قازاق-وزبەك قارىم-قاتىناسى ورتالىق ازيانىڭ كەلەشەگىنە دە اسەر ەتەدى

استانا. قازاقپارات - الىس ساپارعا تۋىسىن شىعارىپ تۇرىپ وزبەكتەر: «دوسىڭ قازاق بولسىن» دەپ باتا بەرەدى ەكەن.

 

بۇل قازاق حالقىنىڭ ادالدىعىن، دوسىن جاۋعا بەرمەيتىن جاۋگەرلىگىن، قوناعىنا دەگەن كەڭ پەيىلدىگىن اڭعارتسا كەرەك.

ءتۇبى ءبىر تۇركى جۇرتىندا وزبەكتى قازاق «ءوز-اعام» دەپ سىيلايدى. باۋىرلاس، كورشىلەس حالىقتار اراسىنداعى تاريحي دوستىقتىڭ تامىرى تەرەڭدە.

ارينە، ءداۋىردىڭ ءار جىلدارى ءارتۇرلى ماسەلەلەر، ءتۇرلى-ءتۇرلى وقيعالار ورىن العانى بەلگىلى. دەسە دە، ەكى ەلدىڭ ەجەلگى دوستىق ۇستانىمىنا تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا ەش سىزات تۇسكەن جوق. تەرەزەسى تەڭ ەل بولىپ، ءوز تاۋەلسىزدىگىن العان كۇننەن باستاپ ءبىر-بىرىنە قۇشاق اشىپ، ارالاس-قۇرالاستىقتى ارتتىرا تۇسپەگەنىمەن، كورشىلەس ەلدەردىڭ اراسىندا بايلانىستى سۋىتاتىنداي جاعدايلار ورىن المادى.

تاۋەلسىزدىكتەن بەرى وزبەك بيلىگىن تىزگىندەپ وتىرعان پرەزيدەنت يسلام كارىموۆ بىلتىر 78 جاسىندا ومىردەن وزعاننان سوڭ، ونىڭ ورنىنا سايلانعان شاۆكات ميرزيەيەۆ  ۇلىستىڭ ۇلى كۇنىندە قازاقستانعا رەسمي ساپارلاۋدى جوسپارلاعان بولاتىن.

ەكى ەلدىڭ باسشىلارى ستراتەگيالىق ارىپتەستىك ماسەلەلەرىن تالقىلاماق نيەتتە. ناۋرىز مەرەكەسىنىڭ قازاق پەن وزبەك حالقى ءۇشىن دە ۇلىق ەكەنىن ەسكەرسەك، ساپاردىڭ تاڭدالعان ۋاقىتىنىڭ ءوزى وزبەكستاننىڭ ەندىگى باسشىسى جاڭا ساياسي ۇستانىمعا كوشەتىنىن، قازاق-وزبەك اراسىنداعى تىڭ سەرپىلىستەر بولاتىنىن بولجاتقىزاتىنداي.

وسىعان بايلانىستى باۋىرلاستىق پەن دوستىققا نەگىزدەلگەن قازاقستان- وزبەكستان قارىم-قاتىناسىنىڭ تاريحىنا كوز جۇگىرتىپ وتكەندى ءجون ساناعان ەدىك.

تاۋەلدىزدىك العاننان كەيىنگى قازاقستان مەن وزبەكستاننىڭ العاشقى قۇجات قويىپ، قول الىسا كەلىسىم جاساۋى 1992-جىلدىڭ 24- ماۋسىمىندا ورىن العان ەكەن. وندا ەكى ەلدىڭ قارىم-قاتىناسىندا نەگىزگە الىناتىن قاعيدالار دوستىق، ىنتىماقتاستىق جانە ءوزارا كومەك كورسەتۋ تۋرالى شارتقا ارقاۋ بولعان.

ك س ر و كۇيرەۋىنەن كەيىنگى توقىراۋ جاعدايىندا ەكى ەل دە ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىققا اسا ءمان بەرگەن بولاتىن. قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ 1994-جىلى تاشكەنتكە ساپارى بارىسىندا قول قويىلعان ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىكتى قۇرۋ تۋرالى شارت قازاقستان مەن وزبەكستان اراسىنداعى بايلانىستى جان-جاقتى، اسىرەسە، ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى ودان ءارى تەرەڭدەتۋگە سەپتىگىن تيگىزدى.

1997-جىلى ناۋرىزدا جاسالعان قازاقستان، وزبەكستان مەن قىرعىزستان رەسپۋبليكالارىنىڭ اراسىنداعى ماڭگىلىك دوستاستىق تۋرالى ءۇشجاقتى شارت - قارىم-قاتىناستى دامىتۋداعى تاعى ءبىر ماڭىزدى قادام بولدى.

بۇل قۇجات ەكى ەل اراسىنداعى ەكونوميكالىق كەڭىستىك اياسىندا ارىپتەستىكتىڭ ءتيىمدى جاقتارىن تەرەڭدەتۋ امالدارىن تابۋعا، شارۋاشىلىق سۋبەكتىلەرى اراسىندا تىكەلەي بايلانىستار ورناتۋعا وتە زور ىقپال ەتتى. كەيىننەن ەكى ەل باسشىلارىنىڭ ءوزارا ساپارلارى بارىسىندا ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىقتىڭ ماسەلەلەرى ۇدايى تالقىلانىپ، ءبىرقاتار ماڭىزدى قۇجاتقا قول قويىلدى. سونىڭ ىشىندە پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ 1998-جىلدىڭ قازانىندا وزبەكستانعا جاساعان رەسمي ساپارى كورشىلەس ەلدەردىڭ ىنتىماقتاستىعىن ارتتىرۋعا تىڭ سەرپىن بەردى.

ونىڭ بارىسىندا ماڭگىلىك دوستىق تۋرالى شارت، 1998-2007-جىلدارعا ارنالعان ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ باعدارلاماسى، مۇناي مەن گاز كەن ورىندارىن ىزدەستىرۋ، بارلاۋ جانە يگەرۋ سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق تۋرالى جانە وندىرىستىك كووپەراتسيا تۋرالى قۇجاتتار.

بۇل شارت قازاقستاننىڭ وزبەكستانمەن ۇزاق مەرزىمدى ىنتىماقتاستىعىنىڭ بەرىك ىرگەتاسىن قالادى. وزبەكستان - قازاقستاننىڭ نەگىزگى ارىپتەستەرىنىڭ ءبىرى. تاۋەلسىز دامۋ جىلدارىندا وزبەكستاندا مۇناي-گاز سالاسى، سونداي-اق توقىما، اۋىل شارۋاشىلىعى، قۇرىلىس جانە تۋريستىك سالالار قارقىندى دامىدى.

اۆتوموبيل ونەركاسىبىندە ەلەۋلى جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزگەن وزبەكستان ت م د اياسىندا جەڭىل اۆتوموبيلدەردى ءىرى ەكسپورتتاۋشى، سونداي-اق كولىك كوممۋنيكاتسيالارى مەن لوگيستيكادا ايتارلىقتاي تابىستارعا قول جەتكىزدى.

2008-جىلى وزبەكستان پرەزيدەنتىنىڭ استاناعا ساپارىنان كەيىن ەكى ەلدىڭ ساۋدا قارىم-قاتىناستارى قارقىندى دامي ءتۇستى. سىرتقى ساۋدا اينالىمى 2005-جىلدان 2013-جىلعا دەيىن 4 ەسەگە ارتىپ، 2 ميلليارد دوللاردان استى.

2015-جىلى ساۋدا اينالىمى 3,2 ميلليارد دوللارعا دەيىن جەتتى. ال 2013-جىلدىڭ 13-14- ماۋسىمىندا قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ وزبەكستانعا رەسمي ساپارى بارىسىندا تاراپتار ساياسي، ساۋدا-ەكونوميكالىق جانە مادەني-گۋمانيتارلىق ىنتىماقتاستىق ماسەلەلەرىن تالقىلادى.

2014-جىلى وزبەكستان پرەزيدەنتى يسلام كارىموۆتىڭ قازاقستانعا رەسمي ساپارى بارىسىندا دا ءبىرقاتار ەكىجاقتى قۇجاتتارعا - 1997-جىلدىڭ 2- ماۋسىمىنداعى ونەركاسىپتىك مەنشىكتەردى قورعاۋ سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق تۋرالى ۇكىمەتارالىق كەلىسىمگە وزگەرىستەر ەنگىزۋ تۋرالى حاتتاما جانە 2015-2016-جىلدارعا ارنالعان ىنتىماقتاستىق باعدارلاماسىنا قول قويىلدى.

سونىمەن قاتار، ءارتۇرلى دەڭگەيدەگى كەزدەسۋلەردە دە تاراپتار ساۋدا-ەكونوميكا، سۋ-ەنەرگەتيكا، كولىك-لوگيستيكا جانە مادەني-گۋمانيتارلىق سالالارداعى ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىقتىڭ نەگىزگى باعىتتارىن تالقىلاپ كەلەدى. ەكى ەلدى بىرىكتىرەتىن ورتاق تاريحي-مادەني مۇرالار، قۇندىلىقتار دا بارشىلىق.

قازاق حالقىنىڭ ايگىلى بيلەرى تولە بي مەن ايتەكە ءبيدىڭ ەتنومەموريالدىق كەشەندەرى وزبەكستان اۋماعىندا. 2013-جىلى تاشكەنتتە اباي ەسكەرتكىشى اشىلدى.

الىشەر ناۋاي ەسكەرتكىشى استانادا اشىلماق. وسىنىڭ ءوزى حالىقتار اراسىنداعى مادەني-رۋحاني بايلانىستاردىڭ ماڭىزدىلىعىن بىلدىرسە كەرەك. ساراپشىلار وزبەكستان پرەزيدەنتى شاۆكات ميرزيايەۆ ءوز لاۋازىمىنا كىرىسكەننەن بەرى ەكى جاقتى قارىم-قاتىناستىڭ بەلسەندى دامي باستاعانىن العا تارتادى.

بىلتىرعى جىلدىڭ سوڭى مەن 2017-جىلدىڭ اياعىندا ءتۇرلى دەڭگەيدە كەلىسسوزدەر ءجۇرىپ، شەشىلۋى ءتيىس ءبىرشاما ماسەلە ساراپتالعان. ناۋرىز مەيرامىندا جوسپارلانعان ساپاردا سولاردىڭ ءبىرازىنىڭ ءتۇيىنى تارقىتالىدى دەگەن بولجام دا جوق ەمەس.

سونىمەن قاتار، قازاقستانمەن بايلانىستاردى كۇشەيتۋگە نيەت تانىتقان پرەزيدەنت ش. ميرزيايەۆ اراسىندا وتەتىن كەزدەسۋ ەكىجاقتى ساياسي-ەكونوميكالىق قاتىناستاردى نىعايتىپ، ستراتەگيالىق ىقپالداستىقتىڭ مۇمكىندىكتەرىن ارتتىرادى دەپ كۇتىلۋدە. مەملەكەت باسشىلارىنىڭ كەزدەسۋى بارىسىندا الداعى 4-5 جىلعا ارنالعان ورتاق ەكىجاقتى جوسپارلار تۋراسىندا كەلىسىلىپ، ەكونوميكانىڭ ماڭىزدى سالالارىن قامتيتىن قۇجاتتارعا قول قويىپ، جوعارى دەڭگەيدەگى پىكىر الماسۋلار كەزىندە ورتالىق ازيانىڭ ىنتىماقتاستىق ماسەلەلەرى مەن سالالالارى قامتىلۋى مۇمكىن.

جالپى ناۋرىزداعى وزبەكستان جاڭا باسشىسىنىڭ قازاقستانعا ساپارىن ساراپشىلار قالاي باعالايدى. ساياسات تانۋشى جانات مومىنقۇلوۆتىڭ سوزىنشە، وزبەكستان باسشىسىنىڭ استاناعا ساپارى تۋراسىندا ساراپشىلار اراسىندا ءارتۇرلى پىكىرلەر ايتىلۋدا.

«ءبىرىنشى كوزقاراس بويىنشا، قازاقستان مەن وزبەكستان اراسىندا جاڭا قارىم-قاتىناستار فورماتىنىڭ قالىپتاسىپ، ورتالىق ازيانىڭ ءتۇيىنى شەشىلمەي كەلگەن ورتاق ماسەلەلەرىنە ءمان بەرىلە باستاۋى - دەر كەزىندە جاسالعان قۇپتارلىق قادام.

ەكىنشى كوزقاراس اتالعان بەتبۇرىستىڭ ماڭىزىن اسىرەلەپ، تاشكەنت - استانا وداعى تۋرالى اڭگىمە قوزعاۋ ءالى ەرتە بولعاندىقتان، ەكىجاقتى ىقپالداستىقتىڭ مازمۇنىن تولىقتىرۋ قاجەت دەگەنگە سايادى.

ءۇشىنشى كوزقاراس بويىنشا، بۇعان دەيىن جابىق جاعدايدا دامىپ كەلگەن وزبەكستاننىڭ بۇدان بىلاي ليبەرالدانۋ رەفورمالارىن جۇرگىزۋى ناتيجەسىندە اشىق ەكونوميكاعا كوشىپ، كورشىلەس نارىقتارعا ىقپال ەتۋ مۇمكىندىگى جوعارىلايدى.

بىزدىڭشە، جوعارىدا كەلتىرىلگەن ءۇش كوزقاراستى ەسكەرىپ، ەكىجاقتى جانە ايماقتىق ىقپالداستىقتىڭ تۇجىرىمدامالىق جانە باعدارلامالىق نەگىزدەرىن ويلاستىرۋ قازاقستاننىڭ ستراتەگيالىق مۇددەلەرى تۇرعىسىنان اسا قاجەت. ويتكەنى، ەلىمىز ورتالىق ازيا ايماعى ءۇشىن جابىق ءومىر سۇرە المايدى.

سوندىقتان، قازاقستان مەن وزبەكستان قولدا بار ورتاق مۇمكىندىكتەردى پايدالانىپ، ورتالىق ازيا ينتەگراتسياسىنىڭ ۇزاق مەرزىمدى جوسپارىن قازىردەن باستاپ جەتىلدىرۋى قاجەت»، - دەپ جازادى ساياساتتانۋشى ەگەمەن قازاقستان گازەتىنە شىققان ماقالاسىندا.

ونىڭ پايىمىنشا، وزبەكستان مەن قازاقستان قارىم-قاتىناسىندا بولۋى ىقتيمال وزگەرىستەر ورتالىق ازيانىڭ دامۋ كەلەشەگى مەن باعىتىنا اسەر ەتەدى. قوس مەملەكەت - الەمدەگى جانە ايماقتاعى جاعدايلار بويىنشا، مۇمكىندىكتەر مەن قاۋىپ-قاتەرلەر تۋراسىندا سىندارلى پىكىر قالىپتاستىرعان، ءوز دامۋ تاجىريبەسىنەن ساباق العان، ءبىر-ءبىرىن ءارتۇرلى قىرىنان تانىعان، ۇلتتىق ماقساتتارىنا قاراي باعىت-باعدارىن ايقىنداعان سالماقتى ەلدەر.

ونىڭ ۇستىنە قازاقستان مەن وزبەكستان قازىرگى جاعدايدا ايماقتاعى جاعداي ءۇشىن تاريحي جانە ساياسي جاۋاپكەرشىلىگىن سەزىنە باستاعان. «وزبەكستان سياقتى ورتالىق ازيانىڭ بارلىق ەلدەرىمەن شەكارالاس جانە ايماقتىڭ ورتاسىندا ورنالاسقان ءىرى مەملەكەتتىڭ وزىندىك ورنىن قازاقستان ءتيىمدى پايدالانا الادى.

وزبەكستان - دەموگرافيالىق جانە ساۋدا- ەكونوميكالىق الەۋەتى، مەملەكەتتىلىك جانە مادەني داستۇرلەرىنىڭ ساباقتاستىعى تۇرعىسىنان مۇمكىندىكتەرى زور، اۋعانستانمەن تاريحي بايلانىستارى تەرەڭ جانە الەمدەگى ءارتۇرلى ورتالىقتارمەن وزىندىك سيپاتتاعى تەپە-تەڭدىكتى ساقتاپ كەلگەن مەملەكەت.

سوندىقتان بولار، ەلباسى ن. نازاربايەۆ كەزىندە ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ وداعىن قۇرۋ تۋرالى باستاما كوتەرگەن ەدى. بەلگىلى سۋبەكتيۆتى كەدەرگىلەرگە بايلانىستى جۇزەگە اسىرىلماي قالعان اتالعان يدەيا قازىر دە وزەكتىلىگىن جوعالتا قويعان جوق.

وزبەكستاننىڭ كەيىنگى دامۋ تۇجىرىمدامالارىندا ۇلتتىق-مەملەكەتتىك قۇرىلىس ستراتەگياسىنان ءبىرتۇتاس ايماق قۇرۋ يدەياسىنا ءوتۋ XXI عاسىرداعى ەڭ باستى مىندەتتەردىڭ ءبىرى رەتىندە بەلگىلەنگەنى راس. ش. ميرزيايەۆ بيلىككە كەلگەلى بەرى قىرعىزستانمەن، تاجىكستانمەن جانە تۇرىكمەنستانمەن دە بايلانىستارىن جاڭا دەڭگەيگە شىعارۋعا دەگەن نيەت تانىتىپ، قاجەتتى شارالار قابىلداندى»، - دەپ جازادى جانات مومىنقۇلوۆ.

تۇيىندەي ايتساق، وزبەكستان جاڭا باسشىسىنىڭ قازاقستانعا العاشقى ساپارىنان كوپ دۇنيە كۇتىلەدى. ەڭ باستىسى قازاق-وزبەك قارىم-قاتىناسى جاڭا دەڭگەيگە شىعىپ، ىنتىماقتاستىق اۋقىمى ارتۋى دا ىقتيمال.

جىل سوڭىنا دەيىن قورعانىس، ەكونوميكا سالالارى بويىنشا ەكىجاقتى كەزدەسۋلەر ۇيىمداستىرىلاتىنى ايتىلعان بولاتىن. وسىنىڭ ءوزى ەلدەر اراسىندا بولعان بۇعان دەيىنگى بەلگىلى ءبىر سالقىندىقتى جويىپ، ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ بايلانىسىنا دا ءبىرشاما سەرپىنگە جول اشاتىنى ءسوزسىز.

اۆتور: قانات مامەتقازى ۇلى