قۇلاق تەسۋدە قانداي ءمان بار؟
بۇل ءار ەلدە ءارتۇرلى سيپات الادى. كەيبىر مەملەكەتتەردە قىزداردىڭ قۇلاعىن عانا تەسىپ قويمايدى، سونىمەن بىرگە ەرىن، ءتىل، مۇرنىن دا تەسكەن. ال بىزدەگى ءداستۇر مۇلدەم بولەك. دەگەنمەن، قۇلاق تەسۋدىڭ وزىندە قانداي ءمان- ماعىنا بار؟ قۇلاقتى قاي جاستا تەسكەن دۇرىس؟ نە ءۇشىن سىرعا سالىنادى؟ وسىعان ارنايى توقتالۋدى ءجون سانادىق.
جالپى، قۇلاق تەسۋ - ەجەلدەن كەلە جاتقان عۇرىپتاردىڭ ءبىرى. ۇل بالانى سۇندەتكە وتىرعىزعانى سياقتى، قىزدىڭ قۇلاعىن تەسۋ - پارىز. ادەتتە، بويجەتكەننىڭ نەمەسە ءباليعاتقا تولعان قىزدىڭ (9 جاس، كەيدە ودان دا ەرتەرەك) قۇلاعىن تەسكەن دەسەدى. قىزدىڭ قۇلاعىن جەتى جاسىنان باستاپ تەسكەن دۇرىس. ويتكەنى قىز جەتى جاسقا دەيىن قۋىرشاق ويناعان بولسا، قۇلاعى تەسىلگەننەن كەيىن ونىڭ مىنەز- قۇلقى وزگەرەدى ەكەن. قىزدىڭ قۇلاعىن تەسكەن سوڭ، «ەندى سەن سىرعالى قىز بولدىڭ، ەندى ساعان قۋىرشاق ويناعان مۇلدەم جاراسپايدى» دەپ ەسكەرتە باستايدى. ءسويتىپ، قىز بالاعا بۇدان باستاپ، قۋىرشاق ويناتپاي، ونىڭ ورنىنا كەستە تىگۋدى ۇيرەتە باستايدى. قىز بالانىڭ قۇلاعىن ادەمىلىك ءۇشىن تەسپەيدى. قۇلاق تەسۋدە ۇلكەن تاربيەلىك ءمان بار. مىسالى، بۇل قىز بالانى ەرتەڭگى كۇنى كەلىن بولۋعا دايىنداۋدىڭ العاشقى باسپالداعى دەسەك تە بولادى. قىز بالانىڭ تاربيەگە، ىسكەرلىككە ۇيرەتۋدىڭ باستى جولى بولىپ سانالادى. قۇلاق تەسكەننەن باستاپ، بىرتىندەپ ءۇيدىڭ شارۋاسىنا ارالاسا باستايدى. ءسويتىپ، بولاشاق ومىرگە دايىندىقتى وسىلاي بىرتىندەپ ۇيرەنەدى. قىز بالانىڭ قۇلاعىن تەسكەن سوڭ، ۇستىنە كويلەك- كامزول كيگىزىپ، شاشىن ءورىپ قويعان ءجون ەكەن. سەبەبى، ونى بويجەتكەن دەپ ەسەپتەگەن. سوسىن ۇلكەندەر جاعى ءارقايسىسى ءوزىنىڭ ءبىر ونەگەسىن ۇيرەتۋگە تىرىسادى.
قۇلاق تەسەردە الدىمەن سىرعالىعىنىڭ ەكى جاعىنان ەكى تارىنى سايكەستەندىرە قويىپ، جانىن كەتىرە ۋقالايدى. سودان كەيىن عانا وتقا قىزدىرىلىپ، ابدەن تازالانعان ينەمەن نەمەسە كادىمگى تارىمەن تەسكەن. ول ءۇشىن ەكى تارىنى قۇلاقتىڭ سىرعالىعىنىڭ ەكى جاعىنان ءبىرىنىڭ تۇسىنا ءبىرىن ءدال كەلتىرىپ ۋقالاعان. ءبىر قىزىعى، قۇلاقتى تەسكەن سوڭ بىردەن سىرعا سالماي، ءيتتىڭ جۇنىنەن شيراتىلعان ءجىپتى ەسىپ وتكىزەتىن بولعان. ويتكەنى اتا- بابالارىمىز، ءيتتى جەتى قازىنانىڭ ءبىرى ساناعان. ونىڭ قۇلاقتى ىرىڭدەتپەيتىن، ىسىرمەيتىن قاسيەتى بار دەيدى. ءيتتىڭ ءجۇنى قۇلاق تەسۋگە عانا ەمەس، ادام دەنساۋلىعىنا پايدالى ەكەنىن دارىگەرلەر دە ايتىپ ءجۇر. مۇنىڭ پايدالى ەكەنىن اتا- بابالارىمىز ەستە جوق ەسكى زامانداردان- اق بىلگەن. سودان سوڭ بارىپ، ءوزىنىڭ تۇكىرىگىمەن سۋلاپ، جاڭاعى ساما نەمەسە ءيتتىڭ جۇنىنەن جاسالعان ءجىپتى جىلجىتىپ، قوزعاپ وتىرعان. ءسويتىپ، ەكى- ءۇش كۇننىڭ ىشىندە قىز بالانىڭ قۇلاعى جازىلىپ كەتكەن. تولىقتاي جازىلعان سوڭ اجەلەرىمىز نەمەرەسىنىڭ قۇلاعىنا كۇمىستەن سوعىلعان سىرعانى سالعاندى ءجون ساناعان. نەگە؟ سەبەبى كۇمىس - وتە تازا ءارى ەمدىك قاسيەتى مول مەتالل. سونداي- اق كۇمىس سىرعا تاققان قىز بالانىڭ قۇلاعى ەشقاشان اۋىرماعان. قۇلاق كۇمىسكە ۇيرەنگەن سوڭ، التىنعا دا تەز بەيىمدەلەدى ەكەن.
ال الەمنىڭ كەيبىر جەرلەرىندە ءالى كۇنگە دەيىن قۇلاق مۇرىن تەسۋ ادەتىنەن تانباعان تايپالار ءومىر سۇرەدى. ارينە، بۇل ءبىزدىڭ قوعام ءۇشىن جات. ءبىراق زامان وزگەرسە دە، سالت- ءداستۇرى وزگەرمەگەن قۇبىلىسقا تاڭعالۋعا بولماس. ءسويتىپ، كەيبىر ەلدەردە قۇلاق، مۇرىن، كىندىك تەسۋ قانداي سالت- ءداستۇردى بىلدەرەدى ەكەن؟ مىسالى، ءۇندى قىزدارى كۇيەۋگە شىعار الدىندا قۇلاعىن تەسىپ قانا قويماي، سول جاق مۇرنىن تەسكىزەتىن بولعان. ول ول ما ەجەلگى ريمدىكتەرگە كەلەتىن بولساق، ولار قۇلاقتارىنا باسىنان باق، استىنان تاق كەتپەۋى ءۇشىن سىرعا سالىپ جۇرەتىن بولعان دەسەدى. ال مايا تايپاسىنىڭ كوسەمدەرى تىلدەرىن تەسكىزەدى ەكەن. سەبەبى وزدەرىن قاراپايىم ادامداردان وزگەشە بولۋ ءۇشىن. سونداي- اق ەجەلگى مىسىر فاراوندارى دا وزدەرىن قولاستىنداعى جانداردان ەرەكشە بولۋ ءۇشىن، كىندىكتەرىن تەسكەن دەيدى. ال ادامدارعا كىندىككە سىرعا تاعۋىنا تىيىم سالعان. قاراپ وتىرساڭىز ءار ۇلتتا ءار قانداي سالت- ءداستۇر بار. ءبىراق سونىڭ ىشىندە قازاق جۇرتىنىڭ سالت- داستۇرىنە، قىزىعا دا، قۋانا دا قارايدى ەكەنسىڭ.
جادىرا پەردەباي قىزى
«ايقىن»
