سەكۆويا اعاشتارى عالامدىق جىلىنۋ ۇدەرەسىن تەجەيدى - عالىمدار
ا ق ش عالىمدارى وسىنداي جاڭالىق اشىپ وتىر. كاليفورنيا شتاتىنداعى سەررا- نيەۆادا تاۋلى ايماعىندا زەرتتەۋ جۇرگىزەتىن مىنا الپينيستەر ادام بالاسى ءۇشىن ماڭىزدى ميسسيا اتقارۋدا. ولار الەمدەگى سەكۆويا اعاشتارى ارقىلى جەر بەتىندەگى كليماتتى تۇبەگەيلى وزگەرتۋگە بولادى دەپ سەنەدى. بۇل ماقساتقا ماماندار جاس بۇتالاردى پايدالانۋدا. يگى شاراعا تابيعاتتى قورعاۋ جونىندەگى جەرگىلىكتى ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىم مۇرىندىق بولعان. بۇل الىپ اعاشتار جەر بەتىندە 30 عاسىر بۇرىن پايدا بولعان. سەكۆويا بويى مەن ەنى قاتار وسەتىن ەرەكشە وسىمدىك. ولاردىڭ ۇزىندىعى 110 مەتردەن اسىپ، ەنى 7 مەترگە جەتەدى. سالماعى دا ءىرى - 2 مىڭ تونناعا دەيىن باسادى. عالىمداردىڭ ايتۋىنشا، وسىنداي ۇلكەن قاسيەتتەرگە يە الىپ اعاشتار اۋا قاباتىندا تۇزىلگەن زياندى گازداردى ۇلكەن كولەمدە سىڭىرۋگە قابىلەتتى. مۇنداي ارتىقشىلىق قازىرگى عالامدىق جىلىنۋ كەزىندە اۋاداي قاجەت.
دجەيكوب ميلارك، تابيعاتتى قورعاۋ ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمىنىڭ ديرەكتورى:
- بۇل اعاشتاردىڭ گەنىندە ايرىقشا قاسيەت بار دەپ بىلەمىز. اسىرەسە، بۇل ەرەكشەلىك عالامدىق كليمات وزگەرىپ، ادامزات دامۋىنا ايتارلىقتاي قاۋىپ- قاتەر توندىرە باستاعان بۇگىنگى زاماندا كومەگى زور بولادى دەپ ەسەپتەيمىز. سەكۆويالاردىڭ 3 مىڭ جىل بويى جويىلماي، قاسقايىپ تۇرعانى گەنىندە ايرىقشا قاسيەت بارىن كورسەتەدى.
دجيم كلارك، الپينيست:
- ءبىز مىنا بۇتاقتاردى سەكۆويانىڭ 70 مەتر بيىكتىگىنەن الدىق. وسى ماتەريالدى جيناۋ ءۇشىن الىپ اعاشتاردىڭ ۇشار باسىنا شىعامىز. مۇنى بيولوگيالىق عاجايىپ دەپ اتاۋعا بولادى. 3 مىڭ جىل بۇرىن ءوسىپ- ونگەن اعاشتىڭ ءبىر ۋىس ءتىنى ءدال وسىنداي تالدى ءوسىرىپ شىعارادى.
كلارك بۇل بۇتاقتاردى ميچيگان شتاتىنداعى زەرتحاناعا وتكىزەدى. وندا كوشەتتەردى ماماندار قۇنارلى زاتتارمەن بايىتىلعان ارنايى كونتەينەرگە وتىرعىزادى. ءارى قاراي ولار كۇلگىن ءتۇستى جارىقتىڭ اياسىندا ءتيىستى ىلعال مەن تەمپەراتۋرادا ءوسىپ- ونەدى. وكىنىشكە وراي، وسىنداي ەرەكشە جاعداي قاراستىرىلعانىمەن، كوشەتتەردىڭ كوبى وركەن جايا الماي، ءولىپ قالادى. مامانداردىڭ بۇل ىسپەن اينالىسىپ كەلە جاتقانىنا 20 -جىلدىڭ ءجۇزى بولعان. وسى ۋاقىت ارالىعىندا بۇل ۇيىم 170 كوشەت ءوسىرىپ، ولاردان الىنعان 300 مىڭ تۇقىمدى الەمنىڭ 7 ەلىنىڭ اۋماعىنا ەككەن. ءبىراق سانى ازايىپ قالعان الىپ اعاشتاردىڭ عالامدىق جىلىنۋدىڭ بەتىن قايتارىپ، اۋا تەمپەراتۋراسىن قايتا سالقىنداتۋعا شاماسى جەتەدى دەگەنگە كۇمانمەن قارايتىن ماماندار دا بار.
تود دوۋسون، بيولوگ:
- قازىر جەر بەتىندەگى عالامدىق جىلىنۋ ۇدەرىسى جىلدام ءجۇرىپ جاتىر. سوندىقتان وسىعان ساي شەشىمدەر تەز قابىلدانىپ، قىسقا مەرزىمدە جۇزەگە اساتىنداي بولۋى كەرەك. ال باياۋ وسەتىن وسىمدىك بۇل مىندەتتىڭ ۇدەسىنەن استە شىعا المايدى.
بۇل تۇرعىدا دوۋسوننىڭ ماسەلەنى شەشۋگە بايلانىستى ءوز ۇسىنىستارى بار. ول عالامدىق جىلىنۋدى تەجەۋ ءۇشىن جانارماي رەتىندە پايدالانىلاتىن شيكىزات وتىنىن ءوندىرۋدى شەكتەۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيدى. سونىمەن بىرگە، بيولوگتىڭ پايىمىنشا، جەر بەتىندە زور اۋماقتى الىپ جاتقان تروپيكالىق ورمانداردى ساقتاۋ اناعۇرلىم ۇتىمدى ءتاسىل بولار ەدى. ال سەكۆويانىڭ پايداسىنا سەنەتىن توپ ا ق ش- تىڭ باتىس بولىگىنە بارىپ، الىپ اعاشتىڭ مىڭ داناسىن ەگۋدى جوسپارلاپ وتىر.
www.24.kz
