ءبىزدىڭ برەندىمىز مال شارۋاشىلىعى بولعاندا ەشقانداي داعدارىسقا ۇشىراماس ەدىك
جالپى، بۇگىنگىدەي داعدارىس كەزەڭىندە قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق باعىتى قانداي بولعانى ءجون؟ بۇل تۋرالى ەكونوميست عالىم جانگەلدى شىمشىقوۆتىڭ پىكىرىنە قۇلاق ءتۇرىپ كورەيىك.
«ءار مەملەكەت وزىنە ىڭعايلى كاسىپپەن اينالىسادى»
...الەمدىك ەكونوميكادا حالىقارالىق ەڭبەك ءبولىنىسى دەگەن ۇعىم بار. حالىقارالىق ەڭبەك ءبولىنىسى بويىنشا، ءار مەملەكەت ءوزىنىڭ ارتىقشىلىقتارىنا سايكەس ەكونوميكالىق قۇرىلىم قالىپتاستىرىپ، سول ارتىقشىلىقتارىن كادەگە جاراتاتىن ءوندىرىس سالالارىن دامىتۋعا ءتيىس. اۋەل باستان، قازاقستاننىڭ نەگىزگى ارتىقشىلىعى - استىق ءوندىرىسى. ونىڭ ىشىندە اسا ساپالى بيداي ءوسىرۋ. قازاق جەرىندە وسكە بيدايدىڭ ساپاسى وتە جاعارى. نان جانە نان ونىمدەرىن جاساۋعا تاپتىرمايتىن، قامىرلىلىعى اسا جوعارى استىققا دۇنيە ءجۇزىنىڭ سۇرانىسى وتە جوعارى.
تاعى ءبىر ايتا كەتەرلىگى، ىبىراي التىنسارين ايتتى دەيتىن ءبىر ءسوز بار: «قازاق دالاسى دۇنيە ءجۇزىنىڭ مال قوراسى بولا الماسا دا، رەسەيدىڭ مال قوراسى بولا الادى» دەگەن. بۇل بىرەۋ ءۇشىن مال ءوسىرىپ بەرەمىز ەگەن اڭگىمە ەمەس. بۇل ءبىزدىڭ شارۋاشىلىعىمىزدىڭ ءبىر قىرىن كورسەتەتەتىن ءسوز. ولاي دەيتىنىمىز، وسى دالادا سالماعى 120-150 كەلىگە دەيىن تارتاتىن وي تۇقىمى وسىرىلگەن. سەمىزدىكتەن جۇرۋدەن قالعان اسىل تۇقىمدى قويلاردىڭ ارتىنا كىشكەنتاي اربا جەگىپ، قۇيرىعىن سوعان سالىپ قوياتىن بولعان. جارمەڭكەلەرگە 10 مىڭ جىلقى ايداعان جىلقىلى بايلار بولعان. بۇل مەنىڭ ويدان شىعارىپ وتىرعانىم ەمەس. تاريحي فاكتىلەر. ياعني، ءتورت تۇلىكتى مىڭعىرتىپ وسىرەتىن ءورىس بار، مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا اسا ىڭعايلى جەر بار. بۇل اسا كوپ شىعىندى دا قاجەت ەتپەيدى. ەگەر مال شارۋاشىلىعىن دامىتىپ، ءتورت تۇلىكتى باعۋدىڭ قازىرگى زامانعى ۆاحتالىق ءتاسىلىن قالىپتاستىرعانىمىزدا، داعدارىسقا ۇشىراماس ەدىك. تۇسەتىن پايداسى دا بار، حالىقتىڭ كوپ بولىگىن جۇمىسپەن قامتۋعا دا بولادى.
«ەكونوميكانىڭ الىپپەسى: از يمپورتتاپ، كوپ ەكسپورتتاۋ»
...مال ونىمدەرىمىزبەن دۇنيە ءجۇزىن تاڭعالدىرۋعا قاشان دا مۇمكىندىگىمىز بار. جۇننەن، تەرىدەن جاسالعان بۇيىمداردى، جىلقى ەتىنەن جاسالعان دەليكاتەستەرى جاڭا تەحنولوگيامەن كوپتەپ شىعارا الامىز. دەليكاتەستەردىڭ ۇيدەگىدەي قولمەن پىسىرەتىن ەمەس، كادىمگى فابريكالىق دارەجەدەگى ءونىمىن جولعا قويسا، وعان الەم ەلدەرىنەن سۇرانىس بولاتىندىعىنا ءشۇبا جوق.
مال شارۋاشىلىعىن برەندىمىزگە اينالدىرۋىمىز كەرەك. بۇل باعىتتاعى جوبالار ينۆەستيتسيالىق شىعىنداردى اسا كوپ قاجەت ەتپەيدى. ءبىراق، وكىنىشتىسى سول، ۇكىمەت سونى قولعا الۋعا، مەملەكەتتىك باعدارلاما جاساۋعا كۇنى بۇگىنگە دەيىن مويىن بۇرماي كەلدى. ءبىزدىڭ ۇكىمەتىمىز كوبىنەسە باسقا ەلدەر شىعارىپ جاتقان دايىن ونىمدەرگە قۇمارتىپ، سولاردىڭ تەحنولوگياسىنا ەلىكتەۋدەن اسا المادى. قازاقستان ەشقاشان نەمىستەر سياقتى ساپالى اۆتوكولىك شىعارا المايدى. جاپوندار سياقتى ەلەكتروندى قۇرال- جابدىق تۇرلەرىن دە جاساي المايمىز. بىزدە حالىق سانى از. ون ميلليون قازاقتىڭ قىرىق پايىزى اۋىلدا تۇرادى. ولاردىڭ وي- ءورىسى دە، ءداستۇرلى تۇردە اينالىساتىن كاسىبى دە مال شارۋاشىلىعىنا نەگىزدەلگەن.
قازاقستان نەعۇرلىم سىرتتان از ساتىپ الىپ، دايىن ءونىمدى كوبىرەك ەكسپورتتاۋعا تىرىسسا عانا ۇتادى. الەمدىك تاجىريبەدەگى ەكونوميكانىڭ الىپپەسى وسى قاعيدا. ال شيكىزات ساتۋدان باسقا ەش نارسە قولىنان كەلمەيتىن ەل ەشقاشان داعدارىستان شىعا المايتىنىن ۋاقىتتىڭ ءوزى دالەلدەپ وتىر.
«اشىق ەكونوميكانىڭ پايداسى دا، زيانى دا بار»
...1997 -جىلدان باستاپ اشىق ەكونوميكا قۇرۋدى ماقسات ەتىپ قويدىق. سودان كەيىنگى جىلدارى وسى ماقساتىمىز ءجۇز پايىز ورىندالدى دەۋگە بولادى. قازاقستاننىڭ ىشكى نارىعى ىنىندا دا الەمدىك ەكونوميكالىق ۇدەرىستەر ءۇشىن ايقارا اشىلدى. دۇنيە ءجۇزىنىڭ ونىمدەرى بىزگە استا- توك بولىپ اعىلدى. ينۆەستيتسيا ميللياردتاپ قۇيىلدى. اشىق ەكونوميكا اقىر سوڭىندا ءبىزدىڭ باسقا ەلدەردەگى ەكونوميكالىق پروتسەستەرگە تاۋەلدى ەتىپ، داعدارىس ءقاۋپىن كۇشەيتتى.
نەگىزى، وزگە ەلدەرمەن تىعىز ەكونوميكالىق بايلانىس ورناتقىمىز كەلسە، وندا ەكونوميكامىزدى اشۋعا ءتيىستىمىز، بۇل دۇرىس. الايدا، اشىق ەكونوميكا - اشىق- شاشىق ەكونوميكا دەگەندى بىلدىرمەيدى. ەكونوميكامىزدى الەمدىك نارىققا اشىپ بەرگەنسىن، قول قۋسىرىپ قاراپ وتىرعانىمىز ءبىزدىڭ ەڭ ۇلكەن قاتەلىگىمىز. ەندى عانا وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەر شەتەلدىك كاسىپورىندارمەن باسەكەلەسا الۋى ءۇشىن ولارعا بارىنشا قولداۋ كورسەتىلە باستادى. ارنايى نەسيەلەندىرۋگە، قولداۋعا باعىتتالعان باعدارلامالار قولعا الىنا باستادى. يمپورتتىڭ توپانىنا توتەپ بەرۋگە ءبىزدىڭ ەلدىڭ ەكونوميكاسى ەندى عانا كىرىسە باستادى.
ايزەرە سامارقان
sn.kz
