كەڭەس زامانىنىڭ «مەرسەدەسى» نەگە باسەكەگە توتەپ بەرە المادى؟
1930 - جىلدارى «Ford» ماركالى جەڭىل جانە جۇك ماشينالارىن قۇراستىرۋدان باستايدى. ەڭ العاشقى كەڭەس كولىگى «گاز- ا ا» ەكەن.
سوعىس كەزىندە 1940 - جىلدارى ول شاعىن ك ي م اسكەريلەرگە ارنالعان كولىكتەرىن شىعارىپ كەلدى. سوعىس اياقتالعان سوڭ ك س ر و مينيسترلەر كەڭەسى قاۋلىسىمەن «موسكۆيچ» اتتى جەڭىل كولىك شىعاراتىن زاۋىت سالىنادى. ارادا ەكى جىلدان سوڭ كاسىپورىنان «Opel Kadett K38» نۇسقاسىمەن جاسالىنعان «موسكۆيچ-400» اتتى جەڭىل كولىكتەر شىعارىلا باستايدى. بۇل حالىق شارۋاشىلىعىنا ەمەس، بۇقاراعا كوپشىلىككە ارنالىپ شىعارىلعان.
ارادا كوپ ۋاقىت وتپەي 1954 - جىلى ونىڭ جاڭا «موسكۆيچ-401» نۇسقاسى كونۆەيەردەن شىقتى. الايدا بۇل باستاپقى شەتەلدىك نۇسقادان اسا كوپ وزگەرمەگەن ەدى. الايدا سۇرانىس كوپ، ءارى جاڭا زاۋىت وتاندىق تەحنولوگيا بويىنشا كولىك جاساۋدى قولعا الادى. نۇسقا جاڭعىرتىلا بەرەدى. «موسكۆيچ-402» بۇل تولىعىمەن كەڭەس ماشينا جاساۋ كاسىپورنىنىڭ جەمىسى بولدى.
وسى تۇستا كولىككە دەگەن حالىق سۇرانىسى تۋرالى ايتا كەتسەك، نەگىزى كەڭەس زامانىندا ماشينانىڭ باعاسى قىمبات ەدى. ءارى ونداعان جىلدار وتسە دە وزگەرە قويمايتىن. مودەلدىڭ جاڭا نۇسقاسى شىققان كەزدە ونىڭ باعاسى بۇرىنعىسىنان ەكى ەسەگە قىمباتتاۋ بولىپ كەلەتىن. مىسالى: «موسكۆيچ-401» - 9000 سوم تۇرسا، «موسكۆيچ-402» - 15000 سومعا باعالاندى. 402-دەن اسا كوپ وزگەرىسى بولماسا دا، «موسكۆيچ-407» -
25000 سوم تۇردى. ونىڭ بار ارتىقشىلىعى 10 ل. قۋاتتى موتورىندا.
كەڭەس زامانىندا كوپشىلىكتىڭ قالتاسى كوتەرەتىن «پوبەدا» مەن «موسكۆيچ» ساتىپ الۋعا كەزەككە تۇرعاندار اي سايىن جۇزدەپ، مىڭداپ ءوز كەزەگىن تاعى ءبىر ناقتىلاپ كەتۋ ءۇشىن ۇدايى بارىپ تۇراتىن. وعان كەلمەگەندەر كەزەكتەن شىعارىلاتىن. 60- جىلدارى كەزەككە تۇرۋ ەندى دالادا ەمەس، دۇكەننىڭ وزىندە وتكىزىلەتىن.
سونىڭ وزىندە كەزەكتىڭ مەرزىمى ۇزاق ەدى. مىسالى 1956 -جىلى 401- «موسكۆيچ» الۋعا كەزەككە تۇرعاندار تەك 59- جىلى عانا كەزەگى جەتىپ، 407- الىپتى. 1959 -جىلى تىزىمگە جازىلعاندار 6 جىلدان كەيىن عانا كەزەگى جەتكەنىمەن ولارعا «موسكۆيچ» ەمەس «ۆولگا» ۇسىنىلىپتى.
70- جىلدارى «ۆولگا» گاز-24 (بۇلار وتە از ساتىلاتىن) - 9200 سوم، «جيگۋلي» ۆاز-2101 - 5 500، ۆاز-21011 - 6000، ۆاز-2103 - 7500، «موسكۆيچ-412» - 4990، «زاپوروجەتس» زاز-968 - 3500 سوم تۇردى. ورتاشا جۇمىسكەردىڭ جالاقىسى 200 سوم شاماسىندا. ماشينا الامىن دەپ ارماعانداعاندار ون جىلداپ اقشا جيعانىمەن، كەزەكتە تاعى ءبىراز جىل كۇتۋىنە تۋرا كەلەتىن.
كوپ جىل كەزەككە تۇرعانداردىڭ كەسىرىنەن ماشينانىڭ باعاسى مەملەكەتتىڭ بەلگىلەگەنىنەن 2-3 ەسە قىمبات بولدى. الايدا قازىرگىدەي ەمەس ول كەزدە ماشينا ساتۋ تەك مەملەكەتكە تيەسىلى كوميسسيالىق دۇكەندە وتەتىن. ولار ماشينانىڭ باعاسىن توزۋىنا بايلانىستى مەملەكەتتىك باعالاۋ ارقىلى بەلگىلەيتىن. بۇنى اينالىپ كەتۋدىڭ جولى بولعانىمەن ول قاۋىپتى ەدى. الاياقتىق، الىپساتارلىق بويىنشا زاڭ قاتتى ەدى ول زاماندا. سوندىقتان بولار ءبىر كولىكتى ونداعان جىل يەمدەنۋشى ەدى جۇرت. ساتۋ جايىندا ويلامايتىن. ءبىر قىزىعى حالىققا ۇكىمەت جەڭىل كولىكتەردى ساتقانىمەن جۇك كولىكتەرى، فۋرگوندار، پيكاپتار جەكە مەنشىككە بەرىلمەدى.
70- جىلدارى حالىقتىڭ تۇرمىسى جاقسارا ءتۇستى. ماشينا دا كوپ شىعارىلا باستادى. ۆاز، يجيەۆ زاۋىتى، ماسكەۋدەگى زاپوروجەدەگى زاۋىتتار قايتا جاڭعىرتىلدى. الايدا ماشينا ءالى دە تاپشى ەدى. كوپشىلىككە جەتە قويمادى. كەزەكتىڭ سوڭى ۇزارا بەردى. بۇل كەزەك ارقىلى 10 جىلدان سوڭ عانا كولىك الۋعا بولاتىن. بۇل كەزدە كاسىپورىندارعا، مەكەمەلەرگە كولىكتەر بولىنە باستادى. ەندى مەكەمەلەردە كەزەك پايدا بولدى. ول جەردە دە مەكەمەنىڭ بەدەلىنە بايلانىستى كولىك سانى بەلگىلەندى. اسكەريلەرگە جىلىنا 10 كولىك بەرىلسە، زەرتتەۋ ينستيتۋتىنا 1 عانا كولىك بۇيىراتىن. قاراپايىم حالىق، زەينەتكەرلەر زاڭدى جولمەن وسى كەزەكتەر ارقىلى جاڭا ماشينا تىپتەن الا المايتىن.
العاشقى «موسكۆيچتەر» سول كەزدە ساپالى ەدى. ءوز داۋىرىندە سۇرانىمعا يە كولىك بولىپ باعالاندى. ءتىپتى «موسكۆيچ-408» شەتەلگە كوپ ساتىلىپ كەلگەن كەڭەستەردىڭ كولىكتەرىنىڭ ءبىرى بولدى. 1968 -جىلى ا ز ل ك- نىڭ ەكسپورتىنىڭ تەڭ جارتىسى % 55 وسى مودەل قۇرادى. باسقا كەڭەس وداعىنىڭ ساپاسىز كولىكتەرى سەكىلدى تەك سوتسياليستىك مەملەكەتتەرگە عانا ەمەس، تالعامى قاتتى باتىس ەۋروپاعا دا ساتىلىپ كەلدى. ول سول كەزدەگى ەۋروپادا شىعارىلعان كولىكتەرگە قاراعاندا ءبىرشاما ءتاۋىر جيناقتالعان باعاسى ارزان كولىك بولاتىن. ونى تاڭداۋشىلاردى ءبىرىنشى كەزەكتە باعاسى قىزىقتىردى. سىرتى دا ءتاۋىر كورىنەتىن. فرانسيا ماشينانى Moskvitch Elite 1360، سكانديناۆيادا Moskvich Carat اتىمەن ساتىلعان ەكەن.
70- جىلدارى زاۋىتتىڭ جاعدايى ناشارلاي باستادى. سول كەزدە كەڭەس ماشينا جاساۋ قۇرىلىمى تولىعىمەن ۆاز- عا ەرەكشە كوڭىل بولە باستادى. وعان ارنالىپ جاڭا زاۋىت تۇرعىزىلدى. وندا جاسالىناتىن «فياتتى» جولسىز كەڭەستەر وداعىنا جۇرگىزۋ ءۇشىن، ك س ر و ستاندارتىنا بەيىمدەۋ، زەرتتەۋلەر كوپ قارجىنى جۇتتى. بۇل ءوز كەزەگىندە باسقا ماشينا تۇرلەرىن تۇرالاتتى.
تولياتتي زاۋىتىنا ۇكىمەت باسشىلارى كەلگىشتەپ كەتكەسىن وندا تۇرمىس جاقسى بولدى. پاتەرگە تەز قول جەتكىزۋگە مۇمكىندىك تۋدى. ياعني جاقسى ماماندار سوندا اعىلدى. ادام رەسۋرسىمەن قارجى سالىنعان ۆولعا زاۋىتى دا كەڭەس ماشينا قۇرىلىسىنا اۋىر سوقتى.
سولاردىڭ كەسىرىنەن «موسكۆيچتىڭ» بىرنەشە جاڭا نۇسقاسى قارجىلاندىرىلماي قالدى. بۇل «موسكۆيچ» ورتاشا تۇرمىسى بار ادامدارعا ارنالۋى، جانارماي جۇمساۋ جاعىنان «ۆاز» جانە «ۆولگانىڭ» اراسىندا بولۋى كەرەك دەپ شەشىلگەن بولاتىن. الايدا ولاردىڭ ءبارى تەك جوبا كۇيىندە قالدى. ا ز ل ك ارالاس كاسىپورىن ەدى. ۋفا زاۋىتى «412- ءنىڭ» موتورىن جاڭعىرتۋعا كونبەي قويدى. سول كەزدە اسا ماڭىزدى 1,8 ليترلىك دۆيگاتەلدىڭ جوباسى وسىلاي توقتاپ قالدى. بۇل زاۋىت ماشينا قۇرىلىسى مينيسترلىگىنە باعىنبايتىن.
«موسكۆيچتىڭ» ءساتتى شىعارىلعان نۇسقالارىن «جەرلەۋگە» باسشىلىقتىڭ ءجيى وزگەرۋى ءوز ۇلەسىن قوستى. 1974 - جىلى ا ز ل ك- نىڭ باس كونسترۋكتورى الەكساندر اندرونوۆ كەيىن باس سۋرەتشى بوريس يۆانوۆ تا ونىڭ سوڭىنان زەينەتكەرلىككە شىقتى. حالىققا جاڭا كولىك شىعارماعان، ءارى مودەلدەردى جەتىلدىرمەگەن زاۋىتتىڭ بەدەلى تومەندەپ، شىعىنى ارتى ءتۇستى. الايدا زاۋىت قول قۋسىرىپ وتىرماعانى بەلگىلى. ا ز ل ك جول تاڭدامايتىن «نيۆاعا» باسەكەلەس «موسكۆيچ-2150» جاساۋعا تالپىندى. ءبىراق بۇل مودەل تەك سىناق نۇسقاسى رەتىندە قالىپ، قولداۋ تاپپادى.
بۇل تۇستا ونىڭ بەدەلى ءتۇسىپ، ونىڭ ورنىن «جيگۋلي» يەمدەنە باستادى. جاڭا تەحنولوگيا مەن يدەيانىڭ نۇسقاسى بولعان ۆاز ماشينالارى بار جاعىنان ءتاۋىر ەدى.
1976-1977 -جىلدارى «موسكۆيچتى» شەتەلگە ەكسپورتتاۋ توقتاتىلىپ، ءۇشىنشى ساناتتاعى دامىماعان ەلدەرگە عانا جونەلتىلەتىن بولدى.
1986 -جىلى 4 ميلليون «موسكۆيچ» داناسى شىققانىمەن بۇل سول كەزدەگى جەتىستىك دەپ ۇرانداتقان قۇرعاق سيفر بولىپ شىقتى. ويتكەنى 1984 - جىلى دايىن ءونىمنىڭ % 90 زاۋىت اۋلاسىندا قالىپ كەلدى. بۇل كەڭەس زامانىندا ا ز ل ك- نىڭ وتە اۋىر حالدە ەكەندىگىنە دالەل بولا الادى. كەڭەس وداعى تاراپ، نارىق ەكونوميكاسىنا وتكەن تۇستا زاۋىت تۇرالاپ قالدى. ءونىمى ەشقايدا وتپەيدى. جاڭاسىن جاساۋعا قارجى بولمادى.
زاۋىتتى رەسەي تەك 1997 - جىلى قايتا ىسكە قوستى. 1998 - جىلى جەلتوقساندا «موسكۆيچ» ا ا ق 5- ميلليوندىق ماشينانى شىعاردى. فرانسۋزدارمەن بىرلەسىپ جاڭا نۇسقا جاساۋعا دەگەن تالپىنىس تا ناتيجەسىن بەرمەدى. نارىق تۇسىندا شىعارىلعان «لادا سامارا» ساپاسىزداۋ بولدى. زاۋىتتى قايتا قۇيىلعان قارجى مەن شەتەلدىك تەحنولوگيا قۇتقارا المادى. 2006 -جىلى تولىعىمەن بانكروت بولدى. وسى ارقىلى ءبىر ءداۋىردىڭ بەلگىسى بىرگە كەتتى.
كەڭەس زامانىندا كوپشىلىكتىڭ سۇيىكتى كولىگىنە اينالعان «موسكۆيچ» شەتەلدىڭ كولىكتەر قاپتاي باستاعان تۇستا باسەكەگە شىداي المادى. ءبىر جاعىنان حالىق ءۇشىن دەپ جاپپاي شىعارۋعا ارنالىپ، ارزان بولشەكتەر قويىلۋى، ۇزاق جىلدار بويى ماشينانىڭ جاڭعىرتىلماۋى، جاڭا تەحنولوگيانىڭ قولدانىلماۋى ونى باتىس كولىكتەرى الدىندا تىزەسىن بۇكتىردى.
قازىر دە «موسكۆيچتى» كەزدەستىرۋگە بولادى. الايدا ءوز زامانىنداعى بەدەلىنەن تولىق ايرىلعان. جۇرتتا قالعان كۇيدە...
جانىبەك امانگەلدى
