاقتى ساۋدا كەلىسىمدەرىن ۇلتتىق ۆاليۋتا ارقىلى جاساماق بولىپ تا كەلىسكەن. ءبىراق ۇلتتىق ۆاليۋتالاردىڭ باعامى ءار ەلدە ءارتۇرلى بولعاندىقتان، بۇل ۇلكەن كەدەرگى ەدى. وسىنىڭ ءبارىن تارازىعا تارتقان ەكونوميستەر ەڭ دۇرىسى التىنمەن ەسەپتەسۋ دۇرىس دەپ تاپقان سەكىلدى.

ەگەر وسى ماسەلە الداعى ۋاقىتتا تۇپكىلىكتى قولعا الىناتىن بولسا، وندا ەلىمىزدىڭ التىن قورى وعان جەتكىلىكتى مە؟ بىزگە قايتپەك كەرەك؟ ناقتى دەرەكتەرگە قاراساق، قازاقستان التىن قورى جاعىنان الەمدە 21-ورىندا ەكەن. بىلتىرعى دەرەك بويىنشا 240 توننا التىن بار كورىنەدى.

 جانگەلدى شىمشىقوۆ،

ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى، پروفەسسور:

- ەلىمىزدە التىن كەنىشتەرى جەتكىلىكتى. ودان ءوندىرىلىپ جاتقان التىن بارشىلىق. قازىر سونىڭ ءبارىن وڭدەپ، ءوز ەلىمىزدە قالدىرۋدامىز. جالپى، التىن وتە ءونىمدى اكتيۆتەردىڭ قاتارىنا جاتادى. سىرتقى قارىزدى دا التىنمەن جابۋعا بولادى. بۇگىنگى كۇنى ۇلتتىق بانك ەلىمىزدە وندىرىلگەن التىننىڭ ءبارىن ساتىپ الۋدا. ويتكەنى سىرتقى ەكونوميكالىق قاۋىپسىزدىكتى وسىمەن قامتاماسىز ەتۋدەمىز. دەگەنمەن دوللاردان قۇتىلۋ ءۇشىن ەلدىڭ ءبارى التىنمەن ەسەپ ايىرىسىپ كەتەدى دەۋ قاتە پىكىر.

ماسەلەن، كەزىندە ليۆيا باسشىسى مۋاممار كاددافي «التىن دينار شىعارامىز. مۇنايدى تەك التىنمەن عانا ساتامىز» دەگەن ەدى. ءبىراق ارتى نە بولدى؟ وسىنداي تىرلىك جاسايمىن دەپ مەرت بولعان جوق پا؟ ا ق ش وڭايشىلىقپەن وندايعا جول بەرمەسى حاق. ارينە، قىتاي، رەسەي سەكىلدى الىپتاردىڭ مۇمكىندىگى بار. ءبىراق اڭگىمەنىڭ ايتىلۋى بار دا، ونىڭ ىسكە اسۋى تاعى بولەك. سوندىقتان ساۋدا- ساتتىقتى تەك التىن ارقىلى جاسايمىز دەۋ، ازىرگە جۇزەگە اسپايتىن دۇنيە. بىزدە دە سولاي. ەلىمىز ءۇشىن دوللاردان قۇتىلۋ مۇمكىن ەمەس. ءبىز قانشا دوللارسىزدانۋ ساياساتىن ۇستانۋعا تىرىسقانىمىزبەن ءبارىبىر ەكسپورت- يمپورت دوللارمەن جۇرگىزىلۋدە. تەڭگە ونداي قۇدىرەتتى دەڭگەيگە كوتەرىلە العان جوق.

سەيسەن امىربەك ۇلى

«ايقىن» گازەتى