تەكتىدەن تەكتى تۋادى، تەكتىلىك تۇقىم قۋادى
«تەك» دەگەن ۇعىم قازاق ءۇشىن قانداي قاسيەتكە نە بولسا، «تەكسىز» دەگەن ءسوز كۇللى جەتى اتاسى تۇگىلى جەتپىس جەتى اتاسىنا دەيىن جەتەتىن اۋىر ءسوزدىڭ ءبىرى بولىپ سانالادى.
ولاي بولسا جوعارىداعى ناقىلدى ءوزىڭىز-اق باعامداي بەرىڭىز. زەردەلى ءسوزدىڭ زەرگەرى قادىر مىرزا ءالىنىڭ:
قازاق وسى قۇدا بول دەپ قينايتىن،
قۇدالارىن قۇدايىنداي سىيلايتىن»، - دەگەن ولەڭىنەن قۇداعا قۇرمەتتىڭ ەڭ جوعارعىسى كورسەتىلەتىن ايتىلىپ تۇر. «قۇدا-قۇدا دەسەدى، قۇيرىق باۋىر جەسەدى»، دەگەندەي جىلى-جۇمساعىمىزدىڭ ءبارىن سولاردىڭ اۋزىنا توسامىز.
جايىلىپ جاستىق، ءيىلىپ توسەك بولىپ، استى-ۇستىنە ءتۇسىپ، قاباعىن باعىپ، قولايىنا جاعىپ، ايتەۋىر، كوڭىلىنە كولەڭكە ءتۇسىرىپ الماساق ەكەن دەپ ءبىر-بىرىنە ەرەكشە ىلتيپاتپەن قارايتىن جانداردى دا كوردىك.
بۇرىندارى ۇلىنا قىزدى ۇلكەندەر جاعى وزدەرى تاڭداعان. التى قىردىڭ استىنداعى اۋىلدا «بالەنباي دەگەن كىسىنىڭ ۇيىندە قىز ءوسىپ كەلەدى. ەلدەن بۇرىن قۇدا ءتۇسىپ، سىرعا سالىپ ەنشىلىپ قويايىق» دەپ بەكەرگە قام-قارەكەت ەتپەسە كەرەك. «قىمىزدى كىم ىشپەيدى، قىزدى كىم ايتتىرمايدى» دەگەن قىزىل كورسە قىزىققان كوڭىلمەن ەمەس، تەگى جاقسى ەلدەن قىز الىپ، تامىرىن تەرەڭگە سالىپ، ءومىرىنىڭ جالعاسى ءوزىنىڭ ارناسى بولاتىن ۇرپاعىن ويلاعاندىقتان وسىنداي قادام جاساعان.
ەكىنشىدەن، «باي - بايعا، ساي سايعا قۇيادىنىڭ» كەرىن كەلتىرىپ، مالىنىڭ كوپتىگى مەن تاسىعان بايلىعىنا ەمەس، باباسىنىڭ باباسىنان جالعاسىپ كەلە جاتقان تەگىنىڭ تازالىعىنا كوڭىل بولگەن.
البەتتە، ونداي اۋىلدىڭ قىزىنا ءسوز سالۋ ءۇشىن ءوزىنىڭ دە اتا-تەگىنىڭ وسال بولماعانى ەسكەرىلىپ جاتاتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. سونداي تەگى تازا، تامىرى مىقتى ەلدەن تاراعان نەبىر ءباھادۇر باتىرلار، ادۋىن اقىندار وسىناۋ ۇشى-قيىرى شەكسىز ۇلان - عايىر دالانى جاۋدان قورعاپ، داۋعا بەرمەي بىزدەرگە امانات ەتتى. وسىدان-اق قۇدالىقتىڭ قادىر قاسيەتىن ارتتىرۋدا تەكتىڭ الار ورنىن قانداي دارەجەدە ەكەنىن اڭعارۋعا بولادى.
بۇل يگى ءداستۇر قازىر دە جالعاسۋدا. ءبىراق باياعى بابالاردان قالعان سارا جولدىڭ سارقىنشاعى عانا ىسپەتتى. بۇگىنگى تاڭدا بالانى اتا-اناسى ەمەس، ەكى جاستىڭ ورتاسىنداعى ماحاببات قوسادى. «ۇيلەنگەنشە جانىم دەيتىن، ۇيلەنگەن سوڭ جانىن جەيتىن» كورىنىستەر دە قازىرگى جالاڭ ماحاببات، جالعان ءسوزىمنىڭ ناتيجەسىدە ورىن الۋدا.
ارينە وزدەرى قوسىلعان ەكى جاستىڭ بارلىعى دا بايانسىز عۇمىر كەشىپ جاتىر دەۋدەن اۋلاقپىز. دەگەنمەن ءدال قازىرگى تاڭدا باسقا-باسقا قازاق جاستارىنىڭ ىشىندە بۇگىن ءسۇيىپ قوسىلىپ، اجىراسىپ جاتقانداردىڭ سانى كۇننەن-كۇنگە ارتىپ كەلەدى. جوعارىداعى مىسالعا العانداي اتالارىمىزدىڭ تەگىن ساقتاپ، تەڭىن تابۋ جولىمەن جۇرسەك، الدەقايدا جاقسى بولار ما ەدى؟
قىزدار اراسىنداعى ار ساۋداسى مەن ۇلداردىڭ نامىسسىزدىعى، وعان قوسا جالقاۋلىق ەرىنشەكتىك، دايىنعا قۇمارلىق، ۇلكەننىڭ بەتىنەن الىپ توسىنە شابۋ، ءتۇرلى بۇزاقىلىق، ەڭ اياعى قازاق ۇل-قىزىنىڭ ءوز قانداسىنا «قازاعىم» دەپ قاراي المايتىن قاسيەتسىز مىنەزدەرى پايدا بولۋدا.
مۇنىڭ ءبارى بابادان قالعان قان تازالىعى مەن تەگىمىزدىڭ تامىرىنا سىزات ءتۇسىرىپ العانىمىزدان. ال قۇدالىقتاعى ءجون-جورالعى، كيىت كيگىزىپ، ات مىنگىزۋ، قالىڭ مال بەرۋى قۇيرىق-باۋىر اساتىپ، قۇرمەت كورسەتۋى ءوز الدىنا ۇلكەن اڭگىمە.
جەتى اتامىز ءبىر دەپ قىز الىسپاۋشى ەدى اتالارىمىز. بۇل ءۇردىس تە بۇزىلدى قازىر. «توعىز اتا، ون اتا بولىپ كەتتىك سۇيەك جاڭعىرتۋ بولا بەرەدى»، دەپ ۇيلەنىپ جاتقان جاستارىمىز دا بار. مەيلى عوي دەگەنمەن دە، بابادان بالاعا مۇرا بولىپ كەلە جاتقان داستۇرىمىزدە اتالاس ەلدىڭ ۇل-قىزدارىنىڭ قوسىلۋىنا بەكەر تىيىم سالىنباعان.
ەندەشە سىرتتان ەنگەن ونەگەسىز كورىنىستەردى «دەموكراتيا، ءوزىم بىلەمدىككە» سالىپ بويىمىزعا ءسىڭىرىپ، ماحاببات دەگەن وسى ەكەن دەپ، كوشەدە، قوعامدىق ورىنداردا ايمالاسىپ بەتىمىزدى اشىپ الىپ ەرتەڭ ۇيلەنگەندە كورەتىن قىزىعىڭ ۇيرەنشىكتى ادەتكە اينالىپ، اياعى ءبىر-بىرىنەن جالىعۋعا، سوڭى اجىراسۋعا اپارىپ جاتقانىن ەسىمىزدەن شىعارمايىق.
اسابا جىگىتتەردەن «قۇدا» دەگەن ءسوزدى «قىز بەن ۇلدى دايىندايتىن ادام» دەپ تالداعانىن ەستىگەندە ءازىل دە بولسا شىنىدىق بار ەكەن دەپ ءبىر تۇيگەنبىز. قۇدا ءتۇسۋدىڭ باعاسى قىز بويجەتىپ، ۇل ەر جەتكەندە ەمەس، بالا كەزىنەن قۇدالاسقان كەزدە ارتادى. ءيا، ول ەكەۋى ەسەيگەنشە كىم بار، كىم جوق بولماي جاتسا قايتەرسىن؟» دەگەن ورىندى سۇراق تۋىنداۋى مۇمكىن.
ال اتالارىمىزدىڭ ىشتە جاتقاندا ۇل-قىز بولسا «بەل قۇدا»، دۇنيەگە كەلگەننەن كەيىن ءسوز بايلاسسا «بەسىك قۇدا» بولاتىنىن قايدا قويامىز. مالىن قىزعانىپ، باياننىڭ باعىن بايلاعان قارابايلار بولماسا، سارىباي پەيىلدىلەر ورتامىزدا جوق ەمەس. ەندەشە تامىرى تەرەڭگە جاتقان «قۇدا ءتۇسۋ» داستۇرىمىزگە ات ءۇستى قاراماي، قايتا جاڭعىرتا وتىرىپ، تەگىمىزدىڭ بەرىكتىگى مەن قانىمىزدىڭ تازا بولۋىنا ءمان بەرگەنىمىز ءجون-اۋ.
ج. وسپان ۇلى
mazhab.kz
