تاشكەنتتىك تاريحشى «الاشورداشىلاردىڭ» ءبىرى تۋرالى تىڭ دەرەك تاپتى
شۋحرات حۋرراموۆ
مۇحامەدجان تىنىشپايەۆ - وراسان زور تەمىر جولى - تۇركسىبتى سالۋعا قاتىسقان قازاقتىڭ العاشقى ينجەنەر- تەمىرجولشىسى. تىنىشپايەۆ قازاقستانداعى تەحنيكالىق پروگرەسس الەۋمەتتىك پروگرەستىڭ دە باستاۋى بولادى دەپ ارمانداعان بولاتىن. الايدا ول ءوز ارماندارىن اياعىنا دەيىن جۇزەگە اسىرا المادى - XX عاسىرداعى 30-جىلداردىڭ سوڭىنا قاراي ول ءوز ءومىرىنىڭ سوڭعى جىلدارىن وتكىزگەن تاشكەنتكە جىبەرىلگەن ەدى. قازاقستانداعىلاردىڭ كوپشىلىگى ونى تاشكەنتتە اتىپ تاستاعان بولار دەپ شەشكەن ەدى. الايدا جاقىندا تاشكەنتتە اشىلعان مۇراعات مالىمەتتەرى ونداي تۇجىرىمنىڭ دۇرىس ەمەس ەكەنىن كورسەتتى.
مۇحامەدجان تىنىشپايەۆ اتىلعان جوق
مۇحامەدجان تىنىشپايەۆ ءوزىنىڭ ساياسي قىزمەتىنىڭ ارقاسىندا ساياسي قۋعىن- سۇرگىننىڭ قۇربانىنا اينالدى - ول ءاليحان بوكەيحانوۆ باسقارعان الاشوردا ۇكىمەتىنىڭ مۇشەسى بولعان- دى. كەيىننەن تىنىشپايەۆ كەڭەس ۇكىمەتىن مويىنداعان. ءبىراق كەڭەستەر ونى قابىلداعانىمەن، سەنىمسىز ادامدار قاتارىندا ۇستادى، بيلىك تىنىشپايەۆتىڭ ەسىنە الاشوردا ۇكىمەتىنىڭ قۇرامىنداعى جۇمىستى عانا ەمەس، سونىمەن قاتار ونىڭ «قازاق- قىرعىز تاريحىنا قاتىستى ماتەريالدار» دەپ اتالاتىن تاريحي ەڭبەگىن دە سالدى. مۇمكىن، تىنىشپايەۆتى تەز جازادان ونىڭ ماماندىعى امان الىپ قالعان بولار - جاس مەملەكەت جاڭادان بوي كوتەرىپ جاتقان- دى. وعان ينجەنەرلەر قاجەت بولاتىن.
تىنىشپايەۆتىڭ تالانتى 1927 - جىلى كەڭەس ۇكىمەتىنىڭ كادەسىنە جارادى. ول كەزدە الىپ قۇرىلىس - تۇركسىبتىڭ - تۇركىستان- ءسىبىر ماگيسترالى - تەمىر جولىن سالۋ باستالعان ەدى. اتالمىش ماگيسترال ءسىبىردى جانە ورتالىق ازيانى، تۇركىستاندى قوسۋ كەرەك بولاتىن. بۇل ماڭىزدى جوبا بولاتىن: جول تۇركىستاننان ماقتا مەن بيدايدى تاسىمالداۋعا مۇمكىندىك بەرىپ قانا قويماي، سونىمەن قاتار، ورتا ازياداعى كەڭەس ۇكىمەتىنىڭ ىقپالىن كۇشەيتۋشى ەدى. مۇحامەدجان تىنىشپايەۆ بۇل جوباعا تاجىريبەلى ينجەنەر جانە جەرگىلىكتى جەردىڭ وي- شۇڭقىرىن، ەرەكشەلىكتەرىن جاقسى بىلەتىن ادام رەتىندە تارتىلدى. كەيىن بەلگىلى بولعانداي، بۇل شەشىم دۇرىس بولىپتى. جولدى سالۋ جوباسىن دايىنداۋ كەزىندە تىنىشپايەۆ تراسسانىڭ شوقپار نۇسقاسىن ۇسىنىپ، ارىپتەستەرى مەن باسشىلىقتى سونى ماقۇلداۋعا كوندىرگەن. ناتيجەسىندە، بۇل تۇركسىب قۇرىلىسىن ءبىر جىلعا قىسقارتىپ، ميلليونداعان كەڭەس رۋبلىن ۇنەمدەگەن.
تۇركسىب قۇرىلىسى
سوعان قاراماستان، 30- جىلداردىڭ سوڭىنا قاراي ن ك ۆ د ورگاندارى مۇحامەدجان تىنىشپايەۆتى تۇتقىنداپ، تاشكەنت قالاسىنا جونەلتكەن جانە ول جەردەن كەتۋگە تىيىم سالعان. قازاقستاندىق عالىمدار تىنىشپايەۆ 1937 -جىلى تاشكەنت تۇرمەسىندە اتىلدى دەپ ەسەپتەيدى. الايدا تاشكەنت مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تاريح پروفەسسورى شىرىنبەك ورازبايەۆ مۇحامەدجان تىنىشپايەۆتىڭ اتىلماعانىن، اۋىر سىرقات سالدارىنان قايتىس بولعانىن دالەلدى. ورازبايەۆ - تاشكەنتتەگى ۇ ق ك مۇراعاتىندا بولىپ، مۇحامەدجان تىنىشپايەۆتىڭ ىسىندەگى ماتەريالدارمەن تانىسۋعا قول جەتكىزگەن بىردەن ءبىر تاريحشى.
«تىنىشپايەۆ، ءنازىر تورەقۇلوۆ، تۇرار رىسقۇلوۆ، سۇلتانبەك قويجانوۆ - 20-عاسىردىڭ باسىنداعى قازاقستاننىڭ ءىرى قوعامدىق ساياسي قايراتكەرلەرى. ولاردىڭ بارلىعى حالىق جاۋى رەتىندە قازا تاپقان»، - دەيدى شىرىنبەك ورازبايەۆ. الايدا قازىر بەلگىلى بولعانداي، تىنىشپايەۆتىڭ تاعدىرى ۇزەڭگىلەستەرىنەن ەرەك بولعان ەكەن.
مۇقامەدجان تىنىشپايەۆ، ءنازىر ءتوراقۇلوۆ، تۇرار رىسقۇلوۆ، سۇلتانبەك قويجانوۆ
پروفەسسوردىڭ كۋالاندىرۋىنشە، تىنىشپايەۆ العاش رەت 1928 - جىلى قىزىلوردادا تۇتقىندالىپتى. ال 1936 -جىلى ول تاشكەنتكە ۆورونەجگە جەر اۋدارىلۋدان كەيىن ورالىپتى. تاشكەنتتە ينجەنەردىڭ ءبىرىنشى نەكەسىنەن تۋعان قىزى - فاتيما تۇراتىن. ونىڭ ءۇيى فايزۋللا حودجايەۆ اتىنداعى كوشەنىڭ بويىندا ورنالاسقان بولاتىن. قازىر ول وزبەكستان استاناسىنىڭ ورتالىق كوشەلەرىنىڭ ءبىرى - ناۆوي كوشەسى. مۇحامەدجان تىنىشپايەۆ رەسەيدەن اۋىر سىرقاتقا شالدىققان كۇيدە ورالدى، ەمدەلۋگە قاراجات كەرەك ەدى. ول قىزمەتكە تۇرعىسى كەلىپ، جۇمىس ىزدەيدى. تاشكەنتتە تىنىشپايەۆ سىندى مامانعا سۇرانىس بولعان، ءبىراق ونىڭ وتكەنىنەن حاباردار بولعان جۇمىس بەرۋشىلەر ودان ات- تونىن الىپ قاشاتىن.
«مۇحامەدجان تىنىشپايەۆ ۇزاق ۋاقىت جۇمىسسىز ءجۇردى. ونىڭ مۇراعاتتاعى جازبالارىنان ينجەنەردىڭ ايتەۋىر تاشكەنتەگى تەمىر جول باسقارماسىنا جۇمىسقا تۇرعانىن كورۋگە بولادى. ءبىراق كەسىمدى ەڭبەكاقىسى ماردىمسىز بولعاندىقتان، ول وتباسىن اسىراۋعا جانە ەمدەلۋگە جەتپەگەن»، - دەيدى اڭگىمەسىن جالعاستىرعان پروفەسسور ورازبايەۆ.
ال1937 -جىلعى 17-قاراشادا مۇحامەدجان تىنىشپايەۆ قىزىنىڭ ۇيىندە تۇتقىنعا الىنعان. بۇل تىنىشپايەۆتىڭ ومىرىندەگى ءۇشىنشى جانە سوڭعى تۇتقىنعا الۋ ەدى. وزبەكستان ۇ ق ك مۇراعاتىنان شىرىنبەك ورازبايەۆ كەلەسى جازبانى تاپقان: «تاشكەنت تۇرمەسىنىڭ كەزەكشى دارىگەرى پوپوۆ، دارىگەر كوسولاپەنكو ستانتسيوناردا ەمدەلىپ جاتقان سوتتالۋشى تىنىشپايەۆتىڭ قايتىس بولعانى تۋرالى وسى اكتىنى تولتىردى»...
كەش اقتالعان ازامات
1970 -جىلى مۇحامەدجان تىنىشپايەۆ اقتالىپ، ونىڭ ابىروي- اتاعى قالپىنا كەلتىرىلدى. 1993 - جىلى مۇحامەدجان تىنىشپايەۆتىڭ تۋعان جەرىنىڭ ماڭىنداعى قارعالى اۋىلىندا ينجەنەرگە ارنالعان العاشقى ەسكەرتكىش اشىلدى. ال 2007 -جىلى سارقان قالاسىندا سالتاناتتى تۇردە مۇحامەدجان تىنىشپايەۆتىڭ مۇراجايى مەن داڭقتى ينجەنەرگە ارنالعان ەسكەركىش اشىلدى.
قازىر تىنىشپايەۆتىڭ ەسكەرتكىشى ينجەنەردىڭ ەسىمىمەن اتالاتىن قازاقتىڭ كولىك جانە كوممۋنيكاتسيالار اكادەمياسىنىڭ الدىنان دا بوي كوتەرگەن.
ورىسشادان اۋدارعان قايرات ماترەكوۆ
https://365info.kz
