باسقا پلانەتاعا كوشەمىز بە؟

استرونومدار «وسى پلانەتالاردا تىرشىلىك يەلەرى بولۋى مۇمكىن» دەگەن تۇجىرىم جاساپ وتىر. سونىمەن «كەپلەر» تەلەسكوپىنىڭ كومەگىمەن اشىلعان، جەردەگى ادامداردىڭ بولاشاقتا قونىس تەبۋىنە بولادى دەپ عالىمدار توپشىلاپ وتىرعان پلانەتالاردىڭ ۇزىن سانى 21 گە جەتتى.

پرينستون ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قىزمەتكەرى، جوباعا قاتىسۋشىلاردىڭ ءبىرى تيموتي مورتوننىڭ مالىمدەۋىنشە، «كەپلەر» تەلەسكوپىنىڭ جەرگە جىبەرگەن مالىمەتتەرى بويىنشا عالىمدار اسپان كەڭىستىگىندە بۇرىن بەلگىسىز بولعان 1284 جاڭا پلانەتا بارىن انىقتاعان. ولاردىڭ 550 ءىنىڭ جوعارعى قاباتى جەردىكى سياقتى قاتتى ەكەن، ال توعىز پلانەتا تىرشىلىك اۋماعى دەپ اتالاتىن كەڭىستىكتە ورنالاسقان، ياعني ءوزىنىڭ جۇلدىزدارىنان سۋدى سۇيىق كۇيىندە ساقتايتىن تەمپەراتۋرانى ۇستاپ تۇرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن قاشىقتىقتا تۇر.

NASA الداعى ۋاقىتتا بۇل پلانەتالارعا دجەيمس ۋەببتىڭ 2018-جىلى وربيتاعا شىعارىلاتىن جاڭا تەلەسكوبى ارقىلى ەگجەي-تەگجەيلى زەرتتەۋلەر جۇرگىزبەكشى.

عالىمداردىڭ عارىش الەمىن شارلاپ، ادامزات بولاشاقتا باقىتتى ءومىر سۇرەتىن جاڭا پلانەتا ىزدەپ جاتقاندارىنا ءبىراز ۋاقىت بولدى. بالكىم ونداي پلانەتا تابىلىپ تا قالار. ويتكەنى جەر پلانەتاسىنا ادامدار سىيمايتىنداي جاعدايعا جەتتى.

ا ق ش حالىق ساناعىن جۇرگىزۋ بيۋروسىنىڭ مالىمدەۋىنشە، 2016-جىلدىڭ 1- قاڭتارىندا جەر بەتىندە ءومىر سۇرەتىن ادامداردىڭ سانى 7,3 ميلليارد بولىپتى. بۇل وسى جىلعا جاسالعان بولجامنىڭ شاماسىنان 78 ميلليون ادامعا كوپ ەكەن. ىلگەرىرەكتە جاسالعان بولجامدارعا قاراعاندا 2020-جىلعا قاراي جەر بەتىندەگى ادامداردىڭ سانى 10-20 ميلليارد بولۋى كەرەك ەدى. ال 2050-جىلعا قاراي ينديادا - 2100000000، قىتايدا - 1700000000، ا ق ش- تا - 460000000، يندونەزيادا - 370000000 ادام ءومىر سۇرەتىن بولادى دەگەن بولجام بار. بۇنداي بولجامدار ءار ەلدە حالىق سانى قانداي قارقىنمەن ءوسىپ كەلە جاتقاندىعىنا قاراي ەسەپتەلگەن. قازىرگى كەزدە قىتايدا -  1,367 ميلليارد، ينديادا -  1,252 ميلليارد ادام ءومىر ءسۇرىپ جاتىر.

ودان كەيىنگى ورىنداردا يندونەزيا، برازيليا، پاكيستان، نيگەريا، بانگلادەش مەملەكەتتەرى تۇر. حالىق سانى 142,423 ميلليوندى قۇرايتىن رەسەي 9- ورىندا. ودان كەيىنگى -  جاپوندار. ەگەر وسى قارقىنمەن ادامزات كوبەيە بەرەتىن بولسا پلانەتامىز توزىپ، الەمدە جاپپاي اشارشىلىق باستالىپ، ونىڭ ارتى عالامات سوعىسقا اينالۋى مۇمكىن.

پلانەتامىزدى مەكەندەيتىن حالىقتار ەشقاشان دا بىركەلكى جاقسى تۇرعان ەمەس. ميلليونداعان ادامدار سوعىستىڭ زاردابىن تارتتى، اشتىق، جوقشىلىقتى باستان وتكەرۋدە. سونىڭ سالدارىنان تۇتاستاي حالىقتاردىڭ باسقا ەلدەرگە جاپپاي قونىس اۋدارۋى ەتەك الدى.

ب ۇ ۇ باس حاتشىسى پان گي مۋننىڭ مالىمدەۋىنشە، الداعى ۋاقىتتا جەر بەتىندەگى حالىقتىڭ سانى وسە تۇسەدى، 2050-جىلعا قاراي 9,7 ميلليارد ادامعا جەتەدى. ال حالىقارالىق ميگرانتتاردىڭ ۇلەسى وسى قالپىندا قالاتىن بولسا ولاردىڭ الەمدەگى سانى 321 ميلليون ادامدى قۇرايدى. بولجام بويىنشا، قارۋلى قاقتىعىستارعا، جوقشىلىققا، تەڭسىزدىككە، كليماتتىڭ وزگەرۋىنە بايلانىستى حالىقارالىق ميگرانتتاردىڭ سانى كوبەيە تۇسپەسە ازايمايدى.

«2015-جىلى حالىقارالىق ميگرانتتار مەن بوسقىنداردىڭ سانى 244 ميلليونعا جەتتى. بۇل 2000-جىلمەن (173 ميلليون) سالىستىرعاندا 41 پايىزعا كوبەيگەن»، - دەپ كورسەتەدى پان گي مۋن ءوزىنىڭ بايانداماسىندا.

الەمدەگى ەڭ ءىرى كولەمدەگى ميگراتسيالىق داعدارىس بىلتىرعى جىلى ەۋرووداق ەلدەرىندە بولدى. نەگىزىنەن سيريادان جانە وسى ايماقتاعى تاعى باسقا ەلدەردەن شىققان بوسقىندار ەگەي تەڭىزىن كەسىپ ءوتىپ ەۋروپاعا كەلە باستادى. تەك وتكەن جىلى مۇندا ميلليوننان استام بوسقىندار كەلگەن. ولاردىڭ 850 مىڭى تۇركيا مەن گرەكيا ەلدەرى ارقىلى وتكەن. بوسقىنداردىڭ باسقا مارشرۋتتارى سولتۇستىك افريكا، ءارى قاراي جەرورتا تەڭىزى ارقىلى ەۋروپاعا ءوتۋ بولىپ تابىلادى.

كىشىگىرىم قايىقتارمەن ۇلان-عايىپ تەڭىزدەن ءوتۋ وڭاي ەمەس، كوبىنە تراگەديامەن اياقتالادى. ەكى كۇننىڭ ىشىندە، 30- ءساۋىر مەن 1- مامىردا ليۆيادان يتالياعا شىققان 113 بوسقىن سۋعا كەتتى. ال 18- ءساۋىر كۇنى مىسىر جاعالاۋىندا بورتىندا 400 بوسقىن بار كەمە سۋعا باتتى.

جاپپاي ەتەك العان حالىقارالىق ميگراتسياعا نە سەبەپ بولىپ وتىرعانىن بۇكىل الەم بىلەدى -  سولتۇستىك افريكاداعى ساياسي تۇراقسىزدىق، اشتىق، زورلىق-زومبىلىق. كليماتى جايلى، توپىراعى قۇنارلى دەپ سانالاتىن ەۋروپاعا اعىلعان بوسقىندار لەگى تولاستاماسا ەندى ونشاقتى جىلدا وندا دا ادامدار سيمايتىن بولماق.

سوندىقتان جەر ءجانناتى جەرۇيىقتى گالاكتيكانىڭ باسقا پلانەتالارىنان ىزدەگەن دۇرىس تا شىعار. سول ءۇشىن دامىعان ەلدەر الەمدىك وزىق تەحنولوگيالاردى وسى ماقساتقا پايدالانۋدا. قىتاي سياقتى كەيبىر ەلدەر ايعا ادام جىبەرىپ، زاۋىتتار سالماقشى. ال ەگەر بيولوگيالىق تىرشىلىك كوزى بار جاڭا پلانەتا تابىلىپ جاتسا جەر بەتىندەگى جارتى حالىق سولاي قونىس اۋدارۋعا دايىن.

قايىرجان تورەجان

«ايقىن»