قازاقستان - ەۋرووداقتىڭ باستى ساۋدا سەرىكتەسى - ف. موگەريني
قازاقستان مەن ە و اراسىنداعى كەڭەيتىلگەن ارىپتەستىك جانە ىنتىماقتاستىق كەلىسىمى، ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق پەن ەۋروپالىق وداق اراسىندا ەركىن ساۋدا ايماعىن قۇرۋ جونىندەگى قازاقستاننىڭ باستامالارى تۋرالى اڭگىمەلەپ بەردى.
- ءسىز قازاقستاننىڭ ورتا ازياداعى ءرولىن قالاي باعالايسىز؟ بۇل ايماق ەۋروپالىق وداق ءۇشىن قانشالىقتى ماڭىزدى؟
- وڭىرلىك ينتەگراتسيا قازىرگى الەمدە وتە ماڭىزدى؛ وركەندەۋ جانە ترانسشەكارالىق ىنتىماقتاستىق قوسا ءجۇرۋ قاجەت. وڭىرلىك ينتەگراتسيا جانە ايماقتىق ساياساتتى تۇجىرىمداۋدا قازاقستاننىڭ ءرولى ايرىقشا ەكەنى انىق. وتكەن جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا استانادا مەن ءتوراعالىق ەتكەن ХІ ەۋروپالىق وداق - ورتالىق ازيا مينيسترلىك كەزدەسۋىندە ايماق ەلدەرىنىڭ مينيسترلەرىمەن بىرگە قازاقستاننىڭ ءبىرقاتار سىرتقى ساياسي باستامالارىن تالقىلادىق: ءبىز اۋعانستان ماسەلەسىنە جانە ايماقتىق قاۋىپسىزدىك ارحيتەكتۋراسىنا جانە يراننىڭ يادرولىق كەلىسسوزدەرىندە كازاقستاننىڭ ۇلەسىن ەرەكشە اتاپ وتتىك. قازاقستاننىڭ ەكونوميكاسى - ورتا ازياداعى ەڭ مىقتى ەكونوميكا. پرەزيدەنت ن. نازاربايەۆ مۇنايدىڭ باعاسى تومەندەۋىنەن تۋىنداعان جاعدايدى شەشۋ ءۇشىن وتە ورىندى رەفورمالىق باعدارلامالارعا باستاماشىلىق ەتتى، ونىڭ ىشىندە ەكونوميكاعا قۇرىلىمدىق وزگەرىستەر ەڭگىزدى.
قازاقستان - ورتا ازيا ەۋروپا، رەسەي جانە قىتاي مەملەكەتتەرى اراسىنداعى قاقپا سانالادى: ونىڭ ءرولىن اسىرىپ ايتۋ مۇمكىن ەمەس. 2015 -جىلى ماۋسىم ايىندا قايتا قاراستىرىلعان ەۋروپالىق وداقتىڭ ورتا ازياعا ارنالعان ستراتەگياسىندا بارلىق ورتا ازيا مەملەكەتتەرىمەن ورنىقتى، ۇزاق مەرزىمدى جانە تۇراقتى قاتىناستى ورناتۋ جانە دامىتۋ كوزدەلگەن. قازاقستان - ەۋروپالىق وداقتىڭ باستى ساۋدا سەرىكتەسى جانە دە ول ورتا ازيا مەملەكەتتەرىنىڭ اراسىندا ارىپتەستىك جانە ىنتىماقتاستىق تۋرالى جاڭا كەلىسىمگە قول قويعان مەملەكەت. بۇل ەندى ايماقتىڭ باسقا مەملەكەتتەرىنە باعىت بەرە الادى. ءبىز ءسىزدىڭ اۋماعىڭىزدىڭ نەعۇرلىم تۇراقتى، دەموكراتيالىق بولعانىن جانە گۇلدەنۋىن قولدايمىز. تاياۋدا بريۋسسەلدە وتكەن قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ ساپارى ءبىزدىڭ ورنىقتى ارىپتەستىگىمىزدى قۋاتتاپ، ەۋروپالىق وداق پەن قازاقستان اراسىنداعى قاتىناستىڭ جانە ىنتىماقتاستىقتىڭ جاڭا باعىتتارىن انىقتاۋ ءۇشىن ماڭىزدى مۇمكىندىك بولدى.
- جاڭا كەلىسىم ىنتىماقتاستىقتىڭ اسا ماڭىزدى 29 سالاسىن قامتيدى. كەلىسىم ناقتى ەكونوميكا سالاسىن قالايشا جەتىلدىرەدى؟
- وتكەن جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا ەۋروپالىق وداق پەن قازاقستان اراسىنداعى كەڭەيتىلگەن ارىپتەستىك جانە ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمگە قول قويىلعانعا دەيىن دە، ە و - قازاقستاننىڭ نەگىزگى ساۋدا ارىپتەسى، ەڭ ءىرى ەكسپورت نارىعى مەن ءۇشىنشى يمپورت ارىپتەسى بولعان. مەن جاڭا كەلىسىمنىڭ ەكىجاقتى ساۋدا مەن ينۆەستيتسيا قارىم- قاتىناستارىندا بەلگىلەنگەن وڭ ءۇردىستى ءارى قاراي كۇشەيتەتىنىنە سەنىمدىمىن. كەلىسىم ەكونوميكا جانە قارجى، ەنەرگەتيكا، ترانسپورت، قورشاعان ورتانى قورعاۋ، مادەنيەت جانە زەرتتەۋ جانە تاعى باسقا كوپتەگەن ماڭىزدى سالالاردا ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىقتى نىعايتادى. وسى ارادا زاڭ ۇستەمدىلىگىنىڭ ورنى ەرەكشە، سەبەبى كۇشتى، سەنىمدى قۇقىقتىق جۇيە كومپانيالار مەن ينۆەستيتسيالاردى تارتۋ ءۇشىن اسا قاجەتتى. مەن قازاقستان كەلىسىمدى تەز ۋاقىتتا راتيفيكاتسيادان وتكىزەدى دەپ ۇمىتتەنەمىن، سەبەبى ول ەكى جاققا دا ءتيىمدى. كەلىسىم تۇتىنۋشىلارعا قوسىمشا كومەك بولادى، ولاردىڭ قۇقىقتارىن نىعايتۋ كەپىلدىكتەرىن ارتتىراتىن بولادى. ول شاعىن جانە ورتا بيزنەس كاسىپورىندارىنا جاڭا مۇمكىندىكتەر اشادى جانە جۇمىس ورىندارىن كوبەيتۋگە سەپتەسەدى. كەلىسىم ەنەرگيانى تيىمدىرەك پايدالانۋعا جانە جاڭارتىلمالى ەنەرگيا كوزدەرىنە باعىتتىلعان ينۆەستيتسيالاردى تارتۋعا ۇلەسىن قوسادى. سونىمەن قاتار، كەلىسىم بيزنەس جۇرگىزۋگە قولايلى جاعداي قالىپتاستىرىپ، اۋىلدىق اۋماقتاردى دامىتۋدى كوزدەيدى.
- كەلىسىم ساياسي ديالوگ شەڭبەرىن كەڭەيتە مە؟
- ارينە. كەلىسىمگە قول قويىلعاننان بەرى وتكەن ءۇش ايدا ءبىز ايماقتىق تۇراقتىلىق پەن ورتاق مۇددەلەر نەگىزىندە قۇرىلعان جاڭا ديالوگتىڭ باسىن باستادىق. اتاپ ايتقاندا، بۇل ارىپتەستىك شيەلەنىستەردىڭ الدىن الۋ، ءتيىمدى باسقارۋ، جاپپاي قىرىپ- جويۋ قارۋى مەن تەروريزمگە قارسى كۇرەس سالالارىندا جۇرگىزىلەدى. مەن قازاقستاندى جانە ونىڭ كورشىلەس ەلدەرىن بريۋسسەل قالاسىندا وتكىزىلەتىن اۋعانستان جونىندەگى كونفەرەنتسياعا بەلسەندى اتسالىسۋعا شاقىردىم. ءبىز كونفەرەنسيانىڭ ساياسي باعدارلاماسىن جوعارى دارەجەدە دايىنداپ، سونداي- اق اۋعانستاننىڭ ايماقتىق ىنتىماقتاستىققا جاقىن تارتىلۋ جولدارىن ويلاستىرۋ كەرەكپىز. ءبىز قاۋىپسىزدىكتىڭ ءداستۇرلى ۇعىمى شەڭبەرىنەن شىعىپ، ادامزات قاۋىپسىزدىگىنىڭ اسا كەڭ تۇجىرىمداسىن قامتيمىز. ءبىز ميگراتسيا، اقشانىڭ جىلىستاتىلۋى مەن تەرروريزمدى قارجىلاندىرۋعا قارسى كۇرەس، ەسىرتكى، ۇيىمداسقان قىلمىس پەن سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەسۋگە باعىتتالعان ىنتىماقتاستىققا قول جەتكىزدىك.
جاڭا كەلىسىم ءادىل سوت، ادام بوستاندىقتارى مەن قاۋىپسىزدىك سالالارىندا ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىقتى قامتيدى. بۇل قارىم- قاتىناستارىمىزداعى جاڭا اسپەكتىلەر. اسا ماڭىزدى جايت، بىرلەسكەن كومميۋنيكەدە الەۋمەتتىك- ەكونوميكالىق دامۋ مەن وڭتايلى بيزنەس جانە ينۆەستيتسيا احۋال قالىپتاستىرۋ ءۇشىن دەموكراتيالاندىرۋ، ادام قۇقىقتارىن ساقتاۋ جانە زاڭ ۇستەمدىگى نەگىزگى شارت بولىپ تانىلادى. ءبىزدىڭ ساياسي ديالوگ سونداي- اق، ىنتىماقتاستىقتىڭ باسقا دا سالالارىنا ءوز ۇلەسىن قوسا الادى.
- قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ ەۋرازياداعى ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەردى قولدايدى، ول ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق جانە ەۋروپالىق وداق اراسىندا ەركىن ەكونوميكالىق ايماق قۇرۋ يدەياسىن ۇسىندى. ءسىزدىڭ بۇل باستاما جونىندەگى كوزقاراسىڭىز قانداي؟
- ينتەگراتسيا قانداي جاعدايدا جانە قالاي ىسكە اسىرىلاتىنىن ەۋروپالىق وداق مۇشەلەرى شەشەتىن بولادى. بارلىعى مينسك كەلىسىمىنە سايكەس بولۋى ءتيىس، بۇل ءالى دە باستى ماسەلە بولىپ وتىر. ءبىراق، مەن ارينە كەلىسەمىن، ءبىزدىڭ ەكى وداق باسەكەلەس جوبالار رەتىندە قابىلدانباۋى كەرەك. ءبىز ىقپال ەتۋ ايماعى تۇسىنىكتەرىنەن ارىلۋىمىز قاجەت، باسەكەلەس بلوكتار يدەياسى تولىعىمەن ەسكىرگەن. ورتا جانە ۇزاق مەرزىمدى كەزەڭدە، وڭىرلىك وداقتاردىڭ ينتەگراتسياسى - جاھاندىق قاتەرگە تولى بۇگىنگى الەمدە دامۋ داڭعىلىنا ءتۇسۋدىڭ جالعىز جولى.
- وسى كەلىسىمگە قول قويىلعان سوڭ، بولاشاقتا ەو جانە قازاقستان اراسىندا ۆيزا رەجيمىن جەڭىلدەتۋ تۋرالى ايتۋعا بولا ما؟
- ۆيزالىق رەجىمدى جەڭىلدەتۋ جونىندەگى كەلىسسوزدەر - بولەك ماسەلە، كەلىسىمگە قول قويۋعا بايلانىستى بولعان جوق. ۆيزاسىز رەجىم ەنگىزۋ وتە كۇردەلى پروتسەسس: رەسمي كەلىسسوزدەردى ە و- عا مۇشە- مەملەكەتتەردىڭ قولداۋىمەن جانە ءتيىستى مانداتپەن ىسكە اسىرۋ قاجەت بولادى. ءبىراق ءبىز قول قويعان كەلىسىم، ارينە، ارامىزدا ۇلكەن سەنىمگە نەگىزدەلگەن، سىندارلى ديالوگ ءۇشىن نەگىز قالادى. بۇل كەزەڭدە ءبىز ەو تاجىريبەسىن ۇسىنۋعا، قازاقستان بيلىگىمەن كەلىسسوزدەردى جالعاستىرۋعا جانە كەز- كەلگەن ۇسىنىستاردى جالپىەۋروپالىق دەڭگەيدە تالقىلاۋعا ءازىرمىز.
- سۇحباتىڭىزعا راحمەت.
اۆتور: مارلان جيەمباي
