استانا قالاسىن جوبالاۋدا جاپون ساۋلەتشىسى نەدەن قاتەلەستى؟
بۇگىندە استانا - الەم ەلدەرىنىڭ نازارىن اۋدارعان، تالايدىڭ تاڭدايىن قاقتىرىپ، تامساندىرعان اسەم شاھارعا اينالدى. ءسانى مەن سالتاناتى كەلىسكەن جاس قالانىڭ ساۋلەتىنە ەرىكسىز كوز سۇيسىنەدى. قازاقستاننىڭ قۇرمەتتى ساۋلەتشىسى، پروفەسسور، «مەملەكەتتىك قالا قۇرىلىس كاداسترى» ر م ك باس ديرەكتورىنىڭ كەڭەسشىسى، قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ جانىنداعى ساۋلەت كەڭەسىنىڭ مۇشەسى، سونداي- اق نازاربايەۆ ۋنيۆەرسيتەتى ينجەنەريا مەكتەبى قۇرىلىس كافەدراسى كونسۋلتاتيۆتى كەڭەسىنىڭ مۇشەسى امانجول چيكانايەۆتى اڭگىمەگە تارتتىق.
- امانجول شايمەردەن ۇلى، ءسىز جاقىندا 70 جىلدىق مەرەيتويىڭىزدى اتاپ وتكەنىڭىزدى بىلەمىز. سۇحباتىمىزدى باستاماس بۇرىن ءسىزدى قۇتتىقتاعىم كەلەدى.
- راحمەت!
- اۋەلى العاش ەل استاناسىن سارى ارقا توسىنە كوشىرۋ تۋرالى تاريحي شەشىم قابىلدانعان ساتكە ورالساق. قانداي مىندەتتەر جۇكتەلگەن ەدى؟
- ەڭ العاش وسى جاڭالىقتى 1996 - جىلى الماتىدا ءجۇرىپ ەستىدىم. جورا- جولداستارىمىزبەن جينالعان بولاتىنبىز، قاراسام ساۋلەتشى دوستارىم ءبىر قالانىڭ باس جوباسىنىڭ سىزبا نۇسقاسىن جاساپ جاتىر ەكەن. شەكەسىندەگى اقمولا قالاسىنىڭ باس جوباسى دەگەن جازۋ كوزىمە وتتاي باسىلدى. وسىلايشا الدىمەن باس قالانىڭ ەسكيزىن جاساۋ ءۇشىن قازاقستاندىق ساۋلەتشىلەردىڭ اراسىندا بايقاۋ وتكىزىلدى. كونكۋرسقا ءوز جۇمىستارىن ۇسىنعان 17 شىعارماشىلىق ۇجىمنىڭ ىشىندە الماتى جانە سەلينوگراد قالالالارىنان قاتىسقان ەكى توپ جەڭىسكە جەتتى. الايدا، ۇزدىك دەپ تاڭدالعان جوبالار ەلباسىنىڭ كوڭىلىنەن شىققان جوق. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ پىكىرىنشە جوبا 21 - عاسىردىڭ تالاپتارىنا جاۋاپ بەرمەيتىن بولدى. پرەزيدەنت حالىقارالىق بايقاۋ جاريالاپ، الەمگە ايگىلى ساۋلەتشىلەرگە ءوز جوبالارىن ۇسىنۋعا مۇمكىندىك جاسادى. ال بىزگە ەل استاناسىن ورتالىق وڭىرگە كوشىرۋ ءۇشىن دايىندىق جۇمىستارىن جۇرگىزۋدى تاپسىردى.
ءبىز جەرگىلىكتى قۇرىلىستىڭ جوباسىن ازىرلەۋگە كىرىستىك. ول - جەكەلەگەن كۆارتالدار، مولتەك اۋدانداردى قايتا ۇيىمداستىرۋ جۇمىستارى ەدى. جەرگىلىكتى ساۋلەتشىلەرگە بوس جاتقان اۋماقتارعا قول تيگىزبەي- اق مينيسترلىكتەر مەن ۆەدوموستۆولاردى ورنالاستىرۋ جونىندە ناقتى تاپسىرما بەرىلدى. ال، بوس كەڭىستىكككە حالىقارالىق بايقاۋدا توپ جارعان ۇزدىك ساۋلەتشىلەردىڭ جوباسى سالىناتىن بولادى.
ەكى جىل كولەمىندە ءبىز شاھاردىڭ ورتالىق بولىگىن جەتىلدىرۋمەن شۇعىلداندىق. عيماراتتاردى ارتىق شىعىنسىز كادەگە جاراتۋدى كوزدەدىك. استاناعا قونىس اۋدارعان مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەر مەن ولاردىڭ وتباسى مۇشەلەرىن ورنالاستىرۋمەن اينالىستىق. سول جىلدارى قالاداعى مادەني- تۇرمىستىق نىساندار ونداعى قىزمەت كورسەتۋ سىن كوتەرمەيتىن كۇيدە ەدى. مۇلدە تالاپتارعا ساي ەمەس بولدى. سەنسەڭىزدەر مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەر مەن قالا قۇرىلىسىن دامىتۋعا كەلگەن ساۋلەتشىلەر ءۇشىن ءتىپتى تۇسكى اس ىشەتىن مەكەمەلەر بولعان جوق. ولار كۇنىنە 18-20 ساعات جۇمىس ىستەيتىن. قايتا نەگىزگى جۇمىس كۇشىنىڭ جەرگىلىكتى ادامداردان قۇرالعانى ءبىز ءۇشىن ءتيىمدى بولدى. ول ۋاقىتتا ينجەنەرلىك- ارحيتەكتۋرالىق جانە اگرارلىق- تەحنيكالىق ەكى ۋنيۆەرسيتەت جۇمىس ىستەدى.
- حالىقارالىق بايقاۋ قالاي ءوتتى، ساۋلەتشىلەرگە قانداي تالاپتار قويىلدى؟
- بايقاۋعا 47 شىعارماشىلىق ۇجىم قاتىستى. مەن ۇيىمداستىرۋ كوميتەتىنىڭ قۇرامىنا ەندىم. جوبا جۇمىستارىن سونداي- اق شەتەلدەن كەلگەن ەكسپەرتتەر دە باعالادى. بايقاۋدىڭ فينالىندا 3 ۇزدىك جوبا تاڭدالدى. ءبىرىنشى ەسكيزدىڭ اۆتورى - ايگىلى جاپون ساۋلەتشىسى كيسە كۋروكاۆا، ەكىنشى جوبا - قازاقستاندىق ساۋلەتشىلەر، ءۇشىنشى جوبانىڭ اۆتورلارى - رەسەيلىك ماماندار ەدى. وسى ءۇش ۇزدىك جوبانىڭ ەڭ مىقتىسىن ەلباسى ءوزى تاڭدادى.
- مەملەكەت باسشىسى قانداي ەرەكشەلىكتەرى ءۇشىن جاپون ساۋلەتشىسىنىڭ جوباسىن ۇزدىك دەپ تانىدى؟
- سەبەبى كۋروكاۆانىڭ جوباسىندا وتە مىقتى كونتسەپتۋالدى يدەيا بار. ونىڭ نەگىزگى ۇستانىمى - 21 - عاسىردىڭ قالالارى جاڭا فيلوسوفيالىق دوكتريناعا ساي سالىنۋ كەرەك دەگەنگە سايادى. قالانىڭ جوباسى سيمبيوتيكالىق جانە مەتابوليستىك باعىتقا ساي جاسالدى. جاپون ساۋلەتشىسى ۇسىنعان كونتسەپتسيانىڭ ەرەكشەلىگى وسىندا. قاراپايىم تىلمەن ايتار بولساق، تەك ساۋلەت ونەرىن عانا دامىتۋ ەمەس، تابيعي قۇندىلىق، تابيعي بايلىقتاردى قاتار جەتىلدىرۋ. ياعني شاھاردىڭ ءوزىن سونداي- اق قالا ماڭىن كوگالداندىرۋ، جاسىل ءونىمدى ۇلعايتۋ، اۋانىڭ تازا بولۋىنا جاعداي جاساۋ. قالا قۇرىلىسى مەن تابيعاتتى قاتار دامىتۋ كەرەكتىگىن ۇسىندى.
ال، وتاندىق ساۋلەتشىلەردىڭ جوباسى بويىنشا قالا ەسىل وزەنىنىڭ ەكى جاعالاۋىنا قاراي قونىس تەۋىپ، قاز- قاتار تىزىلگەن بيىك ۇيلەر سالىنۋى كەرەك ەدى. سوندا جاپون ساۋلەتشىسى: «بارشا سارى ارقا ءوڭىرىنىڭ نەگىزى قان تامىرى ىسپەتتەس شاعىن وزەندى نەگە سىزدەر باستى نىسانعا الىپ وتىرسىزدار؟ بۇل جوبا 2-3 جىلدا وزەندى قۇرتادى»، - دەگەن پىكىر ايتتى. ول شىنىمەن دە وسى يدەياسى ارقىلى وتە ورىندى فيلوسوفيالىق تۇجىرىم ۇسىندى. ەلباسى وسى ماسەلەگە قاتتى ءمان بەردى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ شەشىمىمەن ەلوردانىڭ باس جوباسىن جاساۋ قۇقىعىن كيسە كۋروكاۆا يەلەندى. ول جوبا جۇمىسىمەن ەكى جىل اينالىسىپ، 2001 -جىلى 15- تامىزدا قۇجات ۇكىمەت تاراپىنان ماقۇلدانىپ، قابىلداندى.
- امانجول شايمەردەن ۇلى، سىزدەر كەيىنىرەك كيسە كۋروكاۆانىڭ جوباسىنا تۇزەتۋلەر ەنگىزگەندەرىڭىزدى بىلەمىز. سوندا جاپون ساۋلەتشىسى نەدەن قاتەلەستى؟
- كيسە كۋروكاۆا حالىق سانىنىڭ ءوسىمىن جوبالاۋدان قاتەلەستى. بۇل - وتە ماڭىزدى ءارى وزەكتى ماسەلە. شاھاردىڭ باس جوباسىندا حالىق سانىنا بايلانىستى بازالىق كورسەتكىش بولادى. ءدال وسى كورسەتكىشكە سۇيەنىپ، بولاشاقتاعى وسىمگە بولجام جاسالادى. ءسىز ءوزىڭىزدى كۋروكاۆانىڭ ورىنىنا قويىپ كورىڭىز. ول الەمدەگى ەڭ ءىرى، ەڭ باي، ەڭ قۋاتتى جەتى ەلدىڭ قاتارىندا جۇرەتىن جاپونيادان كەلدى. جاپونيا - جوعارى تەحنولوگيالىق يندۋستريالدى ۇلكەن دەرجاۆا. ال، 1998 - جىلعى استانانى كوزىڭىزگە ەلەستەتىڭىز. تاپ- تارى ءارى سۇرعىلتتانعان كوشەلەر، ونىڭ بويىمەن جىلجىعان ەسكى ماركالى اۆتوكولىكتەر، قالاداعى حالىقتىڭ سانى نەبارى 270 مىڭ عانا.
ول قانداي بولجام جاساۋى كەرەك ەدى؟ ءبىرىنشى بازالىق كورسەتكىش - تىكەلەي حالىقتىڭ سانىمەن بايلانىستىرىلادى. سوسىن بارىپ قانشا ءۇي، قانشا بالاباقشا، قانشا مەكتەپ سالۋ كەرەكتىگى بولجانادى. مەن وسى ماسەلەلەر شەشىلەتىن تۇستا جوباعا كۋا بولدىم. كيسە كۋروكاۆا 2030 - جىلى استاناداعى حالىقتىڭ سانى 1 ميلليون بولادى دەپ جوبالادى. ەڭ قىزىعى ونىڭ گوللاندىق ارىپتەسى: «قايداعى ميلليون، ونداي ەشقاشان بولمايدى. ءارى كەتسە 800 مىڭ بولۋى مۇمكىن»، - دەگەن پىكىر ايتتى. ناتيجەسىندە وسى توقتام ماقۇلدانىپ، 2030 -جىلى ەلوردا تۇرعىندارىنىڭ سانى 800 مىڭعا جۋىقتايدى دەپ جوبالاندى. تاعى ءبىر ايتا كەتەرلىگى كۋروكاۆا 2010 -جىلى حالىق سانى 400 مىڭ بولۋى مۇمكىن دەپ بولجادى. الايدا 2002 -جىلى استانا تۇرعىندارىنىڭ سانى 500 مىڭنان اسىپ جىعىلدى. ماسەلەن، سوڭعى ستاتيستيكالىق مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك قازىرگى تاڭدا ەلوردا حالقىنىڭ سانى 880 مىڭنان اسىپ كەتتى. سول سەبەپتى شاھاردىڭ باس جوباسىنا وزگەرتۋلەر ەنگىزدىك. قالا ازعانتاي ۋاقىتتىڭ ىشىندە ەرەكشە قارقىنمەن دامي ءتۇستى. 1999 -جىلى بىزگە يۋنەسكونىڭ نازارى اۋىپ، «بەيبىتشىلىك قالاسى» اتاعىن بەردى.
- قالانىڭ باس جوباسىندا ايتىلعان جاپون ساۋلەتشىسىنىڭ كونتسەپتسياسى تولىق جۇزەگە استى دەپ ايتۋعا نەگىز بار ما؟
- ارينە استانانىڭ بۇگىنگى جەتىستىگى دە سول. استانا بىرتىندەپ ورماندى القاپقا اينالىپ كەلەدى. 1997 -جىلدان بەرى وتىرعىزىلا باستالعان استانا قالاسى جاسىل ايماعىنىڭ القابى وسى كۇنى 75,1 مىڭ گەكتارعا جەتتى. ونىڭ ىشىندە 155 گ ا القاپتى الىپ جاتقان اعاش تۇقىمىنىڭ پلانتاتسياسىندا 50 مىڭ دانا اعاشتى- بۇتالى تۇقىمداردىڭ 61 ءتۇرى بار. 2002 -جىلى «اق قايىڭ» ورمان تۇقىم باعى اۋماعىندا اربورەتۋم قۇرىلعان بولاتىن. وعان 115 ءتۇرلى اعاشتىڭ تۇقىمى مەن بۇتاقتاردىڭ تۇقىمى جينالدى. جاسىل ايماق قۇرۋ ەلوردا توڭىرەگىندە جابايى جانۋارلاردىڭ كوبەيۋىنە ىقپال ەتتى. بۇگىندە مارال، بۇلان، ەلىك، سۋىر، دالا قارساقتارى، ونداتر، قويان جانە كىشكەنتاي تىشقاندار مەكەن ەتەدى. ال قۇستاردان بالقاراعاي تورعايى، سۇر شىل، سۇر ساندۋعاش، كوك قارعا، جاسىمىق، شيقىلداق، ماسكەۋ تورعايى مەن قىرعاۋىل بار. بۇنىڭ ءبارى ەلباسىنىڭ تىكەلەي تاپسىرماسىنا ساي، قولداۋىمەن جۇزەگە اسىپ وتىر.
- بۇگىن استاناعا نە جەتىسپەيدى؟ ساۋلەتشى رەتىندە قانداي ۇسىنىس ايتار ەدىڭىز؟
- تەك استانا ءۇشىن عانا ەمەس، وزگە دە ءىرى شاھارلار ءۇشىن ورتاق ءبىر ماسەلە بار. ول - ترانسپورت پروبلەماسى. قالاي ايتساق تا دوكتور كۋروكاۆا ۇلى ساۋلەتشى. الايدا ول قالانىڭ ساۋلەت قۇرىلىسى بويىنشا ەمەس، ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك- ەكونوميكالىق دامۋىن باعالاۋدان قاتەلەستى. ول قالانىڭ سۇلباسىن جاساۋ بارىسىندا شاھاردىڭ تامىرى ىسپەتتەس كوشەلەردەگى ترانسپورت جۇيەسىن، توسەلەتىن جولداردىڭ ەنى مەن ۇزىندىعىن سول ۋاقىتتاعى قالا سانىنا جانە ولاردىڭ ءوسىمى تۋرالى بولجامعا ساي جاسادى. ءبىراق ۋاقىت كورسەتكەندەي، ارادا 2-3 -جىل وتكەننەن كەيىن جىلدام قارقىنمەن وسكەن حالىقتىڭ سانى، كوشەلەردەگى كولىك قوزعالىسى، كولىكتەردىڭ تىعىزدىعى ساۋلەتشىنىڭ قاتەلەسكەنىن كورسەتىپ بەردى. قالاداعى ترانسپورت جۇيەسى ماسەلەسىن رەتتەۋ، شەشۋ ءۇشىن «مەم قالا قۇرىلىس كاداسترى» ر م ك بارىنشا جۇمىستار اتقارۋدا. ماسەلەن، جاقىندا عانا استانانىڭ كەيبىر كوشەلەرى ءبىر باعىتقا اۋىستىرىلدى. ەسەسىنە جاياۋ جۇرگىنشىلەردى تاسىمالدايتىن قوعامدىق كولىكتەر ءۇشىن ەكى باعىتتا دا قاتىناۋعا مۇمكىندىك جاسالدى. اۆتوبۋستارعا ارنالعان ارنايى جولاقتار پايدا بولدى. بۇل جۇمىستاردىڭ ءبارى وسى ترانسپورت ماسەلەسىن شەشۋگە باعىتتتالىپ وتىر.
بۇگىندە استانا بارلىق وبلىس ورتالىقتارىنا ۇلگى بولارلىق ءىرى شاھارعا اينالدى. استانا - ءبىز زور ماقتانىشپەن ەلىمىزدىڭ استاناسى، جۇرەگى دەپ تولعاناتىن اسەم قالا.
مەنىڭ جەكە پىكىرىمشە، استاناعا ديسنەيلەند جەتىسپەيدى. حان شاتىردىڭ ارتقى جاعىندا بوس جاتقان اۋماققا ديسنەيلەند سالۋعا بولادى. سول ماڭدا ءبىر ەمەس بىرنەشە كولشىكتەر بار. وكىنىشكە وراي قازىر سول اۋماققا بىرتىندەپ تۇرعىن ۇيلەر سالىنىپ جاتىر. ساۋلەتشى رەتىندە تۇرعىن ءۇي كەشەندەرىنەن گورى بوتانيكالىق باق، زووپارك، ديسنەيلەند سالۋعا بولادى. وسى تابيعي كولدەردىڭ اينالاسىندا بۇلاقتار بار. وسى بۇلاقتاردىڭ كوزىن اشىپ، اينالاسىن تازالاپ، بوتانيكالىق باق جاسايتىن بولسا كەز- كەلگەن وسىمدىك جايقالىپ شىعا كەلەر ەدى. ءتىرى تابيعاتتىڭ مۇمكىنشىلىگىن ورىنىمەن پايدالانىپ، تابيعاتى تامىلجىعان تاماشا دەمالىس ورىندارىن جاساۋ كەرەك. ەڭ باستىسى قالا تۇرعىندارى مەن قوناقتارى ءۇشىن دەمالۋعا، ساياحاتتاۋعا قولايلى مەكەن جاساۋعا بولادى.
- التىن ۋاقىتىڭىزدى ءبولىپ، سۇحبات بەرگەنىڭىزگە راحمەت. بيىك بەلەستەردەن كورىنە بەرىڭىز!
اڭگىمەلەسكەن - باقىتگۇل اباي قىزى، El.kz
سۋرەتتەر امانجول چيكانايەۆتىڭ جەكە مۇراعاتىنان الىندى
