تۇركيا ەلشىسى: ءبىزدىڭ بارلىق سالاداعى قاتىناسىمىزدىڭ ءتۇپقازىعى قوجا احمەت ياساۋيدەن باستالادى
- قۇرمەتتى ەلشى مىرزا، قازاقستان مەن تۇركيا اراسىنداعى رەسمي ديپلوماتيالىق بايلانىستىڭ ورناعانىنا بۇگىن، 2 - ناۋرىز كۇنى 25 جىل تولىپ وتىر. بىلاي قاراساق، 25 جىل كوپ تە ەمەس. ءبىراق وسى ۋاقىت ارالىعىنداعى ەكى ەلدىڭ بايلانىستارى ءتۇرلى سالادان كورىندى. ەكىجاقتى بايلانىستارعا كەڭىنەن توقتالىپ وتسەڭىز؟
- ەڭ اۋەلى وسى اتاۋلى كۇنگە وراي، بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى ارقىلى قازاقستان حالقىنا ءوزىمنىڭ ەرەكشە ءىلتيپاتىم مەن قۇرمەتىمدى ءبىلدىرۋدى ەرەكشە مارتەبە دەپ سانايمىن. قازاقستان تاۋەلسىزدىگىن جاريالاعان ساتتە- اق ءبىز ونى رەسمي تۇردە العاشقى بولىپ تانىدىق. باۋىرلاس ەلگە وسىنداي كەزدە قولداۋ ءبىلدىرۋ ءبىز ءۇشىن ۇلكەن ابىروي بولدى. شيرەك عاسىردىڭ ىشىندە قازاقستان مەملەكەتى ءوزىنىڭ كەمەڭگەر باسشىسى، پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ كوشباسشىلىعىمەن بارلىق سالادا وتە جاقسى دامىدى. اسىرەسە، قازاقستاننىڭ حالىقارالىق ارەنادا ۇلكەن جەتىستىكتەرگە جەتكەنىن باعالايمىز. قازاقستاننىڭ ابىرويلى بولعانىن تۇركيا تاراپى دا ەرەكشە ماقتانىش تۇتادى.
وسى 25 جىلدىڭ ىشىندە ءبىز ساياسي- الەۋمەتتىك، گۋمانيتارلىق سالادا ەرەكشە بايلانىستار ورناتتىق. ورتا ازيا ەلدەرى ىشىندە قازاقستاندى ستراتەگيالىق ماڭىزى بار ارىپتەس، باۋىر ەلدەردىڭ ءبىرى رەتىندە سانايمىز. سوڭعى جىلدارى قازاقستان مەن تۇركيا اراسىنداعى بايلانىستار كۇننەن كۇنگە نىعايىپ كەلەدى. ديپلوماتيالىق بايلانىستاردىڭ 25 جىلدىعى ءبىزدىڭ تاراپىمىزدان باعالانىپ، جىل بويى ءتۇرلى مادەني شارالار ۇيىمداستىرماق نيەتتەمىز.
قازاقستاننىڭ ماقتانىشىنا اينالعان استانا قالاسىنىڭ الەمدە تانىلا تۇسۋىنە تۇركيا بارىنشا كومەكتەسە بەرەتىن بولادى. استانانى ءبىز قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ سيمۆولى رەتىندە باعالايمىز. قالا قاي جاعىنان الىپ قاراساڭىز دا قارىشتاپ دامىپ كەلەدى. قازاقستان سوڭعى كەزدەرى كولىك قاتىناسىن دامىتۋ، قۇرىلىس سالاسىن جانداندىرۋدا كوپتەگەن تابىستارعا جەتتى. ءبىز مۇنى قازاقستاننىڭ قاي تۇسىنا نازار سالساق تا، بايقاي الامىز. ساياسي بايلانىستاردان باسقا، ەكونوميكالىق بايلانىستارىمىز ءار تاراپتان نىعايىپ كەلە جاتىر. الەمدىك ەكونوميكالىق قيىنشىلىقتارعا قاراماستان قازاقستان مەن تۇركيا اراسىنداعى ساۋدا بايلانىسى تەك وڭ جاعىنان كورىندى. وتكەن جىلدىڭ وزىندە ەكى ەلدىڭ اراسىنداعى ساۋدا اينالىمى 2 ميلليارد دوللاردان استى.
ەكى ەل اراسىنداعى ۇكىمەت ارالىق كوميسسيانىڭ جۇمىستارى كوڭىلگە قونارلىقتاي. بۇگىنگى كۇنى ەكىجاقتى كەلىسىمدەردىڭ ناتيجەسىندە ءۇشىنشى ەلدەرگە ينۆەستيتسيا قۇيۋدى كوزدەپ وتىرمىز. قازىرگى ۋاقىتتا قازاقستاندا تۇركيانىڭ 475 ءتۇرلى مەردىگەرلىك جانە كەڭەسشىلىك جوبالارى بار. ەكى ەلدىڭ بىرىگە وتىرىپ جۇزەگە اسىرعان جوبالارىنىڭ قۇنى 21 ميلليارد دوللاردان اسادى. وسى ورايدا ايتا كەتەيىن، تۇركيا ستاتيستيكاسىنا سۇيەنسەك، قازاقستان تۇركيالىق مەردىگەرلىك فيرمالار جۇمىس ىستەيتىن 6-ورىنداعى مەملەكەت ەكەن. بۇل كورسەتكىش الداعى ۋاقىتتا دا ەكىجاقتى ءتيىمدى بايلانىستاردىڭ اياسىندا وسە تۇسەرى انىق.
- بيىل تۇركى الەمىنىڭ رۋحاني- مادەني ورتالىعى رەتىندە تۇركىستان قالاسى تاڭدالدى. بۇل ەكى ەلدىڭ اراسىن ودان ءارى جاقىنداتا تۇسۋگە ەرەكشە مۇمكىندىك بولىپ وتىر. بۇل ورايدا سىزدەردىڭ تاراپتارىڭىزدان قانداي جۇمىستار قولعا الىنباق؟
- ءبىزدىڭ بايلانىسىمىزدىڭ نەگىزى - مادەني، اعارتۋشىلىق باعىتتاعى ورتاق تۇلعامىز قوجا احمەت ياساۋي. ءبىز ءوز بايلانىسىمىزدىڭ كۇشىن قوجا احمەت ياساۋيدىڭ ىلىمىنەن الىپ وتىرمىز. بارلىق سالاداعى قاتىناسىمىزدىڭ ءتۇپقازىعى دا قوجا احمەت ياساۋيدەن باستالادى. وسىنى تۇسىنگەن ەكى ەل ءبىلىم سالاسىنداعى التىن كوپىر رەتىندە ۇلى تۇلعامىزدىڭ اتىمەن جوعارى وقۋ ورنىنىن قۇرعان بولاتىن. وقۋ ورنى بۇگىنگى كۇنى ەكى ەلدى ءبىلىم مەن مادەنيەت سالاسىندا جاقىنداستىرا ءتۇستى. بيىل تۇركىستان قالاسىن تۇركى مادەنيەتىنىڭ استاناسى رەتىندە بەكىتتى. وتكەن جىلى يۋنەسكو كولەمىندە اتالىپ وتكەن قوجا احمەت ياساۋي جىلىنا تۇركيا تاراپى بارىنشا ۇلەس قوستى. ءتۇرلى كونفەرەنسيالار، كەزدەسۋلەر مەن جوبالاردى جۇزەگە اسىردى. مىنە، سول ءۇردىس بيىل دا تۇركىستان قالاسىن مادەني استانا ەتىپ بەكىتۋدىڭ اياسىندا ءوز جالعاسىن تاباتىن بولادى.
اتاپ ايتاتىن بولساق، رۋحاني ورتاق تۇلعامىز قوجا احمەت ياساۋي مەن تۇركىستان قالاسىن الەمگە تانىتۋ ءۇشىن تۇركيا مادەني شارالار وتكىزبەك. بۇل مادەني شارالاردى يۋنۋس ەمرە اتىنداعى مادەنيەت ورتالىعى، تۇركىستانداعى قازاق- تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتى، ت ي ك ا، تۇركىسوي ۇيىمدارى ۇيىمداستىرماق. شاراعا قازاقستاننىڭ مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى، وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمدىگى، تۇركىستان قالاسىنىڭ اكىمدىگى قاتىسادى. مۇنىڭ ءبارى بىرلەسە وتىرىپ اتقارىلاتىن جۇمىستار ەكەنىن ايتا كەتكىم كەلەدى. ونىڭ ۇستىنە، بيىل استانادا وتەتىن «ەكسپو-2017» حالىقارالىق كورمەسىنە تۇركيا بەلسەنە قاتىساتىن بولادى.
تۇركيادان كەلەتىن تۋريستەر ءۇشىن قازاقستاندا بولۋ ۋاقىتى ۇزارتىلدى. اۋە قاتىناسى دا جاقسى دامىپ، ۇشاق رەيستەرىنىڭ سانى ارتتى. حالىقارالىق ماڭىزدى شارالاردى وتكىزەتىن قازاقستاننىڭ بەدەلى ارتا تۇسەتىنىنە كامىل سەنەمىن. وسىنداي شارالاردىڭ اياسىندا تۇركىستان قالاسىن الەمگە تانىتۋداعى جۇمىستارىمىز ناتيجە بەرىپ، رۋحاني وردامىزعا تۋريستەر مولىنان كەلەدى دەگەن ويدامىز.
- قازاقستان مەن تۇركيا اراسىنداعى ءبىلىم بەرۋ ۇردىسىنە توقتالىپ وتسەڭىز. بۇل باعىتتاعى جۇمىستار قالاي دامىپ جاتىر؟
- قازاقستان مەن تۇركيا اراسىنداعى بايلانىستارعا كوبىنەسە كاسىبي تۇرعىدا ءوز ىستەرىن مەڭگەرگەن، ءبىلىمدى جاستار ىقپالىن تيگىزىپ وتىر. كوپتەگەن قازاق جاستارى تۇركيانىڭ الدىڭعى قاتارلى وقۋ ورىندارىندا ءبىلىم الدى. يگى ءداستۇر ءوز جالعاسىن تاۋىپ، تۇركيادان ءبىلىم ىزدەگەن قازاق جاستارى كوبەيىپ كەلەدى. مۇنداي جاستار ءبىزدى ودان ءارى جاقىنداتا تۇسەدى. قازىرگى ۋاقىتتا تۇركيا تاراپىنان گرانتتار وتە كوپ. تۇركياعا بارىپ ءبىلىم العىسى كەلەتىن جاستار وسى مۇمكىندىكتەردى ءتيىمدى پايدالانسا ەكەن دەيمىن. ءوز بەتىنشە بارىپ وقىعان جاستارعا دا گرانتتار ۇسىنىلىپ، قولداۋ ءبىلدىرىپ كەلەمىز. قازاقستانداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى، ءال- فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى، قازاق- تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتى ءتارىزدى ىرگەلى وقۋ ورىندارىمەن بىرلەسكەن باعدارلامالارىمىز بار. اتالعان وقۋ ورىندارىنىڭ ستۋدەنتتەرى تۇركيادا تاجىريبەدەن ءوتىپ ءجۇر. تەك ستۋدەنتتەر عانا ەمەس، وقىتۋشىلار قۇرامى دا تۇركيادا بىلىكتىلىكتەرىن ارتتىرىپ، ءبىلىم سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى كەڭەيتىپ كەلەدى.
- ءسىزدىڭ ويىڭىزشا، الەم قازاقستاندى قانداي قىرىنان جاقسى تانيدى؟
- الەم قازاقستاننىڭ بەيبىتشىلىك پەن تۇراقتىلىققا ۇندەيتىن باستامالارىن قولدايدى. قازاقستان مەن تۇركيانىڭ ىزگى ميسسياسى - الەمدەگى بەيبىتشىلىك پەن تۇراقتىلىق. ەكى ەل دە بۇل جولعا ءوز ۇلەسىن قوسىپ كەلەدى. سوڭعى جىلدارى الەمنىڭ نازارىن اۋدارعان سيرياداعى جاعدايدىڭ تۇراقتالۋىنا ارنالعان بەيبىت كەلىسسوزدەر جۇرگىزۋ ءۇشىن قازاقستان ءوز الاڭىن ۇسىندى. سيريا بيلىگى مەن وپپوزيتسياسىن استاناداعى دوڭگەلەك ۇستەل باسىندا كەزدەستىرۋگە مۇمكىندىك جاسالدى. مۇنى الەم ەلدەرى جوعارى باعالادى.
مىنە، سيريا شيەلەنىسىنە جەتىنشى جىل بولدى. كوپتەگەن سيريالىق سوعىس كەزىندە قازا تاپتى. ميلليونداعان تۇرعىن بوسقىن بولىپ، شەت ەلدەرگە كەتتى. تۇركيانىڭ ءوزى بۇگىنگى كۇنگە دەيىن سيريادان 3 ميلليون بوسقىندى قابىلداپ، پانالاتتى. بوسقىندارعا تۇركيا بارىنشا گۋمانيتارلىق قولداۋ جاساپ وتىر. ال، رەسمي استانا بولسا، سيريادا تىنىشتىق ورناتۋعا ءوز ۇلەسىن قوسۋدا. جاقىندا، تۇركيا، يران، رەسەي مەملەكەتتەرىنىڭ جۇمىلۋىمەن سيرياداعى اتىستى توقتاتۋ مۇمكىن بولدى. ءبىراق، وپپوزيتسيالىق ءتۇرلى ۇيىمداردىڭ بيلىكپەن ىمىراعا كەلۋىنە ءالى دە جاعداي جاساۋ قاجەتتىلىگى تۋىندادى. وسىنى ەسكەرگەن قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ استانادا كەلىسسوزدەر وتكىزۋ ءۇشىن بارىنشا مۇمكىندىك جاسادى. قازاق بيلىگىنىڭ بۇل قادامى ءۇشىن نۇرسۇلتان نازاربايەۆقا ريزاشىلىعىمىزدى بىلدىرەمىز. استاناداعى كەزدەسۋدە سيرياداعى شيەلەنىستى شەشۋ ءۇشىن العاشقى قادامداردىڭ نەگىزى قالاندى. سيرياداعى اتىستى توقتاتۋدى ودان ءارى جالعاستىرۋعا استانا كەلىسسوزدەرى ءوز ۇلەسىن قوستى.
تاعى ەرەكشە اتاپ وتەتىن ءبىر جاعداي، نۇرسۇلتان نازاربايەۆ باستاعان قازاقستان حالقى تۇركيانىڭ ەڭ ادال دوسى، باۋىرى ەكەنىن ۇنەمى دالەلدەپ كەلەدى. قازاقستان باسشىسى مەن حالقىنىڭ تۇركيانىڭ تۇراقتىلىعى مەن دامۋىنا، بەدەلىنىڭ ارتا بەرۋىنە قولداۋ ءبىلدىرۋى سۇيسىنتەدى. 2016 -جىلى جازدا بيلىككە قارسى تۇركيادا ورىن العان اسكەري ارەكەت كەزىندە قازاقستان بيلىگى تۇركيا باسشىلىعىن قولدادى. تۇركيادا پرەزيدەنتكە، دەموكراتيالىق قوعامعا قاستاندىق رەتىندە جاسالعان بۇل ارەكەتتى قاتاڭ ايىپتايمىز. وتانىمىزعا وسىنداي قيىن جاعداي تۋعان كەزدە قازاقستان باسشىسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ كەلىپ، ءوزىنىڭ باۋىرلاستىعىن تانىتتى. ونىڭ بۇل قادامىنا تۇركيا حالقى ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى. قازاقستان وسىلايشا ءوزىن بەيبىتشىلىكتى قالايتىن، ونى نىعايتۋعا بارىنشا كۇش سالاتىن مەملەكەت رەتىندە تانىلىپ كەلەدى. قازاقستاننىڭ بۇل باستاماسىنا تۇركيا دا ءارقاشان قولداۋ بىلدىرەتىن بولادى. بۇگىنگى كۇنى الەم قازاقستاندى بەيبىتشىلىك كىندىگى رەتىندە تانيدى. مەيىربان قازاق باۋىرلارىمىزدى وسى ءۇشىن ەرەكشە قۇرمەتتەيمىز. ەكى ەلدىڭ اراسىنداعى باۋىرلاستىق ارتا بەرسىن!
- سۇحباتىڭىزعا كوپ راحمەت!
