سەگىز جىل سوعىسقان سارباز - سۇلەيمەن يبراگيموۆ جايىندا

استانا. قازاقپارات - سۇراپىل سوعىستى كوزدەرىمەن كورگەن اكەلەرىمىز بەن اتالارىمىزدىڭ ەرلىگىن بۇگىنگى جاس ۇرپاققا ايتىپ وتىرماساق، ەرتەڭ كەش بولادى.

كەشەگى سوعىس ارداگەرى - سۇلەيمەن يبراگيموۆ جايىنداعى شاعىن دەرەك-اڭگىمە وسى ماقساتتا جازىلدى، دەپ جازادى شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ گازەتى «ديدار».

- مەن 1919-جىلى اقپان ايىندا ءۇرجاردىڭ « قىزىل قازاق» اۋىلىندا تۋعانمىن، - دەپ باستاعان ءوزى تۋرالى ارداگەر اعا. - جيىرما جاسىمدا اسكەر قاتارىنا الىنىپ، جيتومير وبلىسىنىڭ بوگۋنيا دەگەن جەرىنەن ءبىر-اق شىقتىق. ەلدەن ۇزاپ شىقپاعان ادامعا قيىن ەكەن. قاتاڭ تارتىپكە بويسۇنا الماي ۇزاق قينالدىم. الدا نە كۇتىپ تۇرعانى بەلگىسىز. ءسويتىپ، جاۋىنگەرلىك ءومىر دە باستالىپ كەتتى...

وتكەلدە قالعان سۇرەڭسىز كۇندەرىن ويشا پاراقتاعان سۇلەيمەن اعا سوعىس باستالار الدىندا كەڭەس وداعى اسكەرلەرىن باتىستان ءبولىپ تۇرعان بەلارۋس ەلىنىڭ باتىس شەكاراسىنداعى بۋگ وزەنىنە تاياۋ ليۋبول قالاشىعىندا بولعاندىعىن، وسى جەردە وقۋ-جاتتىعۋ ساباقتارىن ءوتىپ، تاكتيكالىق سوعىس ادىستەرىن مەڭگەرگەندىگىن ايتادى.

- بۇل - ءبىزدىڭ اسكەري بازامىز ەدى. باتىستان تونگەن ءقاۋىپتىڭ ىزعارى ما، ءبىزدىڭ كۇندەلىكتى جاتتىعۋىمىز دا قيىن بولدى. اسكەري قاتاڭ ءتارتىپ ءبىزدى قانشا شىڭداعانىمەن، قورقىنىش سەزىمى بويىڭدى بيلەي بەرەدى ەكەن. سوعىس ءورتىنىڭ جالىنى جاقىنداپ كەلە جاتقانى كۇن سايىن سەزىلىپ تۇردى. مەن سوعىستى وسى جەردە قارسى الدىم. ارينە، العاشىندا كۇشى باسىم جاۋدىڭ تەگەۋرىنىنە شىداي المادىق. جان الىپ، جان بەرىسكەن شايقاستار باستالىپ تا كەتتى. بومبانىڭ قاتتى جارىلىسى مەن ىسقىرعان وق اراسىندا ءجۇرىپ بويىڭ دا ۇيرەنەدى ەكەن. باستاپقىداعى قورقىنىشتى دا ۇمىتىپ كەتتىك. جيتومير، كيەۆ قالالارىنىڭ قورعانىسىنا قاتىسىپ، ولاردى جاۋ قولىنا قالدىرۋعا ءماجبۇر بولدىق.

- ءسىز مايداندا تانكيست بولىپسىز، بۇل اسكەري تەحنيكانى قالاي، قاشان مەڭگەرگەنسىز؟

- 1941-جىلدىڭ قىسىندا مەنى باسشىلار گوركي قالاسىنا جىبەرىپ، ونداعى اۆتوموبيل جاساۋ زاۆودىندا جاڭادان قۇراستىرىلىپ جاتقان «ت-60» جانە «ت-70» تانكىلەرىنىڭ تەحنيكالىق مۇمكىندىكتەرىن ۇيرەنىپ، جاڭادان جاساقتالعان 196- جەكە تانك بريگاداسىنىڭ قۇرامىنا كىردىك. وسى بريگادامەن كالينين مايدانىندا رجيەۆ قالاسىنىڭ ماڭىندا جۇرگىزىلگەن كەسكىلەسكەن ۇرىستارعا قاتىستىم. ول جەر قارا توپىراقتى بولىپ كەلەدى ەكەن.

شوعىر-شوعىر ورمان اراسىنداعى ەلدى مەكەندەردى جاۋدان تازارتۋ وتە قيىنعا سوقتى. تانكتىڭ قوزعالۋعا مۇرشاسىن كەلتىرمەي، جاۋ سناريادتارى تانكىلەردى بىرىنەن كەيىن ءبىرىن ىستەن شىعارا بەردى. ءبىر تانك بريگاداسىنان تەك مەنىڭ ەكيپاجىم عانا امان قالدى. الايدا، بۋراكوۆو قىستاعى ءۇشىن سوڭعى شايقاستا ءبىزدىڭ دە تانكىمىز زاقىمدانىپ، ءوزىمىز سنارياد قازعان ورعا ءتۇسىپ امان قالدىق.

شابۋىلداپ كەلە جاتقان جاياۋ اسكەر بولماعاندا، ءبىزدىڭ دە دەنەمىزدى ولىلەر قاتارىنان تابار ما ەدى، كىم ءبىلسىن. «قىرىق جىل قىرعىن بولسا دا، اجالسىز ادام ولمەيدى» دەگەن وسى شىعار دەپ، وزدەرىنىڭ سول جولى قالايشا امان قالعاندارىنا وسى كۇنگە دەيىن قايران قالاتىن ارداگەر ءبىر ءسات تاعى دا ءۇنسىز قالعان. اقساقالدىڭ ويىن بولمەۋگە تىرىسىپ، مەن دە ۇندەمەدىم.

سالدەن كەيىن الدەنە ەسىنە تۇسكەندەي: - وسى شايقاستان كەيىن مەحانيگىم بەلارۋس جىگىتى ت. مۋليەۆ ەكەۋمىز «جاۋىنگەرلىك قىزىل تۋ» وردەنىمەن ماراپاتتالدىق. بۇل مەنىڭ العاشقى ناگرادام بولاتىن. وسىدان كەيىن كوپ ۇزاماي بۋراكوۆو-2, كولەسنيكوۆو، دەمينوۆو، حانيكا ەلدى مەكەندەرى مەن سيماشكو دەمالىس ايماعىن جاۋدان تازارتتىق. اسىرەسە، حانيكا ەلدى مەكەنى ءۇشىن بولعان ۇرىس ءبىزدىڭ كۇشىمىزدى السىرەتىپ-اق جىبەردى.

كوپ شىعىنعا باتتىق. الايدا، جەڭىسكە دەگەن قۇلشىنىس جىگەرىمىزدى جاني ءتۇستى. جاۋدىڭ جاياۋ اسكەرى بەكىنگەن قىستاق ماڭىندا جەتى-سەگىز كۇن ارپالىس بولىپ، اقىرى ونى دا جاۋ قولىنان ازات ەتتىك. وسى ۇرىستان كەيىن مەن ەكىنشى رەت «جاۋىنگەرلىك قىزىل تۋ» وردەنىمەن ماراپاتتالدىم. تولارساقتان ساز كەشىپ، قىستىڭ ايازىندا، جازدىڭ جاڭبىرىندا اشىق دالادا جاتقان كۇندەرىمىزدى ويلاسام، جانىم تۇرشىگەدى. ءسويتىپ ءجۇرىپ، كۇن ارتىنان كۇندى، اي ارتىنان ايدى وتكىزدىك. 1942-جىلدىڭ قاراشا ايىندا ەكىنشى ۋكراينا مايدانىنىڭ التىنشى تانك ارمياسىنىڭ 22- تانك بريگاداسى قۇرامىندا ۆزۆود كومانديرى بولىپ، ۇلى وتان سوعىسىنداعى ءىرى شايقاستاردىڭ ءبىرى - ياسسى- كيشينيەۆ شايقاسىنا قاتىستىم. قاتتى ۇرىستا قىناداي قىرىلعان ادامداردىڭ دەنەسىنەن تانكپەن ءوتۋ بىلاي تۇرسىن، اياق الىپ ءجۇرۋدىڭ ءوزى وڭاي بولمادى. كۇنامىز بولسا، ءبىر قۇداي ءوزى كەشىرەر، شىنجىر تاباننىڭ استىندا كىم قالعانىن اجىراتىپ، پايىمداۋعا مۇمكىندىك جوق ەدى. قايسىبىرىن ايتا بەرەسىڭ...

- سوعىستىڭ ارقاسىندا ءبىراز ەلدىڭ ازاماتتارىمەن دامدەس-تۇزداس بولىپ، ءبىرتالاي جەر كورگەن شىعارسىزدار؟

- ونىڭ راس. اتويلاپ، جاۋعا ۇرىس سالا ءجۇرىپ، باتىستىڭ دا ءبىراز جەرىنە تابانىمىز ءتيدى. قانشاما جىگىتتىڭ تورەسى مەرت بولدى دەسەڭشى. 1945-جىلى ءساۋىر ايىندا جارالانىپ، دالا گوسپيتالىنە ءتۇستىم. الايدا، كوپ ۇزاماي جاراقاتىمنان ساۋىعىپ، سوعىسقا قايتا كىرىستىم. بۇعان دەيىن ۇنەمى شابۋىلداۋشى تانك بولىمشەسىندە بولۋشى ەدىم. بۇل جولى مەنىڭ ەكيپاجىمدى ءبىراز ۋاقىت بارلاۋشى تانك بولىمىنە اۋىستىردى.

بىردە ءوزىم باسقارعان بارلاۋ ۆزۆودىمەن چەحوسلاۆاكيانىڭ وتە ءىرى يۆان ەلدى مەكەنى ءۇشىن بولعان ۇرىستا جاۋدىڭ ەكى جۇك ماشيناسى مەن بەس تانكىسىن، ەكى ارتيللەريا قوندىرعىسى مەن ءۇش مينومەتىن، ءبىر جەڭىل ماشيناسىن، باسقا دا بىرنەشە تەحنيكاسىن قۇرتىپ، 120 دان استام جاۋىنگەرلەرى مەن وفيتسەرلەرىن تۇتقىندادىق. سەلودان شىعاتىن نەگىزگى جولدى باقىلاۋعا الىپ، ءتورت كۇن ۇستادىق. جاۋدىڭ ءتورت رەتكى قايتا شابۋىلىن تويتاردىق. بىزدەن ادام شىعىنى بولمادى. ءبىز وسى جولى بۇكىل ديۆيزيانىڭ العا جىلجۋىنا مۇمكىندىك جاساعانىمىزدى ارتىنان بىلدىك. وسى وپەراتسيادان كەيىن مەنى كومانديرلەرىم «كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى» اتاعىن بەرۋگە ۇسىنعان ەدى. الايدا، بەلگىسىز سەبەپتەرمەن ول اتاق بەرىلمەي، ماعان ءۇشىنشى رەت «جاۋىنگەرلىك قىزىل تۋ» وردەنى تابىس ەتىلدى. بۇل كەزدە جەڭىستىڭ تۋى جەلبىرەگەن قۋانىشتى حابار بۇكىل مايدان دالاسىنا تاراپ جاتتى.

ءبىز جەڭىس تويىن پراگادا تويلادىق. سوعىس اياقتالدى دەگەنىمەن، مەن ءۇشىن مازاسىز كۇندەر مەن تۇندەر ءالى الدا ەكەن. مامىر ايىنىڭ اياعىندا ءبىزدىڭ بريگادا جەدەل جينالىپ، اۋىر تەحنيكالارىمىزبەن شىعىسقا قاراي بەت تۇزەدىك. العاشىندا ەشتەڭە ويلاماعان بىزدەر، تەك ورال تاۋىنان وتكەننەن كەيىن عانا باعىتىمىزدىڭ قيىر شىعىس ەكەنىن، جاپونياعا قارسى ەكىنشى مايدانعا بەت تۇزەگەنىمىزدى تۇسىندىك. موڭعوليا جەرىنە كەلگەن سوڭ، جاپونيامەن سوعىسۋ ءۇشىن جاساقتالعان شىعىستاعى زابايكال- امۋر مايدانىنىڭ قۇرامىنا ەنەتىن التىنشى تانك ارمياسى 22- تانك پولكىنىڭ قۇرامىندا 8- تامىز كۇنى تۇندە موڭعوليا ارقىلى ۇلكەن حينگان تاۋىن كەسىپ ءوتىپ، مانچجۋريا جەرىنە ەندىك.

ءبىزدىڭ شابۋىلىمىز شانچۋن، حاربين، مۋگدەن، پورت-ارتۋر باعىتتارى بويىنشا جاسالدى. وسى قالالار ءۇشىن بولعان شايقاستاعى ەرلىكتەرىم ءۇشىن 1- دارەجەلى «وتان سوعىسى» وردەنىن الدىم. ەرلىكتەر ۇمتىلمايدى ەكەن. مەن چيتا قالاسىندا ورنالاسقان ءوز پولكىمىزدىڭ تۋىن الىپ ءجۇرۋ قۇرمەتىنە دە يە بولدىم. ءسويتىپ، باتىستا باستالعان سوعىستىڭ العاشقى كۇنىنەن سوڭىنا دەيىن قاتىسىپ، شىعىستاعى جەڭىستىڭ تۋىن ەلىمە جەلبىرەتىپ قايتتىم.

سوعىس جىلدارىنداعى كورسەتكەن ەرلىكتەرىم ءۇشىن بۋداپەشتى، ۆەنانى، پراگانى ازات ەتكەنى جانە گەرمانيانى، جاپونيانى جەڭگەنى ءۇشىن مەدالدارىن كەۋدەمە تاقتىم. باس قولباسشىنىڭ قولىنان 16 رەت العىس العان ەكەنمىن. ەلگە تەك 1947-جىلى ماۋسىم ايىندا عانا ورالدىم... ءبىز سوعىستا نە كورمەدىك. جانىمىزدى دا بەردىك، قان دا كەشتىك. بۇگىنگى ۇرپاق ونى كورمەسە ەكەن. تەك ەلىنە، جەرىنە، وتانىنا دەگەن پاتريوتتىق سەزىمدەرى جوعارى بولسا دەگەن تىلەگىم بار.

مەن وعان سەنەمىن دە. عۇمىر بولسا كورەرمىز... سۇلەيمەن اعانى «باتىر اعا» - دەۋشى ەدىك. ومىردەن وتكەنىنە ون شاقتى جىل بولسا دا، وسى ءبىر ادامنىڭ تارامىستاي تارتىلعان تۇلعاسىنداعى ورلىك پەن ەرلىكتىڭ، ءون بويىنداعى قايسارلىق پەن توزىمدىلىكتىڭ ءىزى ءالى سۋىماعانداي. كۇنى بۇگىنگە دەيىن ءبىتىم-بولمىسى كوز الدىمنان كەتپەيدى. «كۋتۋزوۆ»، «بوگدان حمەلنيتسكي» وردەندى 22- گۆارديالىق، قىزىل تۋلى پورت-ارتۋر تانك پولكىنىڭ 2- باتالونى، تانك ۆزۆودىنىڭ كومانديرى، گۆارديا لەيتەنانتى سۇلەيمەن يبراگيموۆتىڭ ارتىندا قالعان دەرەكتەرىن اقتارا وتىرىپ، قالامىما ارقاۋ بولعان ەرلىككە تولى بىرەر تۇستارىن عانا قاعاز بەتىنە ءتۇسىردىم. اتى اڭىزعا اينالعان اعا وسىدان تۋرا 10 جىل بۇرىن، ۇلى جەڭىستىڭ 60 جىلدىعى مەرەكەسىن تويلاۋعا شامالى عانا كۇندەر قالعاندا دۇنيەدەن وزدى.

ابەن رازۋيەۆ، ءا. نايمانباي ۇلى مۇراجايىنىڭ مەڭگەرۋشىسى

ش ق و، ءۇرجار اۋدانى