التى جاسار قىزعا ۇيلەنگەن مولدا تۇتقىندالدى
التى جاسار قىزعا ۇيلەندى دەپ ايىپتالعان اۋعان مولداسىن پوليتسيا قاماۋعا الدى. مولدانىڭ ءوزى نەكەسىن قىزدىڭ تۋىستارى رۇقساتىمەن قيعانىن ايتسا، قىز بالانىڭ اتا- اناسى مۇنى تەرىسكە شىعارادى.
مولدانىڭ ءوزى بۇل ارەكەتىن «نەكەلەسۋ» دەپ اتايدى، قىزدىڭ اكە- شەشەسى ادام ۇرلاۋعا جاتقىزادى. قالاي بولعاندا دا بۇل وتە كۇردەلى جاعداي، التى جاسار قىز بالاعا ۇيلەنگەنىن ايتقان اۋعان مولداسى سوتتالعالى جاتىر.
«ۇرلىق» پا، «سىيلىق» پا؟
اۋعانستاننىڭ گور پروۆينتسياسىنداعى ءبىر اۋىلدىڭ ءدىني قىزمەتكەرى، جاسى 50-دەن اسقان سايىد مۇحامەت كارىم وسى اپتادا تۇتقىندالىپ، كامەلەت جاسقا تولماعان قىزدى ۇرلاپ، ۇيلەنبەك بولدى دەپ ايىپتالدى. بۇل وقيعا اۋعانستانداعى بالا جاستان ۇيلەنۋ جانە ونىڭ زاڭسىز ەكەنى تۋرالى ماسەلەگە جۇرت نازارىن تاعى اۋداردى.
كارىم قىزدى اتا- اناسىنان «سىيلىققا» العانىن ايتادى. ولار مولدانىڭ « ءدىن جولىنداعى شاكىرتتەرى» ەكەن. ال قىزدىڭ اتا- اناسى «كارىم قىزىمىزدى ماۋسىم ايىندا ۇرلاپ كەتتى» دەيدى. ازاتتىق راديوسى كامەلەتتىك جاسقا تولماعان قىز بالانىڭ اتى- ءجونىن جاريالاماۋدى ۇيعاردى.
اۋعانستان زاڭدارى بويىنشا، قىزدار 16 جاستان باستاپ تۇرمىسقا شىعۋعا قۇقىلى. ءبىراق بۇل ەلدىڭ كونستيتۋتسياسى شاريعات زاڭىنا دا رۇقسات بەرەدى، سولايشا جاس بالاعا ۇيلەنۋگە جول اشىلادى. شاريعات زاڭىن تۇسىندىرۋشىلەر قىز بالا باليعات جاسقا تولىسىمەن تۇرمىسقا شىعا الاتىنىن ايتادى.
كونستيتۋتسيا مەن ءدىن
اۋعانستان كونستيتۋتسياسىنداعى كەيبىر ليبەرالدىق جانە دەموكراتيالىق باپتار «ەشبىر زاڭ قاسيەتتى يسلام ءدىنىنىڭ سەنىمى مەن ەرەجەسىنە قارسى تۇرا المايدى» دەگەن قاۋلىمەن قايشىلىققا ءتۇسىپ كەلەدى. شىلدەنىڭ 27 سى كۇنى گور ءوڭىرى پوليتسياسى تۇتقىنداعان كارىم «قىزدى ماعان سىيلىق رەتىندە بەردى، ءبىز ۇيلەندىك، سوندىقتان مەن ونى اسىراپ- باعامىن» دەيدى.
اۋعانستاننىڭ ءدىني داستۇرلەر بويىنشا قىزدار جاقىن تۋىستىعى جوق بوتەن ەركەكپەن وعان تۇرمىسقا شىققان جاعدايدا عانا بىرگە تۇرا الادى. بۇل ەلدە اسىراپ الۋ وتە سيرەك كەزدەسەدى. گور پروۆينتسياسى ورتالىعى فيرۋز كوح قالاسىندا قامالعان كارىم «اتا- اناسى قىزدارىن ماعان بەرىپ، قالاعان جەرىڭىزگە الىپ كەتىڭىز دەدى. ونى باعۋ ءۇشىن جيەنىمە بەردىم، ول ءبىراق ءبىر اپتادان سوڭ قىزدى وزىمە اكەلىپ تاستادى» دەيدى.
اۋعان بالالارىنىڭ كەيبىرىنىڭ تاعدىرىن اتا- انالارى ولاردىڭ پىكىرىن سۇراماستان شەشەدى.
الايدا مولدا قىزدىڭ اتا- اناسى نەلىكتەن وزىنە سىيلىق جاساۋعا ءتيىستى بولعانىن تۇسىندىرە المادى. اۋعانستاندا قۇدايعا جاعامىز دەپ ويلايتىن اۋىلدى جەردىڭ ادامدارى ءدىن وكىلدەرىنە اقشا، مال جانە جەر سىيلاپ جاتادى. كەيبىر جاعدايلاردا بالالارىن دا ءدىني قىزمەتكەردىڭ اسىراۋىنا بەرەدى.
«قاسيەتتى رامازان ايىندا 30-40 ادامنىڭ قاتىسۋىمەن نەكەلەستىك» دەگەن كارىم «قالىڭدىقتىڭ» اتا- اناسى دا بۇل راسىمگە قاتىسقانىن ايتادى. كورشى گەرات پروۆينتسياسىنا تۇراتىن قىزدىڭ اتا- اناسى بۇل مالىمدەمەنى ءۇزىلدى- كەسىلدى تەرىسكە شىعارىپ وتىر، ولار گورداعى پوليتسياعا «قىزىمىزدى ۇرلاپ كەتتى» دەگەن ارىز تۇسىرگەن.
گور پوليتسياسى كومانديرىنىڭ ورىنباسارى مۇحامەت زەمان ادزامي «بۇل ادام (مولدانى ايتادى - رەد. ) ۇيلەنگەنىمىزدى قىزدىڭ اتا- اناسى ماقۇلدادى دەيدى. ءبىز قىزدىڭ اكە- شەشەسىمەن دە سويلەستىك، ولار ۇيلەنۋ تويىندا بولمادىق دەدى. بىزگە قىزدارىن ۇرلاپ كەتكەنىن تەلەفون ارقىلى حابارلادى» دەيدى.
تىرىدەي ورتەنۋ
كارىم قىزبەن جىنىستىق قاتىناسقا تۇسپەگەنىن ايتادى. جەرگىلىكتى دەنساۋلىق ساقتاۋ مەكەمەسى وكىلى ونىڭ بۇل ءسوزىن راستادى. فيرۋز كوح ەمحاناسىندا جۇمىس ىستەيتىن دارىگەر ناشافارين شيحاب «ەكى اكۋشەركانىڭ قاتىسۋىمەن تەكسەردىك. ساراپتاما قىزدىڭ فيزيكالىق جانە پسيحولوگيالىق زيان شەكپەگەنىن كورسەتتى» دەيدى.
گورداعى ايەلدەر ءىسى جونىندەگى كەڭسە باسشىسى ماسوما ءانۋار مۇنداي ۇيلەنۋ وقيعاسىن «سۇمدىق جاعداي» دەپ اتادى، ءبىراق ءىستىڭ انىق- قانىعى ءالى انىقتالماعانىن ەسكەرتتى. «بۇل قىز ۇرلانۋى، ادام ساۋداسىنىڭ قۇربانى بولۋى نەمەسە وسى ادامعا تۇرمىسقا بەرىلگەن بولۋى مۇمكىن. ءبىز 100 پايىز شىندىقتى انىقتاۋ ءۇشىن جۇمىس ىستەپ جاتىرمىز» دەدى ول.
اۋعانستانداعى ادام قۇقىقتارى جونىندەگى تاۋەلسىز كوميسسيا (AIHRC) دەرەگى بويىنشا، بۇل ەلدە جاس بالالارعا ۇيلەنۋ كەڭ تاراعان. AIHRC وكىلى سيما سامار وسى ايدىڭ باسىندا جۋرناليستەرگە بەرگەن سۇحباتىندا «كەي ايماقتاردا قاۋىپ- قاتەر كوپ بولۋى سەبەپتى جانە كەدەيلىك كەسىرىنەن كەيبىر وتباسىلار قىزدارىن وتە ەرتە جاستان كۇيەۋگە بەرىپ قۇتىلادى» دەيدى.
قازىر جاسى 50 گە تولماعان اۋعان ايەلدەرىنىڭ 15 پايىزى 15 جاسقا تولماي ۇزاتىلعان، Save The Children ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمىنىڭ دەرەگىنشە، بۇل ەلدەگى ايەلدەردىڭ جارتىسىنا جۋىعى 18 جاسقا تولماي تۇرمىسقا شىققان.
شىلدەنىڭ 16 سى كۇنى گوردا جۇكتى ايەل قازا تاپتى. 14 جاستاعى زۋحرانىڭ اتا- اناسى ونى «كۇيەۋىنىڭ تۋىستارى ازاپتاپ، ورتەگەنىن» ايتادى. ال زۋحرانىڭ كۇيەۋىنىڭ تۋىستارى «ايەل ءوزىن- ءوزى ورتەدى» دەيدى. كەيبىر اۋعان ايەلدەرى ءماجبۇرلى نەكەدەن قۇتىلۋ ءۇشىن ءوزىن ءوزى ورتەگەن وقيعالار جيىلەپ كەلەدى.
فرۋد بەجاننىڭ ماقالاسى اعىلشىن تىلىنەن اۋدارىلدى.
«ازاتتىق راديوسى»
