ق. احمەتجان: «قارۋ- جاراق جاساۋدى ۇيرەتىڭىز» دەپ كەلەتىن جاستار بولسا، تەگىن ۇيرەتۋگە دايىنمىن
قازاقتىڭ ءداستۇرلى قارۋ- جاراعىن 35 جىلدان بەرى زەرتتەپ كەلە جاتقان قاليوللا سامات ۇلى قازىرگى قارۋ- جاراق زەرتتەۋشىلەرىنىڭ تەرمينولوگيادا، ترانسكريپسيادا جىبەرەتىن قاتەلىكتەرىنىڭ تىم كوبەيىپ كەتكەنىن العا تارتتى.
- قازاقتىڭ ءداستۇرلى قارۋ- جاراعى تۋرالى جازاتىن كەيبىر زەرتتەۋشى، جۋرناليستەرىمىز وسى سالانىڭ تەرمينولوگياسىندا قاتەلىكتەر جىبەرەتىن سەكىلدى؟
- ءيا، قارۋ- جاراق اتاۋلارىنىڭ تەكستولوگياسى تىم جۇتاڭ. ناقتى بىلەتىن، وسى سالانىڭ شىنايى بىلگىرلەرى جوق. سوندىقتان دا مۇنداي قاتەلىككە كوبىرەك ۇرىنامىز.
قازىرگى كەزدە «جىعانى» دا دۇرىس تانىماي ءجۇرمىز. جىعا دۋلىعانىڭ شەكەسىنە قويىلاتىن بەلگى. جىعا ارقىلى حانداردىڭ، باتىرلاردىڭ دارەجەلەرى انىقتالاتىن بولعان بۇرىن. «جىعا تانىمادى»، «باستان جىعاڭ قيسايعاندا» دەگەن سوزدەر سودان قالعان. ال بۇگىنگى كەيبىر تاريحشىلارىمىز، ەتنوگرافتارىمىز جىعانى دۋىلعانىڭ مويىندى قورعاپ تۇراتىن ارتقى جابىنتاعى دەپ اتاپ ءجۇر. شىن مانىندە ونى «جەلكەلىك» دەپ اتايدى. ينتەرنەتتەگى ءبىراز سايتتاردا جارىق كورگەن قازاقتىڭ ءداستۇرلى قارۋ- جاراعىنا قاتىستى اتاۋلاردا ولقىلىق تولىپ ءجۇر.
- سەبەبى نە؟
- بىزدەگى قارۋ- جاراقتى زەرتتەۋشىلەر تۇبىنە جەتىپ زەرتتەمەيدى. تالداۋ جاسامايدى. ءوزى تەكسەرمەيدى. كەيبىرەۋلەرىنىڭ ءتىپتى، اۋىز ادەبيەتىنەن حابارى از دەۋگە بولادى. بىرىنەن ءبىرى كوشىرىپ باسا بەرەدى. سىلتەمە جاساسا جاسادى، جاساماسا ول دا جوق. سونىڭ سالدارىنان بىرىندە كەتكەن قاتەلىك بارلىعىندا كەزدەسەدى. بۇل وسى سالادا وقىرماننىڭ دا، زەرتتەۋشىنىڭ دە، جازۋشىنىڭ دا ءبىلىمىنىڭ كەمشىندىگىن كورسەتەدى.
بىرىنەن ءبىرى كوشىرىپ العاندىقتان بارلىعىندا بىردەي قاتەلىكتەر. مىسالى ءبىر ماقالادا ساۋىت تۇرلەرىن تارقاتا ايتىپ كەلىپ «كوزە ساۋىت» دەگەن ءتۇرىن ايتادى. ال سەن كوزەنىڭ نە ەكەنىن بىلەسىڭ بە؟
- مۇقاعالي اقىننىڭ «كوزىمىز جاسقا، كوزەمىز مايعا كەنەلىپ» دەيتىنىن وقىعانمىن.
- ءيا، بۇل ءدال سول كوزە. ال كوزە قىشتان كۇيدىرىپ جاساعان كادىمگى كەسە دەگەن ءسوز. سوندا قاراڭىز، بۇل ساۋىتتى «كەسە ساۋىت» دەۋ كەرەك پە، الدە «قىش ساۋىت» دەپ ءتۇسىنۋ كەرەك پە؟ مۇنداي قاتە كەتكەن اتاۋلار، ماعىناسىنا ۇڭىلمەي تالداعان ماسەلەلەر كوپ. مەن بىرەۋىن عانا ايتتىم. قازىرگى كوپتەگەن زەرتتەۋشىلەرىمىز قازاقتىڭ ءتىلىن دە، قارۋ- جاراعىنىڭ اتاۋىن دا بىلمەيدى. ال ەكەۋىن دە بىلمەي تۇرىپ، قارۋ- جاراق تۋرالى زەرتتەۋ جاساعىسى كەلەدى. «كوزە ساۋىت» ۇعىمى تاۋەلسىزدىك العاش الا باستاعان كەزدە قۇراستىرىلعان ەنتسيكلوپەديالاردىڭ بىرىندە كەزدەسەدى. سوندا كەتكەن قاتەلىك قازىر بۇكىل قارۋ- جاراق تۋرالى ەڭبەكتەردىڭ بارلىعىندا ءجۇر.
سەن تاريحشىسىڭ با، جۋرناليستسىڭ بە؟ ەگەر جۋرناليست بولساڭ اۋەلى ءتىلدى ءبىلۋىڭ كەرەك. ال تاريحشى بولساڭ تىم قۇرىعاندا تاريحتان، حالىقتىڭ وتكەنىنەن حاباردار بولۋىڭ كەرەك. ال ەكەۋى دە بولماساڭ حالىققا پايداڭ تيمەسە دە زيانىڭ تيمەسىن. ءدۇبارا، شالا ساۋاتتى دۇنيەنى جاريالاۋدىڭ تۇككە كەرەگى جوق. ءبىر ەنتسيكلوپەديالىق جيناقتا كەتكەن قاتە بۇكىل قارۋ- جاراق تۋرالى ماقالادا قاتە كۇيىندە كوشىپ ءجۇر. وكىنىشكە وراي مۇنداي جاعداي بارلىق سالادا بار. بۇل نەگىزى ءبىزدىڭ اقپارات سالاسىنداعى سالالىق جۋرناليستيكانىڭ نەمەسە سالالىق زەرتتەۋشىلەرىمىزدىڭ دامىماعاندىعىنان. مىسالى «كوكىرەكشە» دەگەندى «قالىڭ كەزدەمە» دەپ تۇسىندىرەتىندەر بار. بۇل دا قاتە ۇعىم. قارۋ- جاراققا قاتىستى تەرمينولوگيانىڭ تولىق ەمەستىگىنەن ءتۇرلى تىلدىك قولدانىستا جوق سوزدەر پايدا بولا باستادى. ءتىپتى ءبىر ماقالادان «اق كەبە» دەگەن ساۋىت ءتۇرىن دە وقىپ قالعانىم بار. شىن مانىندە ول - اق كوبە بولۋى كەرەك.
- قاتەلىك جىبەرۋدىڭ باستى سەبەبى نەدە؟
- ءبىزدىڭ كوپتەگەن تاريحي بولسىن، كوركەم شىعارما بولسىن توتە قازاقشا، ارابشا، وزگە تىلدەردە كوبىرەك جازىلعان عوي. سونى اۋدارعاندا، ترانسكريپتسياسىن جاساعان كەزدە قاتە وقيدى. بولماسا قاتە اۋدارما جاسايدى. سوندىقتان قازىرگى زامان ادەبيتەتىنەن نە قازىرگى كەزدەگى جازۋشى، زەرتتەۋشىلەردەن ەمەس، اۋىز ادەبيەتىنىڭ وزىنەن ىزدەگەن دۇرىس.
سونىمەن قاتار ءبىر ەسكە ۇستايتىن ماسەلە، قارۋ- جاراقتىڭ سانىن كوبەيتەمىز دەپ قارۋدى دا، قارۋ ەمەستى دە قۇرال- سايماننىڭ قاتارىنا قوسا بەرۋدىڭ قاجەتى جوق. مىسالى، كوپ جەرلەردە «كەلتەكتى» قارۋدىڭ قاتارىنا جاتقىزىپ قويادى. كەلتەك - قارۋ ەمەس. ءوزىڭ ەلەستەتىپ كورشى، باسىنا دۋلىعا، ۇستىنە ساۋىت كيىپ، استىنا ارعىماق مىنگەن اتا- بابالارىمىز قولىنا كەلتەك ۇستاپ سوعىستى دەگەن اقىلعا سيا ما؟ ال قارۋ- جاراققا انىقتاما، ءتۇسىندىرۋ جاساعان كەزدە دە ءسوز توركىنىنە ءمان بەرۋ كەرەك. ول نە ماعىنا بەرەتىن ءسوز؟ قانداي مىندەت اتقارىپ تۇر؟ وسىنىڭ بارلىعى دا ەسكەرىلۋى كەرەك. اسىرەسە عىلىمي ماقالا جازاتىن زەرتتەۋشىلەر وسىعان قاتتى كوڭىل بولگەنى ابزال.
- قارۋ- جاراقتى ىستەۋ بارىسىندا دا ءبىراز كەمشىلىكتەر كەتەتىن سەكىلدى؟ ...
- ونىڭ راس. جاقسى، مىقتى- مىقتى ۇستالار بار ەلىمىزدى. ءبىراق ولار عالىم ەمەس قوي. اۋىلداعى پىشاق سوعاتىن، اربا جاسايتىن، تاعا سوعاتىن، ءتىپتى وسى ءوزىمىز ايتىپ وتىرعان قارۋ- جاراق جاسايتىن ۇستانى ۇستا دەيدى، عالىم دەپ ايتپايدى. سول سەكىلدى ءاربىر ۇستا دا ءوزى جاساپ وتىرعان دۇنيەسىن تولىق تانۋى، تولىق زەرتتەپ، زەردەلەگەنى دۇرىس. ۇستا ءوز ءىسىنىڭ شەبەرى بولسا، ولاردىڭ جاساپ شىققان دۇنيەسىن عالىمدار زەرتتەپ، انىقتاماسىن بەرىپ، عىلىمي اينالىمعا ەنگىزەدى. كوپتەگەن ىزدەنۋشىلەر، قارۋ- جاراق جاساۋشىلار مەنىڭ كىتابىمنان («جاراعان تەمىر كيگەندەر» - رەد. ) الادى. ارينە، العاندارى جاقسى، ءبىراق سونداعى سوزگە ءمان بەرىپ، ءتۇسىنىپ پايدالانسا ءبىر ءجون عوي. ال ونى ەسكەرتىپ، مىناۋ بىلاي قولدانىلادى، بىلاي پايدالانىلادى دەگەندى تۇسىندىرسەڭ، وزدەرىنەن باسقا بىلگىش جوق سەكىلدى، تۇسىنگىسى كەلمەيدى.
مىسالى «شاراينا» دەگەن ءسوزدى الايىق. «شار» نەنى بىلدىرەدى، «اينا» نەنى بىلدىرەدى؟ شار - پارسىشادان كەلگەن ءسوز. «شارداق»، «شارشى»، «شارباق» سوزدەرىندەگى «شار» - مەن بىردەي، «ءتورت» دەگەن ۇعىمدى بەرەدى. «شاربولات» پەن «شاراينا» سينونيم سوزدەر. بۇنداي مىسالداردى كەلتىرە بەرۋگە بولادى. تەك قازىرگى ەڭ باستى وكىنىشىمىز ءتىلدى بىلۋدەن قالدىق. كونە اتاۋلاردى، كونەرگەن سوزدەردى بىلمەيمىز. سونىڭ سالدارىنان قاتەلىككە ۇرىنىپ وتىرمىز. بۇنداي جاعدايدا تىلدىك قورىمىزعا قاتە كۇيىندە ساقتالعان تەرميندەردەن، سوزدەردەن ارىلۋىمىز كەرەك.
- ءبىز قارۋ- جاراق دەپ بىرگە ايتا بەرەمىز. دەگەنمەن قارۋ بولەك، جاراق بولەك قۇرال ەمەس پە؟
- قارۋ - قولدىڭ قارى، «قانىنا تارتپاعاننىڭ قارى سىنسىن» دەگەندەگى قولدىڭ قارى، بىلەك. ول تەك قانا شابۋىل قۇرالدارى. قولعا ۇستاپ، شابۋىل جاسايتىن، ۇرىپ، سىلتەپ، سەرمەپ، اتىپ قولداناتىن قۇرالدار. نايزا، شوقپار، ساداق ت. ب. قاتارلى. ال، جاراق - قورعانىس قۇرالدارى.
- «ساقەتەر» دەگەن نە؟
- نە ەكەنىن تاپ باسىپ ايتۋ قيىن. شوقپار بولۋى دا مۇمكىن، ءوز باسىم شوقپار عوي دەپ ويلايمىن.
مىسالى دوسپانبەت جىراۋدىڭ جىرىندا:
«ساق ەتەر ءتيدى سانىما،
ساقسىرىم تولدى قانىما» - دەپ كەلەتىن جولدار بار.
وسىنداعى ساقسىر - شالباردىڭ ءبىر ءتۇرى. تۇرىكتەر - شاكشىر دەيدى، گۋسارلار - چاكچير دەپ اتايدى. سونىڭ بارلىعى ءبىزدىڭ اتا- بابالارىمىز ايتىپ كەتكەن «ساقسىر» ءسوزىنىڭ تىلدىك ەرەكشەلىكتەرگە وراي وزگەرىسكە ۇشىراعان تۇرلەرى. ول ءسوز بىزدە ساقتالماعان، ءبىراق تۇرىكتەردە ءالى كۇنگە قولدانىستا بار. ساقسىردىڭ شالباردان ايىرماشىلىعى دەنەنى قىسىپ ۇستاپ تۇرادى. جاۋگەرشىلىك ۋاقىتتا ات ۇستىندە قوزعالىسقا ىڭعايلى. ەۋروپانىڭ، رەسەيدىڭ گۋسارلارى ءالى كۇنگە سول ساقسىردى كيەدى. تىرسيتىپ دەنەنى ۇستاپ تۇرادى.
ال وسى «ساقسىردى» قونىشى ۇزىن، ات ۇستىندەگى ادامنىڭ قارا سانىنا جەتىپ تۇراتىن كيىز بايپاق دەپ انىقتاما بەرىپ جۇرگەندەر ءسوز توركىنىن، ءسوزدىڭ ءمانىن ەشقاشان زەرتتەپ كورمەگەندەر.
- ال سايگەز وق دەگەن وق ءتۇرى بار عوي، ول نەنى بىلدىرەدى. مىسالى مونعول تىلىندە «سايا»، «ساي» دەگەن «ميلليون» دەگەندى بىلدىرەدى. وعان قاتىسى بار ما؟
- جوق. قازاق تىلىندە «سايكۇلىك»، «بەس قارۋى سايلى»، «ساي ما ساي» دەگەن تىركەستەر بار. ات بولسا، ەڭ جۇيرىگى، بارلىق دۇنيەسى تۇگەل، ساقاداي ساي دەگەن سەكىلدى كەزدىڭ ساداق وعىنىڭ ەڭ جاقسىسى دەگەن ماعىنادا قولدانىلاتىن ءسوز. مىسالى ساداق وقتارىن كەزبەن (كەزدەمە) ولشەيدى عوي. جارتى كەز - ساۋساقتىڭ باسىنان قولتىققا دەيىن، ءبۇتىن كەز - ساۋساقتىڭ باسىنان كەلەسى يىقتىڭ تۇسىنا دەيىن، ال ساي كەز - ساۋساقتىڭ باسىنان كەلەسى قولدىڭ شىنتاعىنا دەيىنگى ارالىق. بۇل قازاقتىڭ ءداستۇرلى ولشەمدەرى. دەمەك وقتى تانۋ ءۇشىن ونىڭ اتاۋىن عانا ءبىلىپ قويۋ از، سونىمەن قاتار قازاقتىڭ ەجەلگى دۇنيەتانىمىن دا ءبىلۋ كەرەك.
- ەجەلگى قارۋ- جاراق اتاۋلارىن، جاۋىنگەرلىك تەرميندەردى قازىرگى قورعانىس سالاسىندا قولدانۋعا بولا ما؟
- بولادى. نەگە بولماسىن. ونسىزدا شەتەلدىك تەرميندەردى قالىپتاستىرىپ جاتىرمىز عوي. دەگەنمەن مىناداي ۇستانىم بولۋى كەرەك. بىزدە ەشقاشان بولماعان، قازاق حالقى بۇرىندى- سوڭدى قولدانباعان، شەتەلدەن اكەلىنگەن دۇنيە بولسا، سول شەتەلدىك اتاۋىن ساقتاۋ كەرەك. ونى قازاقشالاۋدىڭ قاجەتى جوق. قازاقشا بالاما تاپقان كۇننىڭ وزىندە ءمان- ماعىناسىنان ايىرىلىپ قالۋىمىز مۇمكىن. مىسالى اۆتوموبيلدى قازاقشاعا اۋدارامىن دەپ تىراشتانۋدىڭ ءجونى جوق. سەبەبى ول بايىرعى قازاقتاردا قولدانىستا بولماعان دۇنيە. ال، كەرىسىنشە، قازاقتىڭ قولدانىسىندا بولعان اتاۋلارعا سايكەس كەلەتىندەرى بولسا قولدانۋ كەرەك. مىسالى نايزا، سۇڭگى، قىلىش دەگەن سەكىلدى ءبىزدىڭ اتا- بابالارىمىز قولدانعان سوزدەردى پايدالانۋ ارتىقتىق ەتپەيدى.
- ال اسكەري اتاقتاردى قازاقشا اۋدارىپ قولدانۋعا بولا ما؟ سەبەبى ءبىزدىڭ تاريحىمىزدا دا اسكەري اتاق- دارەجەلەر بولدى عوي.
- ارينە، بۇل قۇپتارلىق جايت. مىسالى قولباسشى، ساردار، سارباز دەگەن سوزدەردى بىزدە دە قولدانىپ جاتىر. سارباز - اسكەرلەر، جاۋىنگەرلەر، قولباسشى - اسكەرباسى، قولباسشى ەكەنى تۇسىنىكتى. ولاردى قولدانىسقا ەنگىزگەن دۇرىس. ال مىسالى «جاساۋىلدى» قازىرگى اسكەري دارەجەنىڭ قايسىسى دەپ قولدانۋ كەرەك؟ مايور، وفيتسەر، لەيتەنانت دەگەن سەكىلدى اسكەري اتاقتاردى قازاقشالاي المايمىز. كەرەگى دە جوق دەپ ويلايمىن قازاقشالاۋدىڭ. تاريحي اسكەري اتاقتار ونىڭ قىزمەتىنە تىكەلەي بايلانىستى بولعان. ال قازىرگى كەزدەگى اتاق- دارەجەلەر قىزمەتىنە بايلانىستى ەمەس. جاي عانا جوعارىلاۋ دارەجەسىن عانا بىلدىرەدى.
- سەرىكبول قوندىباي قولدانۋعا بولادى دەپ، بارلىق اسكەري تەرميندەردى اۋدارىپ بەردى عوي؟ ...
- سەرىكبولدىڭ ەڭبەكتەرىمەن كەلىسۋگە بولادى. ءبىراق ءبىزدىڭ ۇلتتىق بولمىسىمىزعا كەلەر بولساق ولاي اۋدارۋدىڭ تۇككە كەرەگى جوق.
- سوندا بۇعان دەيىن اتا- بابالارىمىزعا قىزمەت ەتىپ كەلگەن اسكەري اتاق- دارەجەلەرىمىزدى قولدانىسقا ەنگىزىپ، دارىپتەي المايمىز با؟
- نەگە دارىپتەي المايمىز؟ دارىپتەۋگە بولادى. مەنىڭ ايتايىن دەگەنىم، قولدانىسقا ساي كەلەتىندەرىن عانا تەرمينولوگياعا ەنگىزۋ كەرەك تە، قولدانىسقا قولايسىزدارىن كۇشپەن تىقپالاۋدىڭ كەرەگى جوق. جاڭا جوعارىدا ايتتىم عوي، قازىرگى اتاق جاي عانا دارەجەسى، ال بۇرىنعى كەزدەگى اتاق - قىزمەتىنە قاراي بەرىلەتىن ەدى. مىسالى «كاپيتان» شەنىن الىپ كورەيىك. كاپيتان - تەڭىزشىلەردە دە بار، جاياۋ اسكەردە دە بار، قارۋلى كۇشتەر قاتارىندا دا كاپيتان بار. ال كاپيتاندى «ونباسى» دەپ اتاي المايمىز. سەبەبى قارۋلى كۇشتەردە باتالەون كومانديرى عانا بولادى. ال قازاق جاۋىنگەرلىك تاريحىنا بۇل سايكەسپەيدى. سوندىقتان بۇل ءبىر سالاداعى ەكى ءتۇرلى قىزمەت، ەكى ءتۇرلى اتاق- دارەجەنى ءبىر- بىرىمەن شاتاستىرىپ، ءبىر- بىرىمەن ارالاستىرۋدىڭ كەرەگى جوق.
ال ولاردى قولدانىسقا ەڭگىزبەس بۇرىن اۋەلى ولاردى جەكە- جەكە ءتۇسىندىرىپ جازۋ كەرەك. ول اتاۋدىڭ ماعىناسى قانداي، ول نە قىزمەت اتقارادى، قانداي جەردە قولدانادى دەگەننىڭ بارلىعىن اشىپ جازۋ كەرەك. تىم بولماسا سونىڭ بارلىعىن تولىق تۇسىندىرگەن تەرمينولوگيالىق سوزدىك، نە ماقالالار بولعاندا عانا قاي ءسوزدى قايدا قولدانۋ كەرەكتىگىن بىلەتىن بولامىز. سونىمەن قاتار ونى كينولاردا، تەاترلىق قويىلىمداردا ورنىمەن قولدانا ءبىلۋ كەرەك. تەلارنالىق باعدارلامالاردا قولدانسىن، سودان ارتىق ناسيحات جوق ءبىز ءۇشىن. وسىنىڭ بارلىعىن ءبىر ىزگە ءتۇسىرىپ، رەتتەپ الماي، جاساندى دۇنيە جاساۋ بىزگە ابىروي اكەلمەيدى.
- قازىرگى كەزدە قازاقتىڭ ەجەلگى قارۋ- جاراقتارىنىڭ ناسيحاتتالۋى، دارىپتەلۋى جالپى كەم ءتۇسىپ كەلەدى. سەبەبى نەدە دەپ ويلايسىز؟
- راس بۇل وسى ۋاقىتقا دەيىن ناسيحاتتالماي كەلگەن سالا. سەبەبى بۇل سالانى تولىقتاي بىلەتىن ادام از. ەكىنىڭ ءبىرى بىلە بەرمەيدى. ەڭ اۋەلى بۇنى ناسيحاتتاۋ ءۇشىن، جارنامالاۋ ءۇشىن ءوزىڭ تولىق ءبىلۋىڭ كەرەك قوي. سول سەكىلدى ءتىلدى، وسى سالاعا قاتىستى تەرمينولوگيانى تولىق ءبىلۋ كەرەك. مىسالى جوعارىدا ايتقانىمىزداي بىرەۋ كەلىپ، «كوزە ساۋىت» دەپ وتىرسا، بۇنداي جارىمجان جارناما جاساعاننان، جاساماعان ارتىق ەمەسپە.
ءبىز ءوز مادەنيەتىمىزدى ابدەن بۇرمالادىق. مىسالى قاراپايىم عانا ساۋكەلەدەن ساۋكەلە قالتىرمادىق. باسىنداعى ءۇشبۇرىش قالپاعىنان باسقانىڭ بارلىعى جوق قازىر. ال ساۋكەلەدەگى ءاربىر دەتالدىڭ، ءاربىر بولشەكتىڭ وزىندىك ءمانى بار، وزىندىك اتاۋى بار، ماڭىزى بار، ورنى بار ەدى. ەندى- ەندى عانا قولعا الىنىپ كەلە جاتسا دا، ساۋ تامتىعى قالعان مادەني مۇرا جوق دەسەك بولادى. ونىڭ بارلىعىن تۇگەندەۋ ءۇشىن اۋەلى ولاردىڭ تاريحىن، ءمان- ماڭىزىن ءبىلۋىمىز كەرەك. ەكىنشىدەن ءوز ۇلتىڭنىڭ مۇراسىنا، ءوز ۇلتىڭنىڭ قۇندىلىقتارىنا، ءوز ۇلتىڭنىڭ مادەنيەتىنە دەگەن سۇيىسپەنشىلىگىڭ بولۋى كەرەك. ساناڭدا «مەن 21 - عاسىردا ءومىر سۇرەمىن، مەن سول ءبىر توزىعى جەتكەن ەسكىلىكتەن بيىكپىن» دەگەن وي بولماۋى كەرەك.
- بۇعان دەيىن ءبىزدىڭ قارۋ- جاراقتار تۋرالى تولىق، ناقتى جازىلعان دەرەكتەر كىمنىڭ ەڭبەكتەرىندە كەزدەسەدى؟
- ماقتانعانىم بولماي- اق قويسىن، ماعان دەيىن بۇنى تولىقتاي زەرتتەگەن، نەمەسە تولىقتاي قازاقتىڭ قارۋ- جاراقتارى تۋرالى جازىلعان ەڭبەك كەزىكتىرگەن ەمەسپىن. وسى سالامەن اينالىسۋىما تىكەلەي سەبەپ بولعانى دا وسى.
- ءسىز سوندا وسىنشا دۇنيەنىڭ نەگىزىن قايدان الدىڭىز؟
- حالىقتىڭ ءوز اۋىز ادەبيەتىنەن. سونى زەرتتەدىم. جازۋشىلارعا سۇيەنگەن جوقپىن. تەك قانا اۋىز ادەبيەتىنە جۇگىندىم. مەن زەرتتەمەگەن، مەن وقىپ، كەرەگىمە جاراتپاعان باتىرلار جىرى، ەپوستار جوق دەۋىمە بولادى. ەجەلگى سوزدىكتەر، تۇركى حالىقتارىنىڭ اۋىز ادەبيەتى، تاريحي جىرلارىن وقىدىم. جاي عانا وقىپ شىققام جوق، ءاربىر سوزىنە زەر سالدىم.
سونىمەن قاتار، بەينەلەۋ ونەرىنىڭ تاريحي ەسكەرتكىشتەرى مەن ءۇشىن ۇلكەن كومەك بولدى. كوشپەلىلەردىڭ وزدەرى سالعان، باسقا ەلدەردىڭ كوشپەلىلەر تۋرالى سالعان بەينەلەۋ ونەرلەرىندە جادىگەرلەر كوپ. بۇل ەكەۋى دە مەن ءۇشىن قۇندى دۇنيەلەر بولدى. دەگەنمەن بەينەلەۋ ونەرىندەگى كوزىڭمەن كورگەن مالمەتتەر، جازبا دەرەكتەردەگى بىزگە جەتكەن اقپاراتقا قاراعاندا سەنىمدى. سەبەبى تاسقا قاشالعان قىلىش پەن نايزانىڭ بەينەسىن ەشكىم وزگەرتىپ تاستاي المايدى. ال قاعاز بەتىندەگى دۇنيەنى اركىم ءار ءتۇرلى وقۋى مۇمكىن. 30-35 جىل ءومىرىمدى وسى سالاعا ارنادىم. سول جىلداردا مەن بارلىعىن دا سۇزگىدەن وتكىزدىم دەسەم بولادى.
- قارۋ- جاراقتىڭ اتاۋىن انىقتاۋ، ولاردىڭ قانداي ماقساتتا پايدالانىلاتىنىن انىقتاۋ ءبىر باسقا دا، ونى جاساۋ ءبىر باسقا عوي. ءسىز ءوزىڭىز جاسايسىز با؟
- مەن قارۋ- جاراق جاسامايمىن. ءبىراق قالاي جاسالاتىنىن، قاي جەردە قانداي بولشەگى ورنالاساتىنىن زەرتتەپ، انىقتاپ بەرەمىن. قارۋ- جاراقتىڭ قالاي جاسالاتىنىن زەرتتەپ جۇرگەن كەزىمدە مىناداي ءبىر دەرەككە تاپ بولدىم. ورىستىڭ ءبىر عالىمى قازاق قىلىشىنىڭ جاسالۋ جولى تۋرالى جازعان ەكەن. بۇل ەندى بەرتىنگى، 19- عاسىردىڭ باسىنداعى دەرەك بويىنشا. سول كەزدە قىلىشتىڭ قىرىن ءبىر بولەك تەمىردەن سوعىپ، جۇزىنە اعىلشىن ينەلەرىن سالادى ەكەن. اعىلشىن ينەلەرى ول كەزدە وتە قىمبات، وتە اسىل بولات تەمىردەن جاسالاتىن بولعان. ينەنى قىلىشتىڭ ءجۇزىن جاپسارلاپ اشىپ تۇرىپ ورتاسىنا سالادى دا، سودان قىزدىرىپ جالپايتىپ، تاپتاعان. سول كەزدە قىلىش ۇستارا سەكىلدى وتكىر بولعان. قازىرگى كەزدە ولاي ىستەي الاتىن ۇستالار جوق، ءبىراق تەحنولوگياسى بىزگە جەتكەن.
سونىمەن قاتار، باتىرلار جىرىندا كەزدەسەدى. مىسالى: «ءجۇزى بولات شەگەدەن» دەپ كەلەتىن جولدار بار. ال وسى بولات تەمىر وتە قاتتى. سونىسىنا جاراي ول مورت سىنادى. سوندىقتان قىلىشتىڭ قىرىن جۇمساق قۇرىشتان جاساعان. ياعني، قىلىش ساپاسى ەكى ءتۇرلى بولاتتان سوعىلادى. مىنە، وسىنداي تەحنولوگيالارىن مەن تولىق زەرتتەپ شىقتىم. جانە ولاردى تۇگەلدەي كىتاپتارىما ەنگىزدىم.
- ال وسىنى جاسايتىن ۇستالار نەمەسە ۇيرەنگىسى كەلەتىن جاستار بار ما؟
- جوق. وكىنىشكە وراي، ۇستالىقتا دا باعاناعى ايتقان زەرتتەۋشىلەرىمىز سەكىلدى جەڭىل- جەلپى كەتۋشىلىك بار. ال مىنا تۇرعان رەسەيدە وسىنداي قارۋ- جاراق جاسايتىن ۇستالار بار. بۇرىنعى تەحنولوگيالاردى قالپىنا كەلتىرىپ، تۋرا سول باعزى دەرەكتەردە قالاي جازىلدى، سول بويىنشا جاساپ شىعاتىن جاستار كوپ.
- مىسالى سىزگە قازىرگى جاستارىمىزدىڭ ءبىرى كەلىپ، «مىنا كىتابىڭىزدى وقىدىم، ىشىندە قارۋ- جاراق جاساۋدىڭ بارلىق ءتۇرىن جازىپسىز. وسىنى ەندى ماعان ۇيرەتىڭىز» دەپ كەلسە، ۇيرەتەر مە ەدىڭىز؟
- ۇيرەتەر ەدىم. تەك ءبىر شارتپەن عانا. ءوزىڭ بىلەسىڭ، شىعىستا شاكىرتتىك دەگەن سالت بار. اتاقتى ادامعا شاكىرت بولعان ادام سول ۇستازىنىڭ قۇلى سەكىلدى بولادى. ال ونداي شاكىرتىنە ۇستازى بارلىعىن ۇيرەتەدى. ءبىراق، ءوزى ۇيرەنىپ الىپ، مەن مىنانى ءوزىم جاساپ شىقتىم دەيتىندەردىڭ ماعان كەرەگى جوق. مىسالى «كوشپەندىلەر» فيلمىن تۇسىرەتىن كەزدە مەنى سول فيلمنىڭ قويۋشى- سۋرەتشىسى رەتىندە الماتىعا شاقىرتتى. مەن سول جەردە «شەبەرلەر اۋىلىنىڭ» جىگىتتەرىنە 10 ساۋىت جاساتتىم. وكىنىشكە وراي «قازاقفيلم» مەن جاساعان ساۋىتتاردى ساتىپ الا المادى. قارجى جوقتىقتان. ال ساۋىتتار سول جاساعان جىگىتتەردىڭ قولىندا قالدى. مەن ولارعا ساۋىتتاردىڭ مەنىڭ سىزبام بويىنشا جاسالعانىن، سوندىقتان اۆتورلىق قۇقىقتى ساقتاۋ كەرەكتىگىن ەسكەرتتىم. الايدا ولار ءبىرىن دە ىستەمەدى. ياعني، اۆتورلىق قۇقىقتى ساقتامادى. ال شىن مانىندە ماعان شاكىرت بولىپ كەلەمىن دەيتىن ادام بولسا، مەن وعان تەگىن- اق ۇيرەتۋگە دايىنمىن. تەك شارتىم جاڭاعى، ول مەنى شىنىمەن ۇستاز رەتىندە تانۋى كەرەك. مويىنداۋى كەرەك.
- ءسىزدىڭ زەرتتەۋىڭىز بويىنشا، ءسىزدىڭ تۇگەندەۋىڭىز بويىنشا وسى قارۋ- جاراقتارىمىزدى قايتا قالپىنا كەلتىرىپ، جاساۋعا بولماي ما؟
- بولادى. ءبىراق ول ءۇشىن نيەت كەرەك. مەن ءوزىم دە جاساعىم كەلەدى. سەبەبى مەن قانشا زەرتتەپ، قانشا ءتۇسىندىرىپ جازعانىممەن جاساعان ادام كوڭىلدەگىدەي جاساي المايدى. ايتەۋىر قازاقىلىققا جاقىن بولسا بولدى دەگەن ويمەن ءتۇرلى دۇنيەنى ءۇستى- ۇستىنە جاپسىرا بەرەدى. قازاقتىڭ ءداستۇرلى قارۋىنا ەشقانداي قاتىسى جوق بەينەدە جاساپ شىعادى. اقشا تاپسام بولدى دەگەن عانا نيەت تۇراتىن سەكىلدى.
- جاڭا ءبىر سوزىڭىزدە قارۋ- جاراق جاساۋعا جاستار قىزىقپايدى دەدىڭىز.. .
- ءيا، قىزىعۋشىلىق جوق. بىلمەيدى. بىلمەگەن نارسەسىنە قىزىعۋشىلىعى بولمايدى عوي. قاراپايىم عانا، مەنىڭ كىتاپتارىم شىقتى. سونى وقىعاندار تىم از. وقىمايدى دا ءتىپتى. كەرىسىنشە «الماتى كىتاپ» باسپاسى ءوز سايتتارىنا قويعان ەكەن، سول ارقىلى ورىستىڭ ءتۇرلى فورۋمدارىندا مەنىڭ ەڭبەكتەرىم تالقىلانىپ جاتىر. سولار قولدانىپ، سولار ىزدەنىپ، قىزىعۋشىلىق تانىتىپ وتىر.
- قازاق رۋحانياتى، قازاق مادەنيەتى شەكسىز عوي. ال ءسىز سونىڭ ءبىر شەتىن عانا قولعا الدىم دەپ وتىرسىز. ءدال وسى سالا بويىنشا زەردەلەنبەي قالىپ بارا جاتقانى بار ما؟
- ءالى كوپ. مەن ءوز كىتاپتارىما وتى قارۋلاردى كىرگىزگەن جوقپىن. سەبەبى ول سوعىس ونەرىنىڭ جاڭا ءبىر كەزەڭى. وتتى قارۋدى مەڭگەرۋ قازاقتىڭ بەس قارۋى داۋىرلەگەن كەزدەن قابىسا المايدى. سوندىقتان ولاردى بۇعان دەيىن شىققان كىتاپتارىما ەنگىزگەن جوقپىن. ول كىتابىمدا بۇعان دەيىن ايتىلماعان تالاي دۇنيە ايتىلادى. ونداي ەڭبەك ءالى شىققان جوق. مەن سونى دايىنداۋ ۇستىندەمىن. وندا دا اۋىز ادەبيەتى، وندا دا بەينەلەۋ ونەرى، وندا دا جازبا دەرەكتەر ارقىلى ءبىراز دۇنيەنىڭ باسى بىرىكتىرىلدى.
سونىمەن قاتار قازاقتىڭ باتىرشىلدىق دەگەن ونەرى جايلى دا كەڭىنەن تولعاپ زەرتتەۋ ەڭبەگىن جازعىم كەلگەن. قازاقتىڭ باتىرشىلدىق ءداستۇرىن ءالى كۇنگە ەشكىم دۇرىس تۇسىنبەي كەلەدى. باتىر دەگەن كادىمگى سوعىستا ەرلىك كورسەتكەن ادام دەپ تۇسىنەتىندەر كوپ. ال شىن مانىسىندە ول ولاي ەمەس. ول كوشپەلى وركەنيەتتە قوعامنىڭ كاسىبي اسكەريلەرى. ولار تەك قانا اسكەري ىسپەن اينالىسقان. باسقامەن شارۋاسى بولماعان. ولار قوي باقپاعان، جەر جىرتىپ، ەگىن ەكپەگەن. ولار سوعىس تەحنيكاسىن جەتىك مەڭگەرگەن، قارۋدى قولدانۋدى مەڭگەرگەن، جاراقپەن قورعانا بىلۋدە شەبەر. بەس قارۋى وزىنە تۇگەلدەي ساي، ولاردى دا جوعارى دارەجەدە قولدانا بىلەدى. ءبىر سوزبەن، قازىرگى سپەتسنازدار، كوماندوستار. ولار ءومىر بويى سونىمەن عانا اينالىسىپ، سونىڭ شەگىنە جەتكەندەر. بىرەۋى جۇزگە، ءجۇزى مىڭعا تاتىعان. ولاردى كوشپەندىلەر «باتىر» دەپ اتاعان. مونگولدار «بااتار»، «باحادۋر»، ەۋروپادا «رىتسار»، ورىستار «بوگاتىر»، جاپوندار «سامۋراي» دەيدى. ولار باسقا ەشتەڭە ىستەمەيدى، تەك سوعىسادى. حالىقتىڭ، ەلدىڭ ىشكى ءتارتىبىن ساقتايدى. جاستايىنان سوعان دايىندالادى.
ولاردىڭ ءولىم تۋرالى تۇسىنىگى دە وزگەشە. ولار ءۇشىن ۇرىس ۇستىندە اجال قۇشۋ - داڭق! مىسالى ولجاباي باتىر اۋىر ناۋقاستان قازا بولارىنىڭ الدىندا ءوز بارماعىن ءوزى شايناپ تاستاعان «مەن باتىر سەكىلدى جاۋمەن شايقاستا ولمەدىم» دەگەن وكىنىشتەن.
مىنە، ولار تەك وسىنداي ءومىر ءۇشىن جاراتىلعاندار. سولاردان حان سايلاناتىن بولعان. ابىلايدىڭ دا، ءامىر- تەمىردىڭ دە، شىڭعىس حاننىڭ دا تەگى باتىرلار بولعان. سوندىقتان دا باتىرلار حانداردىڭ قاسىنان تابىلىپ وتىرعان. باتىرلاردى وزىندىك ەرەكشەلىككە يە، الەۋمەتتىك جىك دەپ قاراۋىمىز كەرەك.
قاراپ وتىرساڭ قازىرگى كەزدىڭ وزىندە قاراپايىم قوي باعىپ جۇرگەن ادامدى اپارساڭ سوعىسپاق تۇگىلى، مىلتىقتى قالاي پايدالانۋدى بىلمەيدى. ول كەزدە دە سونداي بولعان. قاراپايىم ادامدار سوعىس تاكتيكاسىن بىلمەيدى. سوندىقتان باتىرلاردى جاستايىنان باتىرلىققا دايىنداعان. ال وسىنداي دايىندىقتان ءوتىپ، سوعىس تەحنيكاسىن مەڭگەرگەن، تەك قانا سوعىسۋمەن، ەل تىنىشتىعىمەن اينالىسقان جانداردىڭ ءومىر جولىن «باتىرشىلدىق» دەپ اتايدى. «دۋلىعامنىڭ توبەسى تۋعان ايداي بولماسا، باتىرشىلدىق سۇرمەندى» دەيدى. ياعني، بۇكىل دۇنيەم ساي بولماسا باتىرلىق جاسامايمىن دەگەن ءسوز.
- ءسوز سوڭىندا نە دەر ەدىڭىز؟
- ءبىزدىڭ تاريح وتە باي. اتا- بابالارىمىز بىزگە بارلىعىن قالدىردى. سونى دۇرىس پايدالانا بىلەيىك. سونى بۇرمالاماي، جۇلمالاماي، كەتىگىن بۇتىندەپ، كەمتىگىن تولتىرىپ جەتكىزەتىن بولايىق كەلەشەككە. قازاق مادەنيەتىن كورگەن وزگەلەر مۇسىركەپ ەمەس، قىزعانىشپەن قارايتىن بولسىن.
- اڭگىمەڭىزگە راحمەت!
ەرجان جاۋباي
https://baq.kz
