اتوم قارۋ رەتىندە جويىلىپ، بەيبىت ماقساتتا عانا ناسيحاتتالۋى كەرەك

استانا. قازاقپارات - الەمدىك ساياسي احۋال تۇرعىسىنان كەلسەك، بۇگىندە الىپ دەرجاۆالار اراسىنداعى قىرعي-قاباقتىق ءورشىپ وتىر.

ۇلكەن مەملەكەتتەر باسەكەلەستىگى ولاردىڭ قارۋلانۋىنان، ءبىر-ءبىرىن باتىلدانا ايىپتاۋىنان كورىنىپ، بۇل دا بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە قورقىنىش سەزىمىن تۋدىرىپ وتىرعانى دا انىق. ارينە، مارتەبەلى ديپلوماتيانىڭ ارقاسىندا كەز كەلگەن قاقتىعىستىڭ بەيبىت تارقاتىلىپ، ارىعا بارماۋىنا مەيلىنشە جاعدايلار جاسالىپ جاتىر. الايدا، ديپلوماتيانىڭ كۇشى جەتپەيتىن، قاقتىعىستاردى ورشىتە تۇسەتىن وقيعالار دا ءبىر جاعىنان سەس بەرەدى.

ەكىنشى ماسەلە - قاتەر ايماعىن دۇنيەنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنە شارلاتقان تەرروريزم قاۋپى دە زورايا باستاعانى ءمالىم. قازىر دۇنيە جۇزىندە ءبىر دە ءبىر ەل تەرروريزمنەن تولىق بەيتاراپپىن، قاۋىپسىزبىن دەپ ايتا الار ەمەس.

ياعني، بەيبىت تۇرعىنداردى قان-قاقساتا وتىرىپ، ەلدىڭ ۇرەيىن الۋ ارقىلى قانداي جولمەن بولسا دا بيلىگىمدى جۇرگىزەمىن دەيتىن تەررورلىق توپتاردىڭ قوقان-لوققىسى دا الەمدەگى قورقىنىش قاۋپىن ارتقاننىڭ ۇستىنە ارتتىرىپ كەلەدى. ال بۇنداي الماعايىپ احۋالدا اسىرەسە جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋدان كەلەتىن ۇرەي ودان سايىن ءورشي تۇسەتىنى انىق. جاقىندا ەلباسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ ۆاشينگتونداعى يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى جاھاندىق سامميتىندە جاريالاعان «الەم. ХХІ عاسىر» مانيفەسىنىڭ دە وسى تۇرعىدان وزەكتىلىگى ارتىپ وتىر. الەم ساراپشىلارى مەن سالماقتى ساياساتكەرلەردىڭ ەلباسى ۇسىنعان جاھاندىق بىتىمگەرلىك باستاماسىن مويىنداپ جاتقانى سوندىقتان.

جالپى قازاقستاننىڭ، ونىڭ باسشىسى ن. نازاربايەۆتىڭ دا يادرولىق قارۋسىزدانۋعا قاتىستى باستاما كوتەرىپ، وعان دۇنيە ەلدەرىنىڭ نازارىن اۋدارتۋ باعىتىنداعى شارالارعا مۇرىندىق بولۋعا تولىق قۇقىعى بار ەكەنى بەسەنەدەن بەلگىلى. ويتكەنى، يادرولىق قارۋسىزدانۋ باعىتىنداعى دۇنيە ەلدەرى مويىنداعان قادامنىڭ، باتىل ءھام بەدەلدى باستامانىڭ باسىم بولىگى قازاقستانعا، مەملەكەت باسشىسى ن. نازاربايەۆقا تيەسىلى. ەڭ اۋەلى ەلىمىز تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى كۇنىنەن بەيبىت دامۋدى تاڭداپ، ەرىكتى تۇردە يادرولىق قارۋدان باس تارتىپ، الەمدەگى ەڭ ۇلكەن سىناق الاڭدارىنىڭ بىرىنەن سانالاتىن سەمەي پوليگونىن جاپتى. وسىلايشا، ادامزات تاريحىنداعى قۋاتتى يادرولىق ايماق العاش رەت سەمەيدە ەرىكتى تۇردە ەلباسىنىڭ ەرەن ەرلىگى ارقاسىندا بۇعاۋلاندى.

سەمەي پوليگونىنىڭ جابىلۋى ارقاسىندا قىتايداعى لوبنور پوليگونى، ا ق ش- تاعى نيەۆادا پوليگونى، فرانسيا مەن  ۇلى بريتانيانىڭ تىنىق مۇحيت ارالدارىنداعى سىناق الاڭدارى جۇمىستارىن توقتاتتى. الەم جارىسا قارۋسىزدانۋ باسەكەسىنە تۇسەمىن دەپ ءجۇرىپ قايدا بارىپ قالعانىن ەندى اڭعارا باستاعانداي بولدى.

ال وسىنداي سىناق الاڭدارى ءالى كۇنگە جارىسا جۇمىس ىستەسە، سىناعىن ارتتىرا بەرسە بۇگىنگى جاعداي قالاي بولار ەدى؟ بۇل تۇرعىدا ساراپشىلاردىڭ ەندىگى شاقتا دۇنيەجۇزىلىك سوعىس وتى تۇتانسا، ونىڭ اقىرى تۋرالى ويلاۋدىڭ ءوزى قورقىنىشتى بولاتىنىن ايتىپ جاتۋى دا ءبىرشاما ماسەلەنى اڭعارتسا كەرەك.

جالپى ادامزاتتىق بەيبىتشىلىك تۇرعىسىنان العاندا، جەر بەتىندەگى تىنىشتىقتى قامتاماسىز ەتۋدىڭ جالعىز جولى - جاپپاي قىرىپ جوياتىن يادرولىق قارۋدان باس تارتۋ ەكەنى انىق بايقالىپ كەلەدى. سوندىقتان دا، ەلباسى ن. نازاربايەۆ ۆاشينگتونداعى سامميتتە جاريالانعان مانيفەسىندە ادامزاتقا ورتاق « ХХІعاسىر: سوعىسسىز الەم» اتتى كەڭ اۋقىمدى باعدارلاما قاجەتتىگىنە نازار اۋدارعان بولاتىن. بۇل رەتتە مەملەكەت باسشىسى ونداي جاھاندىق باعدارلامادا ۇلتتىڭ سوعىستار مەن جانجالداردىڭ ۆيرۋسىن جويۋ جونىندەگى ۇيلەسىمدى جانە جاۋاپتى ءىس-ارەكەتتەرىن ايقىنداۋ كەرەكتىگىن العا تارتادى.

سونىمەن قاتار، پرەزيدەنت ن. نازاربايەۆ جاھاندىق ستراتەگيالىق قۇجاتتا ءۇش باستى قاعيداتتى ناقتى مازمۇنداۋ كەرەكتىگىنە كوڭىل بولەدى. «بىرىنشىدەن، قازىرگى كەزدەگى قانداي دا ءبىر سوعىستا ەشكىم جەڭىمپاز بولمايدى جانە بولا دا المايدى، وندا ءبارى دە جەڭىلەدى. ەكىنشىدەن، جاڭا سوعىستا جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋلار - يادرولىق، حيميالىق، بيولوگيالىق جانە عىلىم جەتىستىگى نەگىزىندە ويلاپ تابىلاتىن باسقا دا كەز كەلگەن قارۋ تۇرلەرىن قولدانۋدان قاشىپ قۇتىلۋ مۇمكىن بولمايدى.

بۇل بۇكىل ادامزاتتىڭ قىرىلۋىنا الىپ كەلەدى. جانە وسىعان كىمنىڭ جاۋاپ بەرەتىنىن انىقتاۋدىڭ ءوزى دە كەش بولادى جانە جاۋاپ بەرەتىن ادام دا تابىلمايدى. وسى ىقتيمال قاۋىپ-قاتەردى قازىرگى ۇلتتىق ليدەرلەر مەن ساياساتكەرلەر جانە ولاردىڭ كەيىنگى بۋىن وكىلدەرىنىڭ بارلىعى اكسيوما رەتىندە تۇسىنۋگە ءتيىس. ۇشىنشىدەن، مەملەكەتتەر اراسىنداعى بارلىق تالاس-تارتىستاردى رەتتەۋ ءۇشىن بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىككە تەڭ جاۋاپكەرشىلىك، ءوزارا قۇرمەت جانە ىشكى ىسكە ارالاسپاۋ قاعيداتتارىنا بەيىمدەلگەن بەيبىت ءۇن قاتىسۋلار مەن سىندارلى كەلىسسوزدەر نەگىز بولۋى كەرەك»، - دەپ اتاپ وتەدى ن. نازاربايەۆ.

بۇنىمەن قاتار، ەلباسى الەمدىك قوعامداستىق ءىس-قيمىلىنىڭ تۇتاستىق الگوريتمدەرىن كەشەندى نەگىزدە تۇزەيتىن ءبىرقاتار باعىتتاردى دا العا تارتادى.

ونداي باعىتتاردىڭ قاتارىندا ەلباسى ءبىرىنشى كەزەكتە يادرولىق جانە باسقا دا جاپپاي- قىرىپ جوياتىن قارۋدان تولىقتاي ازات الەمگە قاراي جىلجۋ ماسەلەسىن اتاپ وتەدى. ايتا كەتەرلىگى، 2015-جىلدىڭ 7- جەلتوقسانىندا ب ۇ ۇ باس اسسامبلەياسى قازاقستاننىڭ باستاماسى بويىنشا يادرولىق قارۋدان ازات الەم قۇرۋ تۋرالى جالپىعا ورتاق دەكلاراتسيا قابىلداعان بولاتىن.

«قازاقستان 25 جىل بۇرىن الەمدە العاشقى بولىپ سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىن ءبىرجولاتا جاپتى. بۇل - ازىرشە الەمدىك تاجىريبەدەگى العاشقى جانە بىردەن-ءبىر وقيعا. جاس مەملەكەت سودان سوڭ ك س ر و ىدىراعاننان كەيىن مۇراعا قالعان اتوم قارۋىنىڭ الەمدەگى ءتورتىنشى الەۋەتىنە جانە ونى جەتكىزۋ قۇرالدارىنا يەلىك ەتۋدەن ءوز ەركىمەن باس تارتتى.

بۇل شەشىم جەتەكشى يادرولىق دەرجاۆالاردى يادرولىق سىناققا موراتوري جاريالاۋعا قوزعاۋ سالدى. 20 جىل بۇرىن ب ۇ ۇ اياسىندا يادرولىق سىناقتارعا جاپپاي تىيىم سالۋ تۋرالى شارت جاسالدى جانە قول قويۋ ءۇشىن اشىق دەپ جاريالاندى، ءبىراق ول وسى كۇنگە دەيىن كۇشىنە ەنبەي كەلەدى. قازاقستان اۋماعىندا ماگاتە تۋى استىندا اتوم ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋدى جوسپارلاپ وتىرعان مەملەكەتتەرگە ارنالعان تومەن بايىتىلعان يادرولىق وتىن بانكى قۇرىلدى»، - دەپ اتاپ ءوتتى ن. نازاربايەۆ.

شىندىعىندا، ەلباسى اتاپ وتكەنىندەي، ەندىگىدە اتوم ەلەكتر ەنەرگياسى، مەديتسينا سەكىلدى سالالاردا تەك بەيبىت ماقساتتا عانا قولدانىلىپ، قارۋ رەتىندە جويىلۋى كەرەك. وسى ۇستانىمدى قولداعان ماگاتە قازاقستانعا ۇلكەن سەنىم بىلدىرگەن بولاتىن. ونىڭ دالەلى رەتىندە ەلىمىزدە تومەن بايىتىلعان اتوم بانكىن قۇرۋ تۋرالى شەشىمنىڭ قابىلدانۋىن اتاساق تا بولادى. ايتا كەتەرلىگى، يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ رەجىمىن نىعايتۋ تۇرعىسىنان الەمدىك باستامادا ليدەر-مەملەكەت رەتىندە تانىلعان قازاقستاندا بانكتى ورنالاستىرۋعا بارلىق قاجەتتى ينفراقۇرىلىم قالىپتاسقانى ءمالىم. سوندىقتان دا، ماگاتە تاراپىنان مۇنداي بانكتى ورنالاستىرۋعا ەڭ لايىقتى ۇمىتكەر رەتىندە قازاقستان تانىلعان بولاتىن.

ەسكە سالايىق، 2015-جىلدىڭ 27- تامىزىندا استانادا قازاقستان ۇكىمەتى مەن اتوم ەنەرگەتيكاسى جونىندەگى حالىقارالىق اگەنتتىك (ماگاتە) ەلىمىزدىڭ اۋماعىندا تومەن بايىتىلعان ۋراننىڭ بانكىن قۇرۋ تۋرالى كەلىسىمگە قول قويدى. قول قويۋ راسىمىنە ۇلى بريتانيا، ا ق ش، قىتاي، فرانسيا، رەسەي وكىلدەرى، سونداي-اق وسى جوبانىڭ دونور ەلدەرى بولىپ تابىلاتىن ەۋروپا وداعى، كۋۆەيت، ب ا ءا وكىلدەرى قاتىستى.

بانك شىعىس قازاقستان وبلىسىنداعى ءۇلبى مەتاللۋرگيالىق زاۋىتىنىڭ اۋماعىندا ورنالاسادى. وندا اتوم ەنەرگەتيكاسىنىڭ قاجەتتىلىگى ءۇشىن پايدالانىلاتىن تومەن بايىتىلعان ۋران ساقتالادى.

مۇنداي بانكتىڭ قۇرىلۋى قاۋىپسىزدىكتىڭ بىرەگەي تەتىگى رەتىندە ۇلكەن تاريحي ماڭىزعا يە بولعانى دا انىق. ويتكەنى، بانك ماگاتەگە مۇشە ەلدەرگە تومەن بايىتىلعان ۋرانعا كەپىلدىك بەرەتىن بىرەگەي ورتالىق بولادى. ياعني، تومەن بايىتىلعان ۋران بانكى اتوم ەنەرگەتيكاسىنىڭ بەيبىت تۇردە دامۋىنا قىزمەت ەتىپ، جاھاندىق يادرولىق قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋدا ايتارلىقتاي زور ۇلەس قوسادى.

ايتا كەتەرلىگى، ۆاشينگتونداعى يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى سامميت اياسىندا  ۇلى بريتانيا، ۆەنگريا، گەرمانيا، يوردانيا، يسپانيا، قازاقستان، كانادا، قىتاي، نورۆەگيا، ب ا ءا، ا ق ش، فيليپپين، فينليانديا، فرانسيا، چەحيا، شۆەتسيا، وڭتۇستىك كورەيا جانە جاپونيا ماگاتەنىڭ قازاقستانداعى تومەن بايىتىلعان ۋران بانكى جونىندە بىرلەسكەن مالىمدەمە قابىلدادى.

وندا قاتىسۋشىلار قازاقستاننىڭ يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋعا جانە حالىقارالىق بەيبىتشىلىككە قاتىستى جوعارى دەڭگەيدەگى قىزمەتتەر اتقارعانىن اتاي وتىرىپ، تومەن بايىتىلعان ۋران بانكىن قۇرۋ جونىندەگى قۇقىقتىق ماسەلەلەر قازاقستان تاراپىنان تولىق شەشىم تاپقانىن راستادى. سونىمەن قاتار، حالىقارالىق قاۋىمداستىق بانك ءوز قىزمەتىن قاۋىپسىزدىك پەن سەنىمدىلىك جاعدايىندا جۇزەگە اسىراتىنىنا سەنىم بىلدىرەدى. بۇل ءبىر جاعىنان قازاقستانعا دا بىلدىرىلگەن سەنىم بولسا كەرەك.

تۇتاستاي العاندا، تومەن بايىتىلعان ۋران بانكى جاھاندىق يادرولىق قارۋسىزدانۋ قوزعالىسىنىڭ جەتەكشى رولىنە يە بولعان قازاقستاننىڭ مارتەبەسىن ارتتىراتىنى دا ءسوزسىز. ونىڭ ۇستىنە ەلباسى ن. نازاربايەۆ قازاقستان ب ۇ ۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ تۇراقتى ەمەس مۇشەلىگىنە 2017-2018-جىلدارى سايلانعان جاعدايدا يادرولىق تاراتپاۋ جانە قارۋسىزدانۋ ماسەلەلەرى ونىڭ باسىم باعىتتارىنا اينالاتىندىعىن اتاپ وتكەنى دە بەلگىلى.

اۆتور: قانات مامەتقازى ۇلى