ءسىز نەگە ءۇنسىزسىز؟
ول - بۇكىل قوعام كەلىسكەن ۇنسىزدىك. قازاقتىڭ دارىندى بالاسى الەمدىك دەڭگەيدە ءبىر شىعارما جازدى دەيىك. سول كۇنى قازاق الەۋمەتىن جىم-جىرت تىنىشتىق باسادى. جاڭاعى بەيباقتى بارىپ قۇتتىقتايسىڭ، جۇباتاسىڭ. سودان سوڭ ونىمەن بىرگە پىكىر كۇتەسىڭ. الايدا قارا جامىلعان الەۋمەت ءالى ءۇنسىز. بۇل تراۋر قاشان اياقتالادى، الدە سول اقتالماعان كۇيدە كەتە مە - ول ءبىر قۇدايعا عانا ايان. اسەكەڭنىڭ (اسقار سۇلەيمەنوۆ. اۆت) تاعى ءبىر ايتقانى بار، «پرومولچات - زناچيت سولگات» دەپ. بۇل ونىڭ «ۇندەمەگەنىڭ - وتىرىك ايتقانىڭ» دەگەنى. سەبەبى، سەن ۇندەمەي، جاق اشپاي وتىرعانىڭمەن جاماندىققا قولقابىس ەتىپ وتىرسىڭ. سەنىڭ ۇنسىزدىگىڭنىڭ ارقاسىندا قيانات سالتانات قۇرىپ وتىر»، - دەيدى اعامىز. وسى رەتتە جازۋشى تولەن ابدىكتىڭ «ءبىز ۇشەۋ ەدىك» پەساسىنداعى داريعا مەن مۇراتتىڭ ديالوگى جادىمدا جاڭعىرا كەتتى. سونداعى مۇراتتىڭ، «ەگەر بىرەۋ بىرەۋدى جازىقسىز زابىرلەپ جاتسا، جانىندا ءۇنسىز تۇرعان ادام - ول ءۇشىنشى لاگەر ەمەس، بۇزاقىعا كومەكتەسۋشى، ويتكەنى ول انا بەيشاراعا قوسىلسا، ەكەۋلەپ بۇزاقىنىڭ بەتىن قايتارار ەدى. ول ءوزىنىڭ ۇنسىزدىگىمەن زورلىققا قارسى ەمەستىگىن، زورلىققا جانى اشىمايتىندىعىن ءبىلدىرىپ تۇر. ال جانى اشىماۋ - ۇلكەن قاتىگەزدىك» دەگەن ءسوزى دە تالاسبەك اعامىزدىڭ سوزىمەن ۇيلەسىپ تۇرعان جوق پا؟!
ءيا، بۇگىندە «ۇندەمەگەن ۇيدەي بالەدەن قۇتىلادى» سيندرومى اسقىنىپ تۇر. كەشەگى ۇلت قايراتكەرلەرىنىڭ ەسىمىن اۋزىڭا الساڭ بولدى «حالىق جاۋى» اتاناتىن كەزەڭدەگى ۇرەيدەن تۋعان ۇندەمەۋ قازاقتىڭ گەنىندە ساقتالىپ قالعان سىڭايلى. كەشەگى توتاليتارلىق جۇيە قازاقتىڭ قانىنان ءوتىپ، سۇيەگىنە سىڭە باستاعاندا قاراسىن وشىرگەنى ءجون بولعان. ايتپەگەندە... قازاق ەل ايتقانداي، «مىقتىلارى ءسوز ايتسا، شىبىنداپ باس يزەي بەرەتىن» (اباي) كونبىس مىنزەدى، جاسىق ەمەس ەدى. ءتىپتى، حان الدىندا دا داتىن ايتىپ، ءداتىن كورسەتەتىن. كەشەگى «جەلتوقسانداعى» جاستاردىڭ اتويلاعان رۋحى - سونىڭ بەلگىسى. دەگەنمەن، سوڭعى ۋاقىتتا ىشتەي تىنۋ بەلەڭ العان سىڭايلى. اڭگىمە - بۇگىنگى ادەبيەتتەگى ۇنسىزدىكتە.
ادەبيەتتەگى ۇنسىزدىك، تالاسبەك اعا ايتقانداي، بۇكىل قوعام كەلىسكەن ۇنسىزدىك سەكىلدى. مۇنداعى كۇتپەگىمىز - ماقتاۋ ءسوز ەمەس. ادەبي پولەميكا قايتسە داميدى؟ ديسكۋسسيالىق ديالوگتار اشىق مىنبەرلەردە كورىنىس تاپقاندا عانا. كەزىندە «ادەبيەت پورتالىندا» اقىن تىنىشتىقبەك اعامىزعا ءبىر باۋىرىمىز، «ۇلى ابايدىڭ «مولاسىنداي باقسىنىڭ جالعىز قالدىم، تاپ شىنىم» قايعىسى ءسىزدىڭ باسىڭىزدا بار ما؟» دەگەن ساۋال جولدايدى. سوندا تىنىشتىقبەك اعامىز، ء«بىرتالاي جىل بولدى، اڭقىما تۋرالى ءبىراز ءسوزدى ايتىپ تا، جازىپ تا كەلەمىز. مىسالى، جوعارىدا اتالعان «ۇلتتىق يس پەن «كوپتىلدىلىك» ءھام ۇلتتىق يدەولوگيا» اتتى كولەمدى ماقالامىزدا دا ءبىز اڭقىمانىڭ ءبىراز اكسيومالارىنىڭ باسىن شالىپ وتتىك. سونىڭ قاي- قايسىسى دا - قازىرگى قوعامداعى دىندىك، فيلوسوفيالىق. ت. ت. ۇستانىمداردىڭ بارشاسىن «اۋرە- سارساڭعا سالاتىن» اڭقىمالىق قاعيداتتاردان.
جانە، ول ماقالامىزدى جاريالاعان باسپاڭىزدىڭ ءوزى دە قاتارداعى جاي گازەتتەردىڭ ءبىرى ەمەس، - قازاقتىڭ جانى مەن ارى بولىپ تابىلاتىن ادەبيەتىنىڭ باس گازەتى! الابوتەن وزگە دە سويداۋىل پايىمدارعا تولى سونداعى ماقالامىزدى، ءسوز جوق، از دەگەندە مىڭ قازاق وقىدى. ونىڭ ىشىندە، ارينە، تەولوگ، فيلوسوف، ءتىلشى- عالىم قازاقتار دا بار. اقىن- جازۋشىلار ءوز الدىنا. البەتتە، ءبىز سوندا قوعامدىق ءبىر زور تالقى باستالادى دەپ كۇتتىك. قايداعى!»، - دەگەن جاۋابى راسىندا وزەگىڭە شوق تاستايتىن سوزدەر.
البەتتە، اقىن ءوز باسىنا تەلىنەتىن ماقتاۋلار مەن ماداقتاۋلاردى كۇتكەن جوق. ەلدىڭ كومەسكىلەنگەن جادىنا ساۋلە تۇسىرەر بابالار تانىمىن جەتكىزۋدە امانات جاۋاپكەرشىلىگىن ءتۇسىنىپ، ءومىرىنىڭ شيرەك عاسىرىن سارپ ەتكەن ەڭبەگىنە حالىق تاراپىنان ەشقانداي رەاكتسيانىڭ بولماۋى - راسىندا اباي ايتقان، باقسىنىڭ مولاسىنداي جالعىزدىققا جەتەلەمەگەندە قايتپەك؟ ! دۇمشەلەر مەن دوگماتيكتەردىڭ دانىشپانسىپ ايتقان ءدىني ۋاعىزدارىن ەمىنە تىڭداپ، ەلىرە ناسيحاتتاۋشى توپتار باباتانىمدىق ەڭبەككە كەلگەندە نەگە اۋزىنا قۇم قۇيىلا قالدى؟ ۇنسىزدىك...
بۇرناعى جىلى قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلعانىنا - 550 جىل تولىپ، ءتۇرلى كونفەرەنسيالارمەن قاتار ادەبي دودالار دا دۇركىرەپ ءوتتى. ەلىمىزدەگى ادەبيەتتىڭ «سەن تۇر مەن اتايىندارىنىڭ» كوبىسى قال-قادەرىنشە شىعارما تۋدىردى. سوندا، بۇگىنگى ادەبيەتتىڭ تالانتتى وكىلى ەرلان ءجۇنىس «نارادۋ» اتتى كولەمدى پوەماسىن دوداعا ۇسىندى.
البەتتە، ايتارى مول، جۇگى اۋىر پوەما ءوز دارەجەسىندە باعالاندى دا. ءبىراق، ادەبيەتتىڭ پروتسەسى مۇشايرالارمەن جۇرمەيدى. ايتپاعىمىز، سول پوەما حاقىندا بىردە- ءبىر كولەمدى تالداۋ ماقالا نەمەسە سىن جازىلماعاندىعى. ادەبيەت تانۋشى اۋەزحان قودار عانا جارىمدى پىكىر ءبىلدىردى.
«بۇگىنگى تاڭدا كولەمدى ادەبي تۋىندى جوق، بۇگىنگى اقىندار پوەما جازبايدى» نەمەسە «بۇگىنگى اقىنداردا تاريحي تانىم جوق، كۇيرەۋىك» دەپ زارجاق بولىپ جۇرگەن جۇرتتار تاعى ءۇنسىز قالدى. اقىننىڭ بۇل پوەمانى جازۋدا تاريحتىڭ كوبىگىن الماي، قاسپاعىن قىرۋعا ۇمتىلىسى، تاريح تۇڭعيىعىنا بويلاۋى مەن قازاق بولمىسىن اشىپ بەرۋدەگى جانكەشتىلىگى ءبىراز ادەبي ماقالالارعا ارقاۋ بولۋعا ءتيىستى ەدى. ودان بولەك ەرلان اقىننىڭ بىلتىرعى جىلى «ەنتەلەحيا» اتتى پوەتيكالىق ويلار جيناقتالعان كىتابى جارىق كوردى. كىتاپتىڭ اتىنان باستاپ، ىشىندەگى مازمۇنى مەن جەتكىزۋ فورماتى دا ەرەكشە. قازاق ادەبيەتىنە قوسىلعان كولەمدى ەڭبەكتىڭ ءبىرى دەر ەدىك. ال وسى ەڭبەك جايلى كىتاپتىڭ تۇساۋكەسەرى تۋرالى دەرەكتەن وزگە بىردە- ءبىر رەتسەنزيانىڭ، ماقالانىڭ جازىلماۋى دا وكىنىشتى جايت.
قاراعاندىلىق جاس اقىن جانات جانقاش ۇلى دا شىڭعىس حان تۋرالى ميكروپوەما جازدى (ءمۇشايراعا ەمەس). بۇل رەتتە دە ادەبيەت سىنشىلارىنىڭ شىعارما تۋرالى نە جاقسى نە جامان دەگەن سىڭايداعى ءۇنىن ەستي المادىق.
جالپى، جىر دودالارىندا جۇلدەگە يە بولعان نەمەسە جۇلدەگە ىلىكپەي قالعان شىعارمالار تۋرالى ادەبي- ساراپتامالىق دۇنيەلەر جازىلىپ تۇرعانى ءجون سەكىلدى. نەندەي جاڭالىعىمەن ەرەكشەلەنەدى، قانداي كوركەمدىك كونتسەپتسياسى ەلدى ەلەڭ ەتكىزدى، دەگەندەي. ال ىلىكپەي قالعاندار نەسىمەن ءالسىز؟
مىنە، وسىنداي جاعدايدا عانا بۇگىنگى جىر دودالارىنىڭ ادەبي ستاتۋسى جوعارىلاماق. ماسەلەن، ەكى جىل سايىن وتكىزىلىپ تۇراتىن حالىقارالىق «شابىت» فەستيۆالىندەگى جۇلدەلى اقىنداردىڭ وزگەلەردەن وق بويى وزۋىنا قانداي پوتەنتسيالى اسەر ەتتى. ونىڭ ادەبيەتتەگى جاڭالىعى قانداي؟ سول حالىقارالىق ستاتۋسىنا يە بولعان فەستيۆالدە ادەبيەتتىڭ ءىرى وكىلدەرى ماستەر كلاستار وتكىزىپ، دوداعا قاتىسۋشىلاردىڭ تۋىندىلارى تالقىلاناتىن كونفەرەنتسيا ۇيىمداستىرىلسا - نۇر ۇستىنە نۇر.
اۋەزحان قوداردى بەكەر ەسىمىزگە سالمادىق. ادەبيەت تانۋشى، ابايتانۋشى اعامىز الدىڭعى تىنىشتىقبەك، مارالتاي اعالارىمىزدان باستاپ، بۇگىنگى اقبەرەن ەلگەزەك، باۋىرجان قاراعىز ۇلى سىندى تالانتتى ادەبيەت وكىلدەرى جونىندە دە جاقسى تالداۋ ماقالالار جازدى. اعامىزدان ايىرىلىپ قالماعاندا، بالكىم بۇگىنگى بۋىنى بەكىپ كەلە جاتقان جاس اقىن، جازۋشىلار تۋرالى دا كوپتەگەن دۇنيەلەر جازار ما ەدى...
تالاسبەك اسەمقۇلوۆتىڭ جوعارىدا كەلتىرگەن ماقالاسىندا ءوزىنىڭ باسىنان وتكەن ءبىر جاعداياتتى باياندايدى. «بىردە ءا. قاشاۋبايەۆ كونكۋرسىنا قاتىسىپ، ءوزىنىڭ قىلتاسىنان كەلەتىندەردەن جەڭىلىپ، تاۋى شاعىلىپ، جاپادان- جالعىز قايتىپ كەلە جاتقان تاماشا انشىمەن پويىزدا ۇشىراسقانىم بار.
ۆاگون- رەستورانعا ەرتىپ اپارىپ، كونياك اپەرىپ جۇباتتىم. قولىمنان باسقا نە كەلەدى؟ كەيىننەن وسى ەپيزودتان تۋعان ويلارىم ء«بىرجان سال» فيلمىنە ەندى. ءبىرجان مازاردىڭ قابىرعاسىنا ماڭدايىن تىرەپ تۇرىپ، «اياق- تاباق جالاعان ساراي ءانشى، ساراي كۇيشى ەتىگىمەن تورگە شىعا ما دەپ قورقام. شىن ونەردىڭ باعلان باسى تابالدىرىقتا قالا ما دەپ قورقام» دەيتىن جەرى بار ەمەس پە؟ ! مىنە، بۇل ءسوزدى ايتقىزعان، باياعى ءبىرجاننىڭ بۇگىنگى ادال مۇراگەرى، ادال ءىنىسى، سول پويىزدا كەزدەسكەن ءانشىنىڭ كۇيزەلگەن كوڭىل- كۇيى ەدى»، - دەپ ەسكە الادى تاكەڭ.
ءبىزدىڭ دە ايتپاعىمىز، اعامىز ايتقانداي، قارا جامىلعان ۇنسىزدىك تالاي تالانتتىنىڭ تاۋىن شاعىپ، ساراي قالامگەرلەرىن ەتىگىمەن تورگە وزدىرا ما دەگەن قاۋىپ ەدى. «ايتپاسا - ءسوزدىڭ اتاسى ولەدى» دەيدى حالىق. ايتار اۋىز بولسا، تىڭدار قۇلاق تابىلار. ەسەسىنە، ايتۋعا ەمەس، ايتاقتاۋعا كەلگەندە الدىنا جان سالمايتىندار جەتىلىپ ارتىلادى. ال تازا ادەبي پىكىرتالاس، ۇلكەن ادەبي تولعانىستار، كوركەم شىعارمانى تالدايتىن سىنشىلار مىنبەرگە كوتەرىلسە دەيمىز.
بۇگىندە ادەبيەتكە جاڭاشا كوزقاراستا، ەركىن ويلى، كوركەم تانىمدى، ءبىلىمدى جاستاردىڭ قوسىلىپ جاتقانى شىندىق. ايتسە دە، ولاردىڭ اياق الىسى مەن باسقان شالىسى تۋرالى كوڭىل كونشىتەرلىك ەشقانداي دۇنيەلەر جازىلماۋى ىشتەي قىنجىلتادى. بۇرىنعى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «جىل كەلگەندەي جاڭالىق سەزىنەمىز» سىندى ماقالالارى وسى رەتتە كەرەك- اق. كەيدە سول كەزدەگى ادەبي كونفەرەنتسيالارعا، ديسكۋسسياعا ۇلاساتىن سىني ماقالالارعا قىزىعىپ كەتكەنىمىز، بۇگىندە سونداي دارەجەدە ادەبي پولەميكانىڭ جوقتىعىن ايقىنداعانداي كورىنەدى.
ناۋرىزبەك سارشا
«ادەبيەت پورتالى»
