ادەبي تالقى: «مەننىڭ» ءبارى مەمۋار ەمەس

استانا. قازاقپارات - كەيدە مەمۋارلىق (اۆتورلاردىڭ وزدەرى كۋا بولعان تاريحي وقيعالار مەن قوعام قايراتكەرلەرىنىڭ ونەگەلى ومىرلەرى جايلى كوركەم ەستەلىكتەر جازباسى - رەد.) شىعارما كوركەم شىعارمادان دا قىزىق وقىلادى.

اسىرەسە، قازىرگى زامان ەستەلىكتەر مەن مەمۋاردىڭ زامانى بولىپ تۇر.

قالامگەردىڭ دە وڭ جامباسىنا كەلەدى، وقىرمانعا دا وقۋعا جەڭىل. ەل بىلەتىن كوپتەگەن كوركەم شىعارمالار ۇمىتىلىپ قالىپ جاتقاندا، مەمۋارلىق شىعارمالار جۇرت اۋزىندا جۇرگەنىنە ءوزىمىز كۋامىز. بۇرىن كورگەن- باققانىمىز ءسابيت مۇقانوۆتىڭ «ءومىر مەكتەبى» ەدى، سوڭعى ون-ون بەس جىلدىڭ كولەمىندە ماعاۋيننىڭ «مەنى»، ءجۇمادىلوۆتىڭ «تاڭعاجايىپ دۇنيەسى»، ىسقاقوۆتىڭ «كەلمەس كۇندەر ەلەسى»، ءارقايسىسى كىرپىشتەي- كىرپىشتەي كىتاپ بولىپ قولىمىزعا ءتيدى. «مەن» ادەبي ورتادا ۇلكەن ءدۇمپۋ تۋدىردى، «تاڭعاجايىپ دۇنيە» ءبىراز تالاسقا باستادى، «كەلمەس كۇندەر ەلەسى» الدەن «كەرجاقتانىپ» تۇر. ءتاتتى ەستەلىكتەرگە دە تولى، اشى ءاجۋادان دا كەندە ەمەس. وسىلاردىڭ ىشىندەگى قابدەش ءجۇمادىلوۆتىڭ «تاڭعاجايىپ دۇنيە» اتتى عۇمىرنامالىق رومانى قالعان ەكەۋىنە قاراعاندا تاعدىرلى شىعارما سياقتى كورىندى. جازۋشى جانرىن ءوزى وسىلاي دەپ قويعان ەكەن. تالداۋعا اۆتوردىڭ ءوزى، جازۋشى قابدەش ءجۇمادىلوۆ پەن ادەبيەتشى جاڭابەك شاعاتاي قاتىستى.

جۇسىپبەك قورعاسبەك: «تاڭعاجايىپ دۇنيەنىڭ» جارىق كورگەنىنە ءبىراز بولدى. ءبىراق بۇل كىتاپ جونىندەگى اڭگىمە ءالى بار. ونىڭ ۇستىنە، ءسىزدىڭ اقپارات كوزدەرىندە جاريالانىپ جاتقان ەستەلىكتەرىڭىز دە بۇل اڭگىمەنى وقىرمانعا ۇمىتتىرماي ءجۇر. ءوزى «تاڭعاجايىپ دۇنيەنى» جازۋ يدەياسى سىزگە قالاي كەلىپ ەدى؟

قابدەش ءجۇمادىلوۆ: مەندە كەيىن ءومىربايانىمدى قاعازعا تۇسىرەمىن عوي دەگەن وي بولاتىن. ءبىراق، جۋىق ارادا جازا قويامىن دەپ ويلاماعان ەدىم. 1996 -جىلى 60 جاسقا كەلدىم. الماتىدا تويلاندى، ودان كەيىن سەمەي وڭىرىندە تويلانىپ، سودان ءۇرجارعا، ماقانشىعا بارىپ، تۋرا شەكارانىڭ تۇبىندە ۇلكەن مەرەكە ءوتتى. شەكارانىڭ بويىندا اقشوقى دەگەن سوۆحوز بار. سول اقشوقىنىڭ ءبىر كەزەڭىنە شىقساڭىز، شەكارانىڭ ارعى جاعى سامالاداي جارقىراپ كورىنىپ تۇر. قاسىمدا كوپ ادام بار. پروفەسسور شەريازدان ەلەۋكەنوۆ، ادەبيەتشى عالىم رىمعالي نۇرعاليەۆ، تاعى دا باسقا بەلگىلى ادامدار بار. اقشوقىعا شىعىپ، «سوڭعى كوشتە»، «تاعدىردا» جازىلعان ءوڭىردى بەرگى بەتتەن نۇسقاپ كورسەتىپ تۇرمىن. «اناۋ تارباعاتاي تاۋىنىڭ بيىگى سانالاتىن ەتىكشىنىڭ شىڭى، ونىڭ بەرگى جاعىندا جاتقان مىناۋ جەر ابدىرا اڭعارى، ال مىناۋ قاراۇڭگىر اڭعارى، اناۋ شىعىستا مۇنارتىپ تۇرعان ورقاسقا بيىكتىكتەرى» دەپ تانىستىرامىن عوي ەندى. سول جەردە وتىرىپ كوپشىلىكتىڭ قولپاشتاۋىمەن ءبىر وي كەلدى. رىمعالي رەتى كەلسە مەنىمەن قالجىڭداسىپ ويناي بەرەدى. جاسى كىشى بولعانمەنەن، ءبىزدىڭ ەلگە كۇيەۋلىگى بار، سونى العا سالادى. «ءجۇمادىلوۆ قۋ عوي، جەرىن كورسەتپەۋ ءۇشىن بەرگى جاعىنا شەكارا سىمىن تارتقىزىپ قويعان»، - دەدى. تالايلى تاعدىردى باستان وتكەرگەن ادامنىڭ جانىنا باتادى، ارينە. قالجىڭ ءوز الدىنا، سول كەزدە ءبىر وي كەلدى، ءيا. «قوي، مەن عۇمىرنامالىق شىعارما جازۋىم كەرەك. ءومىر دەگەن مىناۋ - شاشىلىپ جاتىر. بالالىق شاقتىڭ جارتىسى شەكارانىڭ ارعى جاعىندا ءوتتى. ەندى قالعان جارتىسى مىنا جاقتا جاتىر. ءجۇرىسىم شيماي-شيماي. ول جاقتان بۇل جاققا وقۋعا كەلىپ، ەكى-ءۇش جىل تۇرىپ، قايتا كەتتىم. ول جاقتا ءتورت-بەس جىل ءجۇرىپ، قايتا ورالدىم. كەيىن وسىنىڭ ءبارىن كىم زەرتتەيدى؟ مەنىڭ جۇرگەن ىزىممەن كىم جۇرەدى؟ ءتىپتى سونداي جانكەشتى بىرەۋ تابىلعاننىڭ وزىندە، مەن باستان كەشكەن جايلاردى وعان كىم ايتىپ بەرەدى؟ مەن باستان كەشكەن سەزىمدەردى كىم اڭگىمەلەپ بەرەدى؟ «وزگە ەمەس، ءوزىم ايتام ءوز جايىمدى» دەپ قاسىم ايتپاقشى، وسىنى ءوزىم قاعازعا ءتۇسىرىپ كەتۋىم كەرەك قوي. وسى مەرەيتوي وتكەن سوڭ، جاقسىلاپ جازۋعا وتىرامىن عوي» دەپ، اقشوقىنىڭ كەزەڭىندە بايلامعا كەلدىم. شىنىن ايتسام، بۇل ماعان قاجەتتىلىكتەن تۋدى. ارعى جاقتا كورگەن قۋعىن-سۇرگىن، بەرگى جاقتا كورگەن جاقسىلىق، جاماندىق، جاقسىلاردان كورگەن شاراپات، جامانداردان كورگەن كەساپاتتى قاعاز بەتىنە ءتۇسىرۋىم كەرەك دەپ ويلادىم دا، سول 1996 -جىلى كۇزدە كەلىپ، ۇستەلگە وتىردىم.

جۇسىپبەك قورعاسبەك: قاراپ وتىرسام، كىتاپتىڭ اتىنىڭ ءوزى قىزىق. مەمۋارلىق شىعارمادان گورى كوركەم شىعارمانىڭ اتىنا كەلەدى. «بالزاكتىڭ ءومىربايانى» دەپ جاتۋشى ەدى جۇرتتار، مىسالى. مازمۇنىنا قاراپ وتىرسام دا، «ۇشقان ۇيا»، «قىران قيا»، «الماتى اسپانىندا»، «جايىلعان تور»، «قانات تالدى»، «تۇلەۋ»، «سامعاۋ»، «تويات نەمەسە ەپيلوگ ورنىنا» دەپ، ءبولىپ-ءبولىپ اتاپسىز. اۋەزوۆتىڭ «اباي جولىنداعى» تاقىرىپتار سياقتى دەگەنىم عوي.

قابدەش ءجۇمادىلوۆ: دۇرىس ايتاسىڭ. مەمۋارعا دا وبراز كەرەك. ءبىر قىراننىڭ ۇيادان ۇشقانىنان تويات الىپ، قونعانىنا دەيىنگى، ياعني ەكى ورتاداعى وبرازى عوي. ءبىر جۋرناليست: «وسى مۇحتار ماعاۋين مەمۋار جازىپتى. ءسىز دە جازدىڭىز. ەكەۋىنىڭ ايىرماشىلىعى نە؟» دەپ سۇراق قويدى وتكەندە. مەن مۇحتاردى جاقسى كورەمىن جانە جوعارى باعالايمىن، ونى بىلەسىڭدەر. ايىرماشىلىعى - مۇحتار مەمۋاردىڭ اتىن «مەن» دەپ قويدى، ءوزى تۋرالى ول. مەن «تاڭعاجايىپ دۇنيە» دەپ اتادىم. مەن ءوزىمدى قورشاعان دۇنيە تۋرالى جازامىن. كوزىمدى اشقاننان بەرى كورگەن نارسەلەردى جازامىن. ءتورت جاسىمدا ەسىم كىرىپتى ءوزى. سول ءتورت جاسىمنان الپىس جاسقا دەيىن كورگەن- بىلگەنىمدى وسى كىتاپقا سىعىمداپ سىيعىزدىم. دۇنيەنىڭ ءوزى تاڭعاجايىپ قوي. سوندىقتان اتىن سولاي قويدىم.

جۇسىپبەك قورعاسبەك: اركىمنىڭ ءوزىنىڭ ءبىر ستيحياسى بولادى، وقىرمانداردىڭ دا. ويلاپ جۇرەتىن، قىزىعىپ جۇرەتىن ءبىر تاقىرىپتارى بولادى. مىسالى، مەنىڭ ءوز باسىمدا وسپان باتىرعا دەگەن ءبىر قىزىعۋشىلىق بار. وسى كىسىگە قاتىستى ءبىر جەردەن دەرەك شىعا قالسا، قىزىعىپ وقيمىن. كەزىندە وسپان باتىرعا قاتىستى ءبىر ۇلكەن شىعارمانىڭ جاريالانۋىنا سەبەپكەر دە بولدىم. «تاڭعاجايىپ دۇنيەنى» قولعا العان كەزدە، وسپان باتىردى ىزدەدىم دە وتىردىم. سول كەزەڭ، سول ۋاقىت، سول زاماننىڭ ساباقتاسقان جالعاسى. سويتسەم وسپان باتىر تۋرالى ساراڭداۋ جازىلعان ەكەن. نەلىكتەن؟

قابدەش ءجۇمادىلوۆ: مۇنىڭ دا دۇرىس سۇراق. «سوڭعى كوش» بۇدان ءبىرىنشى جازىلدى. سونىڭ العاشقى تومىندا وسپان كەڭىنەن سۋرەتتەلەدى. سول «سوڭعى كوشتە» نارتاي باتىر دەگەن كەيىپكەر بار. ول سوڭىندا وسپان باتىرعا بارىپ قوسىلادى. ۋاقيعا التايدا بولىپ جاتىر، ال مەن شاۋەشەكتەمىن. ەكەۋى ەكى ايماق، ەكى وبلىس قوي. سوندىقتان مەن وسپاننىڭ وقيعاسىنا نارتاي ارقىلى تەرەزە اشتىم. نارتاي بارىپ وسپانمەن بىرگە سوعىسادى، اقىرىندا وسپان قۇلدىراۋعا ۇشىرايدى. مۇنى وسپاننىڭ ءوزى دە سەزىپ، «سەن ماعان ۇلكەن ۇلەس قوستىڭ، تارباعاتايدان كەلىپ ەڭ، ەلىڭە قايت» دەپ قايتارىپ جىبەرەدى. جالپى، مەمۋاردى جازعاندا مىنانداي پرينسيپ ۇستانعان ەدىم: كوركەم شىعارمادا ورىن بىرلىگى، ۋاقىت بىرلىگى، وقيعا بىرلىگى دەگەن كلاسسيكالىق پرينسيپتەر ساقتالۋى كەرەك. بىردە التايعا، بىردە تارباعاتايعا ۇشىپ-قونىپ، اۋىسا بەرۋگە بولمايدى دەپ ەسەپتەيمىن. وسپاندى نارتاي ارقىلى كورسەتىپ وتىردىم. وسپان تۋرالى الدىڭعى جىلى «كوكجال» دەگەن پوۆەست تە جازدىم. وسپاننىڭ قولعا تۇسكەن ءۇش ايداعى، سوسىن اتىلعانعا دەيىنگى كەزى قامتىلىپ سۋرەتتەلدى.

جۇسىپبەك قورعاسبەك: تاعدىرلاستىق دەگەن بار عوي. شىعىس تۇركىستانداعى زيالىلار تەگىس تاعدىرلاس. ەرەكشە وقيعالار بارىنە ورتاق. قاي جاعىندا، قاي شەتىندە بولسا دا ءبىر-بىرىنە تىكەلەي اسەر ەتپەي قويمايدى. سونىڭ سۇيەكتىسى دەپ، ايىرپلان اپاتىنان قازاعا ۇشىراعان زيالىلار تۋرالى دا بىلگىم كەلگەن، بىردەڭە ىزدەگەم. ونى دا تاپپادىم.

قابدەش ءجۇمادىلوۆ: سول كىسىلەردىڭ ءولىمى ءالى كۇنگە دەيىن جۇمباق. اپات قالاي، كىمنەن بولدى دەگەن سۇراقتىڭ بۇگىنگە دەيىن باسى اشىلعان جوق. ال بىلايشا بولجامدار، بايلامدار بار. نەگىزىنەن اشىلعان جوق. ال باسى اشىلماعان نارسەلەر تۋرالى جازۋ قيىنداۋ. ءوزىم فاكتىلەرگە سۇيەنەمىن. مىنا عۇمىرنامالىق مەمۋاردا فاكت ءبىرىنشى ورىنعا شىعادى. فانتازيا، جازۋشىنىڭ قيالى شەگىنەدى. ول سول فاكتىلەرگە قىزمەت ەتەدى. وسپاندى نەگە كىرىستىرمەدىڭ دەگەنىڭە ايتارىم، مەمۋاردا اۆتوردىڭ ماڭايىنا كوگەندەلۋ كەرەك قوي. ءوزى باسىنان كەشپەگەن، ءوزى كورمەگەن نارسەنى اۆتور مەمۋارعا كىرگىزە المايدى. مىسالى، قادىر مىرزا ءاليدىڭ «ءيىرىم» دەيتىن شىعارماسى بار، ەل قىزىعىپ وقيدى. ونى بىرەۋلەر مەمۋار دەپ ءجۇر. نەگىزى ول مەمۋار ەمەس، ويتكەنى، ونىڭ ءبارى قادىردىڭ باسىنان وتكەن جوق. ەستىگەن، بىلگەن، جازۋشىلاردىڭ ورتاسىندا بولعان جاعدايلار، كەيدە وسەك- اياڭ دا كىرىسىپ كەتەدى ىشىنە، اناۋ- مىناۋ.. . ءبىراق، ول مەمۋار بولۋ ءۇشىن قادىردىڭ ءوزى ارالاسۋى كەرەك. مەنىڭ ۇستانعان ءپرينتسيپىم وسى. مىنا مەمۋاردا مەن ارالاسپاعان، ماعان قاتىسى جوق وقيعا جوق. سول ءۇشىن دە ول مەمۋار دەپ ويلايمىن.

جۇسىپبەك قورعاسبەك: ءجون ەكەن، اعا. وسى جەردە جاڭابەك ءىنىڭىزدى اڭگىمەگە ارالاستىرىپ الايىق. بۇل ءىنىڭىز ءوزى ءار تاراپتان ىزدەنىپ جۇرەتىن قالامگەر. جاڭابەك، وسى مەمۋار قالاي جازىلادى؟ شەتەل ادەبيەتىندەگى، قازاق ادەبيەتىندەگى قىسقاشا تاريحىن ايتىپ وتسەك، وقىرمانعا تۇسىنىكتىرەك بولادى عوي.

جاڭابەك شاعاتاي: مەمۋار قالاي جازىلۋ كەرەك دەگەن نارسە ادەبيەتتە بار. قابدەش اعامىز ايتىپ وتىرعان ءسوزدىڭ ءجونى سوعان كەلەدى. ءبىراق مىنانداي ءبىر ماسەلە بار، باسىن اشىپ ايتپاساق بولماس تەگىندە. مىسالى، اعىلشىن، فرانسۋز ادەبيەتىندەگى مەمۋارلار بىزدەگىدەن بولەكتەۋ. ويتكەنى، قابدەش اعالار ءبىرىنشى ورىنعا مەملەكەتتىلىكتى، ۇلت باسىنداعى جاعدايدى، ەلدى، جەردى، ءتىلدى، وزىنە جاقىن نارسەلەردى قويادى دا، ارالاسىپ جۇرگەن وقيعالار ارقىلى سونى بەرەدى. ال شەتەلدىك مەمۋارشىلار كوبىنە وندايعا باس اۋىرتپايدى. مەمۋار جانرى ءوزى ⅩⅤ- XIII عاسىرلاردا فرانسيادا قاتتى دامىعان. ءبىرازى ⅩⅣ ليۋدوۆيكتىڭ كەزىنە سايكەس. سول كەزدە سارايدىڭ ىشىندە جۇرگەن 260 ادام، ونىڭ ىشىندە كورولدىڭ تۋىستارى دا بار، ءبارى مەمۋار جازعان. ولار كورولدىڭ ماڭىنداعى وقيعالاردى، قالاي بولىپ جاتتى، قانداي كيىم كيدى، قانداي تاماق جەدى، جالپى وسىنداي- وسىنداي جاعدايلاردى جازادى. نەگىزىندە مەمۋاردى العاش تاريحشىلار جازعان. وزدەرى قاتىسقان وقيعالاردى كۇندەلىكتى حرونيكا تۇرىندە ءتۇسىرىپ وتىرعان. كەيىن بۇنىڭ فرانتسۋز ادەبيەتىنە ۇلكەن پايداسى ءتيدى. ساراي قىزمەتكەرلەرىنىڭ جازعانى بولسىن، كورولدىڭ تۋىسقاندارىنىڭ جازعانى بولسىن، سولاردى پايدالانىپ، كەيىننەن فرانتسۋز قوعامىنىڭ ءومىرىن جازىپ بەردى. ءسويتىپ، فرانتسيانىڭ ادەبيەتىن قالىپتاستىرۋدا مەمۋارلار ۇلكەن ءرول اتقاردى دەسەك بولادى. ادەبيەتشىلەردىڭ ءبارى بىلەدى، الەكساندر ديۋما «ءۇش نوياندى» جازۋ ءۇشىن سوعان دەيىن جازىلعان مەمۋارلاردى تەگىس قاراپ شىققان. ال قازاق ادەبيەتىندە مەمۋارعا قويىلعان تالاپتارعا جاۋاپ بەرەتىن شىعارما - ءسابيت مۇقانوۆتىڭ ء«ومىر مەكتەبى» . الاشورداشىلاردى جاماندادى دەگەن كۇننىڭ وزىندە، قازاق ءومىرىنىڭ وتپەلى كەزەڭدەگى پانورامالىق بەينەسىن، بولمىسىن، سۋرەتىن سالىپ بەرگەن وسى ء«ومىر مەكتەبى» . نەگىزى ادەبيەت تاريحىندا مەمۋارلىق شىعارمالار ەڭ العاش قالاي تۋعان دەگەن سۇراققا جاۋاپتى يۋليي سەزاردىڭ جازبالارىنان تابادى. ونىڭ ءوزىنىڭ گاللدارمەن سوعىسى جايىندا جازعانى مەمۋارلىق شىعارمالارعا جاتقىزىلادى. ودان كەيىن ۆيزانتيا يمپەرياسىنىڭ كەزىندە الەكسەي كومنيننىڭ باسىنان وتكەن جايتتاردى ءوزىنىڭ قارىنداسى جانە قىزى دا جازعان: «ۆيزانتيا يمپەرياسىنداعى جازبالاردا دالالىقتاردىڭ ءومىرى» دەگەن ورىس تىلىندە قالىڭ كىتاپ بار. يمپەريانىڭ تۇتاس ءومىرىن كوز الدىڭنان وتكىزەدى. ماڭايىنداعى حالىقپەن بايلانىسى قالاي بولدى، ءتىپتى قىزىن قالاي ۇزاتتى، كيىمىنىڭ ۇلگىلەرى قانداي ەدى دەگەن سياقتى نارسەلەردىڭ ءبارى بار.

جۇسىپبەك قورعاسبەك: جىلناما سياقتى دەسەڭىزشى. بىزگە جاقىنداۋى اندرە مورۋانىڭ «پرومەتەي، يلي جيزن بالزاكا» دەگەن كىتابى عوي. ورىسشا وسىنداي اتاۋمەن شىققان ەكەن.

جاڭابەك شاعاتاي: اندرە مورۋانىڭ ءوزى مەمۋار دەپ اتاپ جازعانىمەن، ادەبيەتشىلەردىڭ پىكىرى ەكىگە جارىلادى بۇل جەردە. بىرەۋلەرى اۆتوبيوگرافيالىق رومان دەسەدى. دەگەنمەن، اندرە مورۋا شىنىمەن دە بالزاكتىڭ تۇستاستارىنىڭ مەمۋارلىق دۇنيەلەرىن وتە كوپ پايدالانعان. جالعىز بالزاك تۋرالى ەمەس، ءبىرتالاي فرانتسۋز جازۋشىلارى تۋرالى شىعارمالارى بار. اندرە مورۋا 200-دەن استام كىتاپ جازعان. سونىڭ باسىم بولىگى فرانتسۋز جازۋشىلارىنىڭ ومىرىنە، فرانتسۋز ادەبيەتىنىڭ قالىپتاسۋىنا، دامۋ جولدارىنا ارنالعان. وندا دا جازۋشىلاردىڭ اراسىنداعى تارتىس، اياقتان شالۋ دەگەندەر. ول عانا ەمەس، ورىس ادەبيەتىن الاتىن بولساق تا مىسال جەتكىلىكتى. بۋنين 1934 -جىلى نوبەل سىيلىعىن الاتىن كەزدە ءبىراز اڭگىمە جۇرگەن. ءبۋنيننىڭ حاتشىسىنىڭ جازعاندارى بار. 1930 -جىلدارى ورىس ادەبيەتىنىڭ قۋعىنداعى وكىلدەرىنىڭ بىرىنە نوبەل سىيلىعى بەرىلەتىنى انىق بولعان. ول كەزدە ەكى ادام ۇسىنىلاتىن بولعان. بىرەۋى - بۋنين، ەكىنشىسى اقىن مەرەجكوۆسكيي. ەكەۋىنىڭ اراسىنداعى ۇلكەن تارتىس جونىندە جازىلعان. وعان ايەل اقىن تەففي ارالاسادى. بىلاي قاراساڭىز، ادەبي پروتسەستەرگە ىقپالى بولماعانمەن، تاريحي كەزەڭدەردەگى شىندىقتى كوز الدىعا كەلتىرۋ ءۇشىن مەمۋارلىق شىعارمالاردىڭ ماڭىزى زور. ءبىراق وعان دا قولايلى، قولايسىز ۋاقىتتار بار. مەمۋار جازباق تۇگىلى، جازۋشىلار باسىمەن قايعى بولىپ كەتكەن كەزدەردى ايتامىن. ستالين ناعىز زيالى دەگەندەردى قىرىپ سالدى دا، ءبىردى- ەكىلىسى بولماسا، مەمۋار جازاتىن ادام قالمادى. ال 1960 -جىلداردان باستاپ كپسس مەمۋارلىق شىعارمالاردى جۇيەلى تۇردە قولعا الدى. ۇلى وتان سوعىسىنا قاتىسقان باتىرلار، قولباسشىلار، جۋكوۆتىڭ مەمۋارلارىن الايىق، مىسالى. ۇلى وتان سوعىسى تۋرالى كوپتەگەن شىندىقتى جۋكوۆتىڭ مەمۋارى اشىپ بەردى.

جۇسىپبەك قورعاسبەك: باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ كىتاپتارى دا سول مەمۋارلىق شىعارمالار قاتارىنا جاتسا كەرەك. بىزدەگى مەمۋارلاردىڭ ءبارى كوركەم شىعارماعا جاقىنداۋ. اۆتورلارىنىڭ كوركەم شىعارما جازعىسى كەلگەنى ءبارىبىر بايقالىپ تۇرادى. اتاقتى «اڭىز بەن اقيقات» تا سولاي عوي. مەمۋار تاقىمعا تولمايتىنداي كورىنەتىندىكتەن شىعار، بالكىم.

جاڭابەك شاعاتاي: كوبى سولاي. سوعىس پەن قاھارماندىقتىڭ ءجونى بولەك قوي، ءبىراق.

جۇسىپبەك قورعاسبەك: مەمۋار جازۋ ءۇشىن جازۋشىنىڭ ىشكى مادەنيەتى دە ۇلكەن قىزمەت اتقارادى عوي دەپ ويلايمىن. مەمۋار جازۋعا قانشالىقتى قۇقىلى دەگەن ماسەلە بار. جازۋشى قانشالىقتى ءادىل دەگەن ماسەلە الدىدا تۇرادى. «مەننىڭ» ءبارى مەمۋار ەمەس» دەگەندەگى ايتايىق دەگەنىمىز دە سول. «تاڭعاجايىپ دۇنيە» مەمۋارلىق شىعارما رەتىندە كوكەيدەن شىقتى ما؟

جاڭابەك شاعاتاي: قابدەش اعانىڭ ءوزى دە ايتتى عوي، مەمۋارلىق شىعارما جازۋ ءۇشىن ادامنىڭ دۇنيەتانىمى كەڭ بولۋ كەرەك جانە كورگەنى كوپ بولۋ كەرەك دەپ. ەڭ باستىسى، ادامنىڭ تاعدىرى بولۋ كەرەك. ءبىز «قازاق ادەبيەتى» گازەتىندە قىزمەت ىستەپ جۇرگەندە تولەن ابدىك ۇلى باس رەداكتور بولاتىن. ءبىر كىسى ءابۋ سارسەنبايەۆ جونىندە شاعىن ماقالا جازىپ جىبەرىپتى. سول گازەتكە شىققان بولاتىن. سودان تولەن اعا شاقىرىپ الىپ: «ءبىر سىيلى كىسىنىڭ جازعانى ەدى. سەن ونى نەگە قىسقارتاسىڭ؟» - دەپ، كادىمگىدەي اشۋلاندى. ول كەزدە مەنىڭ دە جاس كەزىم، بۇرتاڭداپ بارىپ، ماقالانى الىپ كەلدىم دە، قىسقارتقان جەرىمدى كورسەتىپ ەدىم: «دۇرىس قىسقارتقان ەكەنسىڭ»، - دەدى. اڭگىمە نەدە؟ اڭگىمە ءابۋ سارسەنبايەۆ كاسپيي تەڭىزىنىڭ بويىندا تەپلوحودپەن كەلە جاتادى. ءبىر جەرگە كەلگەن كەزدە قازاق كاپيتانى بار دەگەندى ەستيدى دە، تەپلوحودتى بۇرىپ، 200 شاقىرىمعا كەرى قاراي قايتادى. مۇنىسى دۇرىس. ءبىراق، سول جەردە پورتفەلدى اشادى دا اراق ىشەدى، شكافتى اشادى دا اراق ىشەدى. سول جەرىن قىسقارتقان ەدىم. ەندى وندايدىڭ كىمگە، قانداي قاجەتتىلىگى بار؟

جۇسىپبەك قورعاسبەك: قابدەش اعا، وسى ارادا ءبىر ءسوز ايتقىم كەلىپ وتىر. وسى قازاقتىڭ جازۋشىلارى جازۋدى بىلگەنىمەن، مەمۋار جازۋدى بىلمەي مە دەپ ويلايمىن. ءتىپتى كوپتەگەن ەستەلىكتەردى وقىپ وتىرساڭىز، نە ايتىپ وتىر، نەگە ايتىپ وتىر دەپ تاڭقالاسىز. ۇساق- تۇيەك نارسەلەردىڭ توڭىرەگىندە كوپتەگەن ءسوز جۇرەدى. «تاڭعاجايىپ دۇنيەنى» وقىعان كەزدە ءبىر بايقاعانىم، اۆتوردىڭ وزىنە قويعان تالابىنىڭ كۇشتىلىگى. ءوزىن ماقتاعىسى كەلىپ وتىرسا دا، اۆتور ماقتاي المايدى. سوسىن بىرەۋلەر جونىندە پىكىر ايتقاندا ابايلاپ ايتادى. سەبەبى، وشتىگى بار ما دەپ ۇعىنىپ قالۋى مۇمكىن. «ءوزىم كورگەن نارسەنى، اينالامدا بولعان وقيعانى، كوزىم جەتكەن فاكتىلەردى جازدىم» دەگەنىڭىز، ءومىربايانىڭىزدى سونىڭ اياسىنا سىيدىرىپ ايتقانىڭىز ۇنادى. سۇحباتىمىزدىڭ باسىندا كىتابىڭىزدان تابا المادىم دەپ، ءبىر- ەكى نارسەنى ايتىپ كەتتىم. ءبىراق، مەن ءوزىمدى قاتتى قىزىقتىرعان قاجىعۇمار شابدان ۇلىنا قاتىستى كوپتەگەن قىزىقتى دەرەكتەر تاپتىم. باسقالاردىڭ بارلىعى امان قۇتىلىپ كەتىپ جاتقان كەزدە، بۇل كىسى ءسىزدىڭ جازعانىڭىزداي «رەكورد» جاساپ، 40 جىلداي نەگە تۇرمەدە وتىرعان؟ «ونىڭ سەبەبى نەدە؟» دەگەن سۇراققا جاۋاپتى وسى جەردە تاپتىم. ءسىزدىڭ اينالاڭىزداعى ادامداردىڭ ايتۋىمەن دە، ءوزىڭىزدىڭ جازۋىڭىزبەن دە «ول بىربەتكەي ەدى، ايتقانىنان قايتپايتىن ەدى، باسقالار سياقتى «جازدىم، جاڭىلدىم» دەگەندى دە ايتا المايتىن ەدى» دەگەندى كەلتىرىپسىز. قاجىعۇمار شابدان ۇلىمەن دە وسى مەمۋارلىق شىعارما تولىعىپ وتىرعان سياقتى.

قابدەش ءجۇمادىلوۆ: وسى جونىندە ماعان ءبىر وي تۋىپ وتىر. ءبىزدىڭ قازاق ادەبيەتىندە مەمۋار جانرى ونشا دامىماعان. سيرەك. ءسابيت مۇقانوۆ باستاعان، عابيدەن اقساقالدىڭ «كوز كورگەن» دەگەن كىتابى بار. مۇسىرەپوۆتىڭ ءوزى دە ەشتەڭە جازعان جوق. بالالاردىڭ قالاي سۇندەتتەلگەنى تۋرالى كۇلكىلى ءومىرباياندىق اڭگىمەسى بار. قاليحان جازىپ ءجۇر ەكەن دەپ جىگىتتەر ايتىپ ءجۇر. وسىنداي سيرەك ەندى. بۇل نەگە سيرەك دەپ ويلايسىز؟ ءومىرباياندى ارقاۋ ەتىپ جازۋ ءۇشىن ءومىربايان باي بولۋ كەرەك. سوسىن ول عيبراتتى ءومىربايان بولۋ كەرەك. قازىر جۇرتتىڭ ءبارىنىڭ ءومىربايانى ستاندارت - ۇقساس. اۋىلدا تۋادى، وقيدى. قالاعا وقۋعا كەلەدى، وقيدى، قىزمەتكە شىعادى، وسى ماڭايدا جۇرەدى. مۇنىڭ ءبارى ءبىرىن-ءبىرى قايتالايتىن نارسەلەر. جۇرتتىڭ ءبارى مەمۋارعا بارا بەرمەيتىنى سودان. بۇل ءبىرىنشى شارتى. ەكىنشىدەن، مەمۋار دەرەكتى شىعارما عوي. فانتازيا، قيال، اناۋ- مىناۋدىڭ ءبارى ەكىنشى ورىنعا ىسىرىلادىداعى، ءبىرىنشى ورىنعا فاكتىلەر شىعادى. سوسىن مەمۋار بولعاننان كەيىن شىندىق بولۋ كەرەك. «اناۋ ءبۇيتىپتى، مىناۋ ءسويتىپتى» دەگەن بولجالدى نارسەلەر مەمۋارعا كىرە المايدى. سولاي دەپ ۇعام. ال سوۆەت وكىمەتىندە شىندىقتى ايتۋ وڭاي بولعان جوق. تىكەلەي جاماندىقتى دا، جاقسىلىقتى دا ايتىپ، ءوزىنىڭ قارسىلاسىن كورسەتىپ بەرۋ قيىن بولدى. ءسابيت مۇقانوۆ كىمگە ارقا سۇيەدى؟ سوۆەت وكىمەتىنە ارقا سۇيەدى، پارتياعا ارقا سۇيەدى. ول كەزدە سابەڭە سوگىس جوق. سوۆەت وكىمەتى قۇلايدى-اۋ، وزگەرەدى-اۋ دەگەن كۇمان جوق. الاتاۋ ورنىنان قوزعالسا قوزعالار، ءبىراق سوۆەت وكىمەتى مەن كوممۋنيستىك پارتيا ورنىنان قوزعالادى دەپ ەشكىم ويلاعان جوق. سونىڭ ىشىندە سابەڭ. سابەڭنىڭ باتىل بولاتىن سەبەبى، سوۆەتتىك ساياساتقا سۇيەنە وتىرىپ، كوپ نارسەنى جازدى. ءبىراق، سابەڭنىڭ ەسكەرمەگەن ءبىر نارسەسى بار ەكەن. كەيىنگى ۇرپاق قالاي ۇعاتىنىن، «وسى دۇنيە وسى بەتىمەن تۇرا ما، قالاي» دەگەندى ەسكەرمەگەن. ءبىر جەردە ايتقانىم بار ەدى، كەيىنگى كەزدەرى وزىمنەن ءوزىم سيتاتا الاتىن بولىپ ءجۇرمىن: «سەن قورىقساڭ باسقادان قورىقپا، قاعازعا تۇسكەن ءوز سوزىڭنەن قورىق» دەگەن. سول الدىڭنان شىعادى ەكەن عوي. سابەڭ ءبىر كەزدە ماقتانىپ ايتقان فاكتىلەر سابەڭنىڭ وزىنە ءمىن بولىپ تاعىلدى، مىنە. سابەڭ «ءومىر مەكتەبىندە»: «احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ 1923 -جىلى ورىنبوردا 50 جىلدىق مەرەيتويى ءوتىپ جاتقاندا ءبىز شىرىگەن كارتوپ لاقتىرىپ، جۇمىرتقا لاقتىرىپ وتكىزبەي تاستادىق»، - دەيدى. ماعجانعا دا قاتىستى ءوستىپ ايتادى. سوسىن الاش قايراتكەرلەرىمەن قالاي الىسقانىن، ولاردى قالاي جەڭگەنىن ايتادى. ارينە، ءسابيت مۇقانوۆ جەڭەدى. ويتكەنى، ارتىندا سوۆەت وكىمەتى تىرەپ تۇر. ءسويتىپ ءوزىنىڭ ەرلىگىن ايتامىن دەپ، سوۆەت وكىمەتىنە سىڭىرگەن ەڭبەگىن ايتامىن دەپ، ءدال سابيتتەي سوۆەت وكىمەتىنە ەڭبەك سىڭىرگەن جازۋشى جوق. «مەن سەنىڭ وگىزىڭمىن ورگە شەگەر» دەيتىن ولەڭى بار. سوۆەت وكىمەتىنە شىن سەنگەن ادام. سابەڭ 70 كە كەلگەندە مەن جينالىسقا قاتىسىپ وتىردىم. ەلدىڭ بارىنە التىن جۇلدىز تاعىپ جاتتى. پرەزيديۋمنىڭ ۋكازىن يماشوۆ وقىدى. سوندا نەمەن ناگرادتالاتىنىن وزدەرى بىلمەيدى. «سوۆەت وكىمەتىنە سىڭىرگەن ەڭبەگى ءۇشىن، بالەن ءۇشىن، تۇگەن ءۇشىن ناگرادتالادى» دەگەن كەزدە سابەڭنىڭ ءوزى دە ەڭسەسىن كوتەرىپ تىڭداپ قالدى. «لەنين وردەنىمەن ناگرادتالادى» دەگەن كەزدە شوگىپ كەتتى. مىنە، سابەڭنىڭ ءومىرىن قىسقارتىپ جىبەرگەن ءسات وسى ەدى. سابەڭ 60 جاسىندا دا لەنين وردەنىن العان، جاڭالىق ەمەس. 70-كە كەلىپ وتىرعاندا نەگە بەرمەسكە؟ تويىندا بىرنەشە گەروي وتىر. اركىمدەردى بىرەۋلەر كىنالى عىپ قويادى. «ءايتىپتى، ءبۇيتىپتى» دەيدى. ول جاعىنا مەن بارمايمىن. ءسويتىپ سوۆەت وكىمەتى سابەڭنىڭ ەڭبەگىن جەپ كەتتى، مەنىڭ ويىمشا. مەمۋاردىڭ از بولاتىن سەبەبى وسىلاي. بىرىنشىدەن، شىندىقتى ايتۋ كەرەك. ونى ايتۋ ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قولىنان كەلمەيدى. ەكىنشىدەن، ءومىربايان باي ءارى عيبراتتى بولۋ كەرەك. جاڭا قاجىعۇمار تۋرالى ايتىپ قالدىڭ. مەن قاجىعۇمارمەن ون كۇن عانا بىرگە بولعانمىن. ول كەزدە گيمنازيادا 10-كلاستىڭ وقۋشىسىمىن. ول كىسى شاۋەشەككە كەلدى. جاسى وتىزدا. تانىلعان جازۋشى، بىرنەشە پوۆەسى، پوەماسى، داستاندارى شىققان. جانە «شۇعىلا» جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى. شۇرقىراسىپ، تانىسا كەتتىك. سونداعى ادەبيەتتىڭ كەرەمەتىن قارا. مەنىڭ ولەڭدەرىم، بىرەر اڭگىمەم جاريالانعان بولاتىن. سوندا مەنى تانىپ تۇر. «سەنى ۇلكەندەۋ بىرەۋ مە دەسەم، مۇرتىڭ دا تەبەندەمەگەن بالا ەكەنسىڭ عوي»، - دەپ تاڭعالدى. مەن قاسىنا ەرىپ ءجۇردىم. «سەن مەنىمەن بىرگە بول» دەپ جىبەرمەيدى. وقۋ باستالايىن دەپ قالعان، اۋىلعا قايتۋىم كەرەك. ءسويتىپ، قاجەكەڭمەن قوشتاسىپ، اۋىلعا كەتتىم. باستان- اياق كورگەنىم وسى. ال كەيىن 1958 -جىلى ءبىزدى الماتىدان الىپ بارىپ، باسىمىزعا بۇلت ءۇيىرىلىپ كەتكەندە، ول كىسىگە جولىعۋ قيىن بولدى. «ۇلتشىل»، «وڭشىل» دەگەن نەشە ءتۇرلى «قالپاقتى» باستارىنا كيىپ، قاتال كۇزەت استىندا وتىردى. تارىمعا ايدالار الدىندا. ماڭايىنا جولاي الماساق تا، سول كىسىلەردىڭ زاردابى بىزگە ءتيدى. «سىزدەر قازاقستانعا وقۋعا بارا جاتقاندا ۇلتشىلدار قانداي تاپسىرما بەردى؟ جاعدا بابالىق قانداي تاپسىرما بەردى؟ قاجىعۇمار شابدان ۇلى قانداي تاپسىرما بەردى؟» - دەپ سۇراق قويدى. سويتسەك قازاق ۇلتشىلدارىنىڭ ەكى كوسەمى بار ەكەن. اكىمشىلىك جاعىنان جاعدا بابالىق، رۋحاني، ادەبي، مادەني جاعىنان قاجىعۇمار شابدان ۇلى. سونىمەن سول كىسىلەردىڭ شاكىرتى بولىپ شىقتىق، قىسقاسى. ءوز باسىم ول كىسىگە قاتتى ەلىكتەگەنمىن، ءوزىمنىڭ ۇستازىم دەپ ەسەپتەيمىن. 20 -جىل تارىمدا ايداۋدا بولدى، قايتىپ كەلگەننەن كەيىن 15 -جىلعا سوتتالدى. اراسىندا 2-3 -جىلدان سوتتالعانى بار. جالپى ەسەپتەگەندە 40 -جىلدىڭ بويىنا شىعادى. كەيىن تۇرمەدەن شىققان سوڭ حات جازىسىپ تۇردىق. التى تومنان تۇراتىن «قىلمىس» رومانىنا ءالعىسوز جازدىم، شىعارىستىم. ارابشادان كيريلليتساعا كوشىردىك، باستىرتتىق دەگەندەي... ءوستىپ قاجەكەڭنىڭ قارىزىنان قۇتىلسام دەپ ەدىم. ەكى رەت حات جازدى. «جاسىم سەكسەننەن اسىپ كەتتى. ەلگە جەتسەم- اي. ماعان سول جاقتان توپىراق بۇيىرسا. 10 تومنىڭ ۇستىندە دۇنيەم بار. ءبارىن قاتتاپ، كوشىرىپ قويدىم. ۇرپاقتارعا جەتسە دەپ ەم» دەپ، ارمانداعان كۇيى شاۋەشەكتە قايتىس بولدى. ەلگە اكەلە المادىق.

جۇسىپبەك قورعاسبەك: وسى كىتاپتا وتكەن عاسىرداعى ەكى ۇلى جازۋشىمىز بار - بىرەۋى مۇحتار اۋەزوۆ، بىرەۋى قاجىعۇمار شابدان ۇلى. وسى ەكى جازۋشىمىز تۋرالى تولىققاندى دەپ ايتۋعا بولاتىن پىكىرلەر بار ەكەن. وبرازدارى تولىق اشىلعان سياقتى. قانشا دەرەكتى، قانشا مەمۋارلى شىعارما دەسەك تە.. . مىسال ءۇشىن، الماتىعا ارعى بەتتەن كەلىپ، وقىپ جۇرگەن كەزدەرىڭىزدە مۇحتار اۋەزوۆتىڭ لەكتسيالارىن قالاي تىڭداعانىڭىز، ونىڭ اينالاسى، بولمىس- ءبىتىمى، سوزگە شەشەندىگى، ادامدارمەن قارىم- قاتىناسى، تىپتەن ومىرلىك ۇستانعان ساياساتى جاقسى كورىنگەن ەكەن. قاراپ وتىرىپ ەكى جازۋشىنىڭ ومىرىنەن ساباق الۋعا بولادى، عيبرات دەپ ايتىپ قالدىڭىز عوي، عيبرات الۋعا بولادى. مۇحتار اۋەزوۆتىڭ بولمىسىن سۋرەتتەگەنىڭىزگە دەيىن وقىپ شىقتىم. قاتارلارىڭىزدا جۇرگەن ءبىر ستۋدەنت: «مۇحتار اۋەزوۆتى ارتىنان قاراساق ەڭكىش بولىپ بارا جاتىر، الدىنان قاراساق شالقايىپ كەتىپ بارا جاتىر. بۇل قالاي؟» - دەيدى. سوندا ءسوزى جەڭىلتەكتەۋ ءبىر جىگىت: «تولىق ادام سولاي بولۋ كەرەك قوي»، - دەپ ايتىپ قالادى. سول كەزدە ءبىزدىڭ ورازاقىن اسقار دەگەن اعامىز 2-3 شۋماق ولەڭدى سۋىرىپ سالىپ ايتىپتى. «بۇكىل دۇنيە ءجۇزىنىڭ ءسوزىن بويىنا سىڭىرگەن ادام قانداي بولۋ كەرەك؟» دەگەن ماعىنادا. وتە شەبەر بەرىلگەن ەكەن. سوسىن ءسىزدىڭ ءاربىر كەلىپ- كەتكەن كەزىڭىزدەگى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ ۇلت جونىندەگى، كەيىنگى ۇرپاق جونىندەگى الاڭدايتىن ويلارى اشىق ايتا سالماسا دا، وسى جەردە تياناقتالىپ جاقسى بەرىلىپتى.

كەلەلى سۇراقتارعا جاۋاپ بار. ءبىزدىڭ ارداقتىلارىمىز، ارىستارىمىزدىڭ بارلىعى اتىلىپ، ايدالىپ كەتىپ جاتقاندا مۇحتار اۋەزوۆ ءوزىن قالاي ساقتاپ قالدى؟ مۇحتار اۋەزوۆ ءوزىن- ءوزى دانىشپاندىقپەن، كورەگەندىكپەن ساقتاپ قالىپ وتىر. ءوزى ءۇشىن ەمەس، ارينە. قازاقتىڭ بويىنا سىڭىرگەن عۇرپىن، رۋحىن كەيىنگىگە جەتكىزۋ ءۇشىن ساقتاپ قالدى دەگەندى ايتقان ەكەنسىز.

قابدەش ءجۇمادىلوۆ: احمەت بايتۇرسىنوۆ مۇحاڭا حات جازعان دەيدى. «ەڭ جاسى سەن ەدىڭ. سەن قال، كەرەكسىڭ. ءبىز كەتتىك، بۇرىلا المايمىز»، - دەپ.

جۇسىپبەك قورعاسبەك: مۇحتار اۋەزوۆتىڭ ءوزىن- ءوزى ساقتاپ قالۋ ارقىلى ءبىزدىڭ ۇلتىمىزعا قانداي جاقسىلىق جاساعانى، عيبراتتى دۇنيە قالدىرعانى تۋرالى ءپالساپالىق وي ايتىلعان ەكەن. كىتاپتى وقىماعان وقىرماندار ءۇشىن، «كىتاپتىڭ ىشىندە نە بار؟ » دەگەن سۇراققا ايتايىن، جازۋشىنىڭ باسىنداعى كەمشىلىكتەر دە ايتىلادى. جازۋشىنىڭ ءومىرىنىڭ سوڭىنا قارايعى كەز. «اباي جولى» تالاي تالدانىپ، تالقىلانىپ، كوپتەگەن سۇرگىننەن امان ءوتىپ، اقىرىندا تولىقتاي جاقسى باعاسىن الىپ، مەرەيگە قول جەتكىزگەن كەز ەكەن. مۇحامەتجان قاراتايەۆ دەگەن سىنشىمىز جىل ايداۋدان ورالىپ، كەلگەنىنە كوپ بولا قويماعان تۇس ەكەن تاعى. كەلگەنىنە ەكى جىل بولعان دەي مە، سوندا «اباي جولى» تۋرالى بايانداما جاسايدى. باياندامادا «اباي جولىن» شولوحوۆتىڭ «تىنىق دونىمەن» ، باسقا دا كىتاپتارمەن سالىستىرادى. «شولوحوۆتىڭ «تىنىق دونىنا» ، تولستويدىڭ «سوعىس جانە بەيبىتشىلىگىنە» قاراعاندا، «اباي جولى» بىزگە جاقىنداۋ دەگەن اڭگىمە ايتادى. سالىستىرادى. «سۋدا جۇزگەن الابۇعا سياقتى» دەيدى. «ويباي، شورتان دەپ ايت» دەپ بىرەۋلەر قاعىتا قالجىڭداسىپ، ءبىراز كوپشىك قويادى.

قابدەش ءجۇمادىلوۆ: «جايىن دەپ ايتپايسىڭ با؟» دەپ زالدان بىرەۋ ايعايلايدى.

جۇسىپبەك قورعاسبەك: قابدەش اعامىز سول كەزدەگى ادەبي ورتانى جاقسى بەرگەن ەكەن. انانداي قىستالاڭنان شىققاننان كەيىن ادامدار ءبىرىن- ءبىرى كوتەرمەلەپ جۇرەتىن كەز عوي. سەرىك قيرابايەۆ، مۇحامەتجان قاراتايەۆ، زەينوللا قابدولوۆ، تەمىرحان نۇرتازين بار. ارتىق ماقتاۋدىڭ كەيدە زيانى دا بار. زەينوللا قابدولوۆ: «اباي جولى» ەپوپەياسى ءبىر كىتاپتان عانا كەيىن تۇر» ، - دەگەندى ايتىپ قالعان ەكەن. سودان ءبارى شوشىپ كەتەدى. زەينوللا قابدولوۆ پاۋزا ۇستاپ تۇر. اۆتوردىڭ ءوزى دە قىپىلىقتاپ: «وسى كەمشىلىكتى وسى جەردە ايتپاي- اق قوسا قايتەدى؟» - دەپ ويلايدى. مۇحتار اۋەزوۆتىڭ ءوزى دە جاراتپاي قاراپ: «ول قانداي كىتاپ بولدى؟» دەگەندەي بولىپ وتىرعان كەزدە، زەينوللا قابدولوۆتىڭ ايتقانى مىناۋ: «ول «اباي جولى» ەپوپەياسىنان كەيىن جازىلاتىن سوۆەتتىك ءداۋىردىڭ ەپوپەياسى، مۇحاڭ ەندى جازاتىن كىتاپ» . وسىنى ايتقاننان كەيىن ءبارى ارقالارىن كەڭگە سالادى. مۇحتار اۋەزوۆتىڭ ويىندا دا جۇرگەن بولۋ كەرەك: «مەن ۇلكەن ەپوپەيا جازامىن. جولداستار، سىزدەرگە ۋادە بەرەمىن»، - دەپ ايتىپ قالادى. سول تۇزاققا قالاي ءتۇسىپ قالعانىن وسى جەردە جاقسى جازادى. جاسى الپىسقا كەلگەن كەزدە وڭتۇستىك قازاقستاندى كۇننىڭ ىستىعىندا ارالاپ ءجۇرىپ، ارەڭ دەگەندە «وسكەن وركەندى» جازىپ بىتىرەدى. سوندا مەن ءوزىمنىڭ جۇرەگىمە اۋىرلاۋ تيگەن ءسوز وقىدىم...

قابدەش ءجۇمادىلوۆ: مەمۋاردان با؟

جۇسىپبەك قورعاسبەك: ءيا. «سول اداسۋدان ءبىزدىڭ مۇحاڭدى ءولىم قۇتقاردى» دەگەن ءسوز ءجۇر. شىنىندا جازۋشىنىڭ شىققان بيىگىنەن تۇسپەۋى تۋرالى اڭگىمە عوي.

قابدەش ءجۇمادىلوۆ: وسى جەردە مەن بىرنارسە ايتايىن. مۇحاڭ مەنىڭ ۇستازىم، ءپىرىم. رومان دەگەننىڭ نە ەكەنىن مۇحاڭنان ءبىلدىم. سونداعى قولپاشتاۋدى ايتامىن دا. جۋرناليستەر ونى ءىلىپ اكەتتى. ەندى مۇحاڭا شەگىنەتىن جول جوق. امالسىز وڭتۇستىككە باردى. «اقىرى ءوزىنىڭ وتانىنا ورالدى» دەگەندەر دە بولدى. ال ەندى قيىن شارۋاعا شالدىققانىن مۇحاڭ كەش ءبىلدى. سوۆەت وكىمەتى ۇلكەن جازۋشىلاردى قايراپ وتىردى. لەونوۆتى دا، شولوحوۆتى دا، باسقالارىن دا سەزد سايىن تورگە وتىرعىزىپ قايراپ وتىردى. ولار جازارىن جازدى دا تاپجىلماي وتىرىپ الدى. سوۆەت وكىمەتىنەن قانداي ەپوپەيا تۋاتىنىن ءبىلىپ وتىر. ال مۇحاڭ، «قۇلدى بارەكەلدى ولتىرەدى» دەپ، ماقتاۋعا ءتۇسىپ قالدى. «اباي جولى» مەن «وسكەن وركەندى» سالىستىراتىنىم بار. بۇرىنعى كەيىپكەرى ۇلى حاكىم اباي، ەندى كەلىپ پارتكوم سەكراتارى كارپوۆ ەكەۋىنىڭ اراسى قانداي؟

اۆتور قالاي تومەندەدى دەگەن نارسە بار. جازۋشىلاردىڭ كەيدە ءوز- وزىنە قول كوتەرەتىنى جايدان- جاي ەمەس. مۇحاڭ وزىنە قول كوتەرمەگەنمەن، وپەراتسيا ۇستەلىنە تاۋەكەل دەپ قويىپ كەتۋى نەعايبىل دۇنيە. «نە بولسا، و بولسىن» دەگەندىك پە ەكەن دەپ بولجايمىن.

 

جۇسىپبەك قورعاسبەك: مۇحتار اۋەزوۆ ءوزىن قالاي ساقتاپ قالدى؟ قاجىعۇمار شابدان ۇلى ءوزىن قالاي ساقتاي الماي قالدى؟ ءبىر جاعى قۇداي ساقتاپ، قاجىعۇمار اعامىزدى اتىپ تاستاعان جوق. تۇرمەدە وتىرسا دا، شىلىمنىڭ قورابىنا جازسا دا، ايتەۋىر قيدالاپ بولسا دا شىعارمالارىن جازىپ ۇلگەردى. دەگەنمەن وسى جەردە ءبىر وكىنىشتى نارسە ايتىلادى. مىسالعا كىتاپتان ءبىر ءۇزىندى وقيىن: ء«قازىر بىزدە ۇيعىرلاردىڭ اراسى قاتتى شيەلەنىسىپ تۇر. ولارعا قاراعاندا قازاقتاردىڭ جاعدايى شۇكىرشىلىك» دەدى ماقاتان ءسوز سوڭىندا» . «قاجىعۇمار شە؟ سول كىسىنىڭ باسىنا بۇلت ءۇيىرىلىپ تۇر دەسەدى عوي». «ءيا، قاجەكەڭ بوعدا تاۋى ءتارىزدى بار بۇلتتى ءوز باسىنا ءۇيىرىپ الدى دا، باسقامىز سول كىسىنىڭ ارقاسىندا بوران- شاشىننان امان قالدىق» دەپ ماقاتان اقسيا كۇلىپ قويدى». «قاجىعۇمار نە ءبۇلدىرىپ ەدى سونشاما؟». بۇل اۆتوردىڭ قويىپ وتىرعان سۇراقتارى عوي. «بىلتىرعى سايراۋ كەزىندە جۇرت ايتقان ءسوزدى ول دا ايتقان. ءبىراق، قاجەكەڭ «ءبىر قاتەلىك ءوتىپتى، مويىندايمىن» دەي سالماي، اۋقىمعا قارسى شابام دەپ، ءوز ءىسىن تىم ۋشىقتىرىپ الدى»، - دەپ كەلەدى. سودان ارى قاراي: «ال احمەت پەن راحمەتوللا اعالارىمىز قالاي؟ راحاڭنىڭ «شىرىقتى بۇزعان شۇبار ءتىل» دەگەن سىقاق اڭگىمەلەرى بولۋشى ەدى. سونىسى الدىنان شىققان جوق پا؟» «ول اعالارىمىز ازىرشە امان ءجۇر. الايدا بۇل ەكەۋى دە قاجىعۇمارعا قارىزدار. قاجەكەڭ جۇرت نازارىن 30 وزىنە اۋدارىپ اكەتتى دە، باسقالارى قاعابەرىس قالا بەردى. «ەركەك توقتى قۇرباندىق» دەگەندى ءبىزدىڭ قازاق وسىندايدا ايتقان بولار». تۋرا وسى پىكىر، وسىعان ۇقساس ءسوز، قاجىعۇماردىڭ باسىنداعى ىشكى پرينتسيپىنە قاتىستى نارسەلەر كىتاپتىڭ 5-6 جەرىندە قايتالانادى. قاجىعۇمار ايتقانىنان قايتپاي قويعان، كەشىرىم سۇراماي قويعان، حات جازباي قويعان. سونىڭ سالدارىنان كوپ جىل اباقتىدا وتىرۋعا ءماجبۇر بولعان. بۇل - جازۋشىنىڭ قايسارلىعى. ءبىراق، قازاقتىڭ ەكى ۇلكەن جازۋشىسى، بىرەۋى لەنيندىك سىيلىققا دەيىن قول جەتكىزىپ، اتاق- ابىرويى جەتكىلىكتى بولدى، ەكىنشىسى بۇكىل ءومىرىن اباقتىدا وتكىزدى. ەندى وسى ەكى جازۋشىنى تەڭ قاتار باسىمىزعا كوتەرەتىن ۋاقىت جەتكەن سياقتى دەپ ويلايمىن. وسى جەردە جاڭابەككە سۇراق قويعىم كەلىپ وتىر. قاجىعۇمار شابدان ۇلىنىڭ «قىلمىس» رومانى دا عۇمىرباياندىق رومانعا جاتادى. مەمۋارلىق دۇنيە دەۋگە دە كەلىڭكىرەيدى. وسىعان نە دەيسىز؟

جاڭابەك شاعاتاي: ونى مەمۋارلىق شىعارما دەپ كەسىپ ايتۋ قيىنداۋ. ويتكەنى، ول جەردە اۆتورلىق كوزقاراس باسىم.

جۇسىپبەك قورعاسبەك: كوركەمدىك ءتاسىلدى شەبەر قولدانا وتىرىپ، ءداۋىردىڭ شىندىعىن بەرەدى عوي.

جاڭابەك شاعاتاي: جالپى، ول شىعارمانىڭ قازاق ادەبيەتىندەگى جانرىن انىقتادىق پا؟ ءالى زەرتتەي دە قويعان جوقپىز. التى تومدىق بىلتىر عانا تاراتىلدى. كوپ وقىرماننىڭ قولىنا تيە دە قويعان جوق. 2000 تيراجبەن شىقتى، ول 10 ميلليون قازاققا تۇك تە بولمايدى. جاقىن ارادا وسى روماندى توپتاپ شىعارىپ جىبەرسەك، جاقسى بولار ەدى. سۇراپ جۇرگەندەر دە، ىزدەپ جۇرگەندەر دە بار. گازەت- جۋرنالدار ءۇزىندى بەرگەنىمەن، جالپى روماندى تۇتاس بەرە المايدى. وزىمىزدەگى ادەبيەت سىنشىلارى قاجىعۇماردىڭ شىعارماشىلىعىن زەرتتەي قويعان جوق. قابدەش اعالار قانشا ايتىپ جۇرگەنىمەن، جالپى باسپا ءسوز بەتتەرىندە ول جونىندە ساليقالى اڭگىمە بولعان ەمەس. قاجىعۇماردىڭ شىعارماشىلىعى تۋرالى عىلىمي كونفەرەنتسيا دا وتكەن جوق، بايقاعانىم. جازۋشىلار وداعىندا تۇساۋكەسەرى بولدى، ءبىتتى.

جۇسىپبەك قورعاسبەك: «قازىر وقىرماننىڭ، زاماننىڭ سۇرانىسى نەدە؟ » دەگەن كەزدە، وسىنداي عۇمىرباياندىق، مەمۋارلىق شىعارمالار الدىڭعى ورىنعا ءبارىبىر شىعىپ تۇر. ءبىراق، «جازۋشىلار زاماننان قالىپ قويدى، جۋرناليستيكا الدىڭعى ورىنعا شىعىپ كەتتى» دەگەن ارزانقولداۋ اڭگىمە كوپ ايتىلادى. وسى ورايدان كەلگەندە مەمۋارلىق شىعارما ءبارىن الماستىرادى دەپ ايتۋعا بولار ما ەدى، قايتەر ەدى. ءداۋىردىڭ شىندىعى، زاماننىڭ كورىنىسى، بولمىسى، بارلىعى مەمۋارلىق شىعارمادا قولدىڭ سالاسىنداي كورىنىپ تۇرادى ەمەس پە. جالپى مەمۋارلىق شىعارمالاردى زەرتتەي الماي وتىرعانىمىز راس قوي.

جاڭابەك شاعاتاي: قاتەلەسپەسەم، قابدەش اعانىڭ مىنا كىتابى 1999 -جىلى شىقتى. ودان بەرى ون بەس جىل ءوتتى. «مەمۋارلىق شىعارما جوق» دەگەننىڭ دالەلى وسى ون بەس جىل. ارادا شىعىپ جاتىر، ارينە. ءبىراق، ونىڭ ءبارى تالداۋعا تۇرمايدى. سونى دا ەسكەرۋ كەرەك. نەگىزى وقىرمانداردىڭ مەمۋارلىق شىعارماعا سۇرانىسى كوپ. مىسالى، قونايەۆتىڭ ءومىرباياندىق كىتابىن قالاي تالاپ الدى. مەمۋارلىق شىعارما جوققا ءتان ەكەنىن بايقايسىڭ وسىدان.

جۇسىپبەك قورعاسبەك: «جوق» دەگەن، مىناۋ جۇيكەسى جۇقارعان زاماندا كەيبىرەۋدىڭ شامىنا ءتيىپ تە قالادى، ونى جاسىراتىن ەشتەڭەسى جوق. دەگەنمەن قاراپ وتىرساق جوق ەمەس، بار. سونى ءبىز زەرتتەي الماي وتىرمىز دەگەن دۇرىسىراق شىعار. ۇستاز- عالىم تەمىربەك قوجاكەيەۆ كەرەك بولعان جەرىندە ابايدىڭ ءوزىن ساتيريك قىلىپ جىبەردى. ودان زيان شەككەن جوقپىز. ال ەندى قاجىعۇمار اعامىزدىڭ «قىلمىس» رومانىن ىزىنە ءتۇسىپ، زەرتتەيتىن بولساق، مەمۋارلىق جانر ەلەمەنتتەرى كوپ كەزدەسەدى.

قابدەش ءجۇمادىلوۆ: «ادەبي اينالىسقا تۇسپەي وتىر» دەگەندەرىڭ دۇرىس. «قىلمىس» رومانىن ەڭ كوپ وقىعان اداممىن. توتە جازۋدان كيريلليتساعا اۋدارىپ ءبىر وقىدىم، كومپيۋتەردەن شىعارىپ ەكى وقىدىم، باسپادان شىققاندا كوررەكتور بولىپ، تاعى مەن وقىدىم. «شىڭجاڭ ادەبيەتى بەلگىلى عوي، تومەن. باياعى 1930 -جىلدارداعى كەزەڭىندە ءجۇر» دەگەن ءۇستىرت پىكىر ايتىپ ءجۇر كەيبىر جىگىتتەر. ول قاتە. وعان دالەل وسى قاجىعۇمار. شىندىقتىڭ كوكەسى سوندا، قانى شىعىپ تۇر. ونى عاجاپ شەبەرلىكپەن كەستەلەگەن. كوركەمدىك تۇرعىدان باعالانباي جاتىر ءالى.

جۇسىپبەك قورعاسبەك: ءيا، كوركەمدىك قۋاتى جوعارى بۇل شىعارمانىڭ. داۋىرلىك شىعارما.

قابدەش ءجۇمادىلوۆ: جازۋشىنىڭ جەكە وزىنە دە بايلانىستى كوپ نارسە. مىسالى، اۋەزوۆتىڭ كەزىندەگىلەر اۋەزوۆشە جازا العان جوق قوي. ەندى وسى جەردە قاجەكەڭ جاقسى فورما تاپقان. شىعىس ادەبيەتىن مۇلدەم جيىپ تاستايمىز. ەۋروپا ادەبيەتىنە ۇقساسا، كەرەمەت ەكەن دەيمىز، شىعىستا ونداي ۇلكەن ۇلگى جوق سەكىلدى قۇددى. قاجەكەڭدىكى قاراپايىم ۇلگى. «مىڭ ءبىر ءتۇننىڭ» ۇلگىسىن العان. تەرگەۋشىگە بەرەتىن جاۋابى رەتىندە وتەدى ءبارى. اباقتىدا ۇزاق جاتقان، ۇزاق تەرگەلگەن ادام عوي ءوزى. شاھريزادانىڭ حانعا كۇندە ءبىر ەرتەگى ايتقانى سەكىلدى. «ال، قۇدىرەتتى تەرگەۋشىم، وتىرىك ايتسام تاس توبەمنەن ۇرىڭىز» دەپ قويادى دا، جالعاستىرا بەرەدى. ەس بىلگەنىنەن باستايدى. 1925 -جىلدارى تۋعان. 1932 -جىلى 7 جاستاعى بالا، اشتىقتى بىلەدى. ءوزى اجەپتاۋىر باي شاڭىراقتان شىققان. ءبىراق تاركىلەۋگە ۇشىراعان، سىپىرىپ اكەتكەن. اقىرى اشتان ولەتىن بولعاسىن، تارباعاتاي كۇنگەيىمەن شاۋەشەككە ءوتىپ كەتكەن. شەشەسى جەتەكتەپ ءوتىپتى. سوندا: «ءبىر زيراتتىڭ تۇبىندە تىعىلىپ وتىرمىز. ەكى سولدات كەلىپ، زيراتتا اياعىن سالبىراتىپ قويىپ، تەمەكى تارتىپ وتىر. شەشەم مەنىڭ اۋزىمدى باسىپ العان»، - دەيدى. بالا جوتەلىپ قويا ما، تۇشكىرىپ قويا ما دەگەنى عوي. سوسىن جاڭاعى ەكەۋى 15 مينۋتتان كەيىن كەتىپ قالادى. بۇلار تاياۋ جەردە تۇرعان شەكارادان ءوتىپ كەتۋى كەرەك. 1932 -جىلدارى بوسقىنداردىڭ جاعدايى قانداي بولدى؟ ءبىرىنشى رەت قاجىعۇمار كوتەرىپ وتىر. بىرەۋلەر: «بايلار مالدارىن ايداپ، انا جاققا بارىپ، قارق ەتە تۇسكەن شىعار»، - دەيدى. قايداعى قارق ەتە تۇسكەن؟ 1932 -جىلى مالدىڭ تۇگى قالماعان. اش حالىق لىقىلداپ تولىپ كەتكەن. سوندا شاۋەشەكتەگى قايىرىمدى ادامدار قازان- قازان اس ءپىسىرىپ، اشتارعا كومەكتەسكەن ەكەن. كوپ قازاقتىڭ امان قالۋىنا سەبەپكەر بولعان. دەمەك، مەمۋار دەۋگە كەلەدى. ءبىراق، ءبىر ادامنىڭ تاعدىرى التى تومعا جەتپەيدى عوي. بۇكىل قوعامدى كورسەتىپ وتىر.

جۇسىپبەك قورعاسبەك: ارينە، كوركەم شىعارما عوي. دەگەنمەن دە مەمۋارلىق سيپاتتارى بار. ءوز باسىنان كەشكەندەرى. مۇنى ايتىپ وتىرعان سەبەبىم، بىزدە جازۋشىلاردىڭ شىعارمالارىن قاراپ وتىرساڭىز، ءوز ومىرىنەن جازاتىندار جەتىپ ارتىلادى. ءبىراق، نەنى جازۋ كەرەك؟ قالاي جازۋ كەرەك؟ كەرەك پە، كەرەك ەمەس پە؟ وسى سۇراقتىڭ باسىن اشا المايدى. «مەمۋارلىق شىعارما» دەپ توتەسىنەن ايتايىن دەپ وتىرعان ءبىر سەبەبىمىز سول. كوبىنەسە ماحابباتتىڭ ماشاقاتى، ارزان- قۇرزان اڭگىمەنىڭ توڭىرەگىندە قالىپ قويامىز. ال مەمۋارلىق شىعارمانىڭ بەرەتىن ۇلگىسى، عيبراتى مول. قالامگەرلەرگە نەنى، قالاي جازۋ كەرەك دەگەندى جانردىڭ ءوزى ۇيرەتەدى. «تاڭعاجايىپ دۇنيەنىڭ» ءبىر ەرەكشەلىگى سول. ۇلتتىڭ باسىنداعى تاريحقا كەرەكتى، كەلەشەگىنە كەرەك نارسەنى ايتۋدا، ايتا الۋ دا ماسەلە. ۇلتتىڭ امان قالۋ جولىنداعى كۇرەسىن كورسەتۋ. وسى جاعىنان كىتاپ ءوزىنىڭ ماقساتىن اقتاپ شىعا العان. ارينە، بۇل كىتاپتاعى نارسەنىڭ ءبارىن ايتىپ وتىرساق، بىزگە ءبىر كۇن دە جەتپەي قالادى. بۇل ءوزى ءبىرتۇتاس دۇنيەنىڭ سىعىمدالىپ كەلىپ، ءبىر كىتاپقا جيناقتالعان مازمۇنى عوي.

 II ءبولىم

جۇسىپبەك قورعاسبەك: سۇحباتىمىزدىڭ جالعاسىن «تاڭعاجايىپ دۇنيەگە» كەلتىرىلگەن ەپيگرافتان باستاعىم كەلىپ وتىر. توماس مانن دەگەن اتاقتى جازۋشىنىڭ پىكىرىن الىپسىز. «اقىن- جازۋشى كىم دەسەڭىز، ول - بۇكىل ءومىرى سيمۆولعا اينالعان ادام. ەگەر مەن ءوزىم جايىندا ايتا باستاسام، ونىڭ زامانا تۋرالى، جالپى ادامزات تۋرالى حيكايات بولىپ شىعارىنا سەنەمىن. بۇعان سەنبەسەم قولىما قالام الماعان بولار ەدىم» . اۆتور وسى ەپيرگافتى كەلتىرە وتىرىپ، وزىنە سەرت بەرگەن ءتارىزدى. ول - قالامنىڭ سەرتى. «مەن وسى جەردە ۇلتتىڭ دەرتىن ايتامىن. ەلدىڭ تاعدىرىن ايتامىن. جەكە باسقا كوپ بارمايمىن. نە ايتسام دا، ۇلتتىڭ تاعدىرىنا قاتىستىرىپ ايتامىن» دەگەن ءپرينتسيپتى ۇستانعانىن بايقاتقان. ءبىراق، تاپ وسى ءپرينتسيپتىڭ توڭىرەگىندە وسىنشاما كىتاپتى جازۋ، بالكىم مۇمكىن، بالكىم مۇمكىن ەمەس. اراسىندا كەيبىر وقشاۋ پىكىرلەر كەتىپ قالۋى ابدەن مۇمكىن. بىرەۋىمىزدىڭ ىشىمىزدەن: «ءاپ، بارەكەلدى، جاقسى ايتقان ەكەن» دەپ قىبىمىز قانىپ وتىرادى، ەندى ءبىرىمىز: «وبالداۋ بولىپ كەتكەن جوق پا؟» دەپ وتىرامىز. تاعى بىرەۋ: «ءبىر ەسەبى بار شىعار» دەگەن ءسوزدى ءبارىبىر ايتادى. جاڭابەك، مەمۋارلىق دۇنيەنى اڭگىمەلەگەندە ءسابيت مۇقانوۆتىڭ «ءومىر مەكتەبىن» ايتتىق، قادىر مىرزا ءاليدىڭ ء«يىرىمىن» ايتتىق، مۇحتار ءماعاۋيننىڭ «مەنىن» كەلتىردىك. ءتىپتى، «مەننىڭ» ءبارى مەمۋار ەمەس» دەگەن پىكىردى دە ايتىپ جىبەردىك. مۇنداي شىعارما زەينوللا سەرىكقالييەۆ اعامىزدىڭ دا قالامىنان تۋىپ قالعان. رامازان توقتاروۆ تا شەت- جاعاسىن باستاپ كەتتى. كەيبىر جازۋشىلارىمىزدىڭ كۇندەلىگى مەمۋار سياقتانىپ جارىق كورىپ ءجۇر. گەرولد بەلگەر ەستەلىكتەرىن ەكشەپ- ەكشەپ، مەمۋارلىق سيپاتتا جازىپ ءجۇر. قاليحان ىسقاقتىڭ مەمۋارلىق شىعارماسى ادەبي جۋرنالدا باسىلىپ بولدى، ەندى كىتاپ بولىپ شىعىپ جاتىر. ءبىراق، جۇرتتىڭ اراسىندا نەشە ءتۇرلى الىپ- قاشپا اڭگىمە كوبەيىپ كەتتى. ۇناتقان، ۇناتپاعان پىكىرلەر ايتىلىپ قالىپ جاتىر. وسىنداي مەمۋارلاردا ايتىلىپ قالا بەرەتىن وقشاۋ پىكىرلەر تۋرالى نە ايتاسىڭ، جاڭابەك؟ بۇل مەمۋارلىق شىعارمالارعا قانشالىقتى كەرەك؟

جاڭابەك شاعاتاي: مەمۋارلىق شىعارمالاردىڭ كلاسسيكالىق ۇلگىلەرىن جاڭا ايتىپ وتتىك. فرانسۋز ادەبيەتىن تاعى دا اينالىپ وتە المايمىز. مىسالى، گەرتسوگ سەن- سيمون مەمۋارلىق شىعارمالاردى وتە كوپ جازعان. نەگىزى ءوزىنىڭ دۇشپاندارىنان ءوش الۋ ءۇشىن جازعان. ءوزى جەك كورگەن ادامداردى ماسقارالاعان. ال ءبىزدىڭ قازاق ادەبيەتىندە كەزىندە ءتىسى باتپاعان كىسىلەردەن كەيىنىرەك ءوش الۋ قالىپتاسىپ بارا جاتىر. ول نەگە ولاي بولدى، ول تۇيتكىل كەزىندە نەگە شەشىلمەدى، ول جاعى بىزگە بەيمالىم. كەيىپكەرلەردىڭ جامان اتى تاريحتا قالسىن دەي مە، ايتەۋىر كەك الۋدىڭ قارۋى رەتىندە پايدالانىپ جۇرگەنى شىندىق. شاعىن ەستەلىكتەردىڭ وزىندە دە ءىلىپ قالۋ، شالىپ قالۋ قالىپتاسىپ بارا جاتىر. مۇنىڭ ارعى جاعىنان تاعى ءبىر ماسەلەنىڭ ۇشى شىعادى. ءقازىر قازاق ادەبيەتىندەگى سىندى قابىلدامايتىن بولدىق. سىن ايتقان ادامدى دۇشپان، جاۋ كورەمىز. ۇلكەن جازۋشىلاردى ايتپاي- اق قوياىن، بۇل جاستار اراسىندا بايقالىپ ءجۇر.

جۇسىپبەك قورعاسبەك: راس، بۇل جاعى جاستاردىڭ اراسىندا وركەنيەتتى دەڭگەيگە كوتەرىلۋدىڭ ورنىنا، جابايى ۇردىسكە اينالىپ بارادى.

جاڭابەك شاعاتاي: ونى دۋلات يسابەكوۆتىڭ ءوزى دە وسىدان 3-4 جىل بۇرىن ايتىپ قالدى. «ويپىرىم-اي، قازىر جاستارعا سىن ايتساڭ، سەنى اتا دۇشپان كورەدى ەكەن. جاعاڭنان الىپ، جارماسۋعا دايىن تۇرادى»، - دەدى. قازىر ينتەرنەتتە: «وسى الجىعان شالدار ولمەي، جاقسىلىق جوق»، - دەگەن اڭگىمەلەر ءجۇر. «بارىپ بىت- شىتىن شىعارار ەدىم»، - دەيدى اۋەلى. ولار جوق كەزدە دە ەشكىم ەشكىمنىڭ بىت- شىتىن شىعارماي-اق ءومىر سۇرگەن. ءسال عانا سىننىڭ وزىنە كۇش كورسەتەدى. بۇل جامان ادەت بولىپ تۇر. ەگەر وسى جولمەن جۇرە بەرەتىن بولسا، سىن ايتىلمايدى دا. سىن ايتقان ادامنىڭ جاعاسىنا جارماسىپ، جەر- جەبىرىنە جەتىپ بالاعاتتايدى جانە ءوزىنىڭ كەمشىلىگىنە ناقتى جاۋاپ بەرمەيدى. «بەتتەن الىپ، توسكە شاۋىپ تۇرعان» جاستار قالىپتاسىپ كەلەدى.

جۇسىپبەك قورعاسبەك: ونى قويا تۇرالىق. وسى قادىر مىرزا ءاليدىڭ «يىرىمىنە» بايلانىستى ءتۇرلى پىكىر بار. ءبارى ءبىر-بىرىنە قاراما-قارسى. وسىعان پىكىرىڭدى ايتشى.

جاڭابەك شاعاتاي: شىندىعىن ايتسام، قادىر اعانىڭ «ءيىرىمى» قازاق ادەبيەتىنە وتە كەرەك. ءبىز ءبىر- ءبىرىمىزدى ماقتاپ، استىمىزعا كوپشىك قويىپ، ءومىر- باقي تەك ماراپاتپەن ءومىر سۇرە المايمىز. ءبىز شىندىقتى ايتىپ جانە ايتىلعان سىندى قابىلداپ ۇيرەنۋىمىز كەرەك. سول ماسەلە بىزدە جەتپەي جاتىر. ال سونداي ماسەلەلەر مەمۋارلاردا ايتىلعالى بەرى اڭگىمە ءتىپتى كوبەيىپ تۇر.

جۇسىپبەك قورعاسبەك: مۇحتار ماعاۋيننىڭ «مەنى» اۋىزعا كوپ ىلىكتى. تاپ وسى كىتاپ جونىندە ايتىلعان پىكىردى الاتىن بولساق، نەشە توم كىتاپ شىعۋى مۇمكىن. وسى «مەندى» مەمۋارلىق شىعارماعا جاتقىزا الامىز با؟

جاڭابەك شاعاتاي: مەمۋارلىق شىعارماعا جاتقىزۋعا بولادى. مۇحتار اعاعا ءبارىمىزدىڭ قۇرمەتىمىز شەكسىز. وسى جەردە ەشكىمگە ايتپاي جۇرگەن قۇپيالاردى ايتسام دا بولادى. ءبىز قاز ۇ ۋ- دە جۋرفاكتا وقىپ جۇرگەندە، مۇحتار ماعاۋين قازپ ي- دە ساباق بەرەتىن. قاز ۇ ۋ- دەگى ساباقتان قاشىپ، قاز پ ي- دەگى مۇحتار ماعاۋيننىڭ لەكسياسىنا باراتىنبىز. 2-3 اي قاتىسىپ جۇردىك. ول كىسىنىڭ ساباقتاعى داۋىس مانەرى، ءتۇسىندىرۋى عاجاپ دۇنيە. ءبىلىم العاننىڭ ءوزى كەرەمەت. ول كىسىنىڭ «مەنى» قوعامدا ەكى ءتۇرلى پىكىر تۋدىرىپ وتىر. شىعارما وتە تالانتتى جازىلعانى اقيقات. وشتەسكەندەي، كەكتەسكەندەي ءزىلدى جاقتارى دا بار.

جۇسىپبەك قورعاسبەك: جاسىراتىن ەشتەڭەسى جوق قوي، «مەندە» سونداي سيپات باسىمداۋ عوي دەپ ويلايمىن.

جاڭابەك شاعاتاي: ءبىر ايتا كەتەرلىگى، سىنالعان كىسىنىڭ اتى كەي جەرىندە تولىق ايتىلماي قالادى. قۇپيا بەلگىلەرمەن عانا ايتىلادى دا، كىم ەكەنى انىق ايتىلمايدى.

جۇسىپبەك قورعاسبەك: ول ەندى كەڭەستىڭ كەر زامانىنا دەگەن دە ءزىل شىعار. ال مىنا «تاڭعاجايىپ دۇنيەدە» جاعداي باسقا. بۇل كىسىلەر الماتىدا وقىپ، قىتايعا قايتادان بارعان كەزدە، «ساندۋعاششا سايرا» دەگەن زامان باستالادى عوي. ءبىرىن-ءبىرى اشكەرەلەپ، ءبىرىن- ءبىرى جامانداپ ءبىر پاراققا جازادىداعى، قابىرعاعا جاپسىرىپ كەتە بەرەدى. ادام ءوزى بارىپ وقىسا، سوعان تەزدەتىپ جاۋاپ دايىنداۋى كەرەك. استىنا ءتۇرلى بۇركەنشىك اتتار جازىپ قويادى. ءبىر- بىرىمەن سالىستىرايىن دەپ وتىرعان جوقپىن. ماعاۋيننىڭ «مەنىندە» كەيبىر ادامداردىڭ اتى اتالادى. كەيدە اتالماي، بەينەلەپ بەرەدى. مۇحتار اعامىز اتاقتان كەندە ەمەس قوي. جازعاندارىنىڭ ءبارى كلاسسيكالىق دۇنيەگە اينالىپ كەتكەن شىعارمالار. جازۋشىنىڭ اتىن «مەن» ەمەس، «مەندى» جازۋشىنىڭ اتى سۇيرەپ تۇر مۇندا. ونى جاسىرىپ قايتەمىز؟ بار نارسە عوي. «بۇل كىسىلەر نە ايتىپ وتىر؟» دەگەن اڭگىمە تۋىپ قالماسىن. ءبىر نارسە ايتايىن. جاڭابەكتىڭ ايتقانىنا قوسىلعىم كەلىپ وتىر. ماعاۋيننىڭ بۇكىل شىعارماسى ۇناعانىمەن، وسى «مەنى» ماعان اسا ۇناي قويعان جوق. كەشە ماۋ زىدۋڭنىڭ مەرەيتويى اتالىپ ءوتتى قىتايدا. قىتايدا « ماۋ زىدۋڭ قانداي ادام؟» دەگەن ساۋالناما جۇرگىزىلىپتى. سول ساۋالنامانىڭ نەگىزىندە مىنانداي قورىتىندى شىعارىپتى: «كەلتىرگەن زيانىنان گورى، تيگىزگەن پايداسى زور ادام» دەگەن. وسى تۇرعىدان كەلگەن كەزدە، «مەن» رومانىنىڭ زيانى ءتيىپ كەتەتىن جەرى بار. الاۋىزدىققا باستاپ كەتەتىن جەرى دە بار. ال تۇتاستاي العاندا، ول كەرەك. سوندىقتان ءبىرجاقتى بولسا دا وسىنداي جايتتاردىڭ دا ايتىلعانى دۇرىس قوي دەپ ويلايمىن. سەبەبى، ونىڭ ءبارى ايتىلماسا، بۇل زامان تۋرالى تولىققاندى پىكىر بولمايدى.

قابدەش ءجۇمادىلوۆ: وسى جەردە ءبىر پىكىر قوسايىن. «مەمۋاردى كىم كورىنگەن جازا المايدى، جازسا ۇقساتا المايدى» دەدىك. «جازۋشىنىڭ ءومىربايانى باي، عيبراتتى بولۋ كەرەك» دەدىك. سوسىن شىندىقتان جالتارماۋ، شىندىقتى باتىل جازۋ كەرەك. بۇل ۇلكەن شارتى. وسى ءۇشىن كوپتەگەن جازۋشى جازا العان جوق. ويتكەنى، بۇل ءجاي سوزگە ەمەس، فاكتىگە قۇرىلادى.

جۇسىپبەك قورعاسبەك: «تاڭعاجايىپ دۇنيەنىڭ» شىرقاۋ شەگى بار. ول اۆتوردىڭ ەلىنە قايتىپ بارعاننان كەيىن وقۋعا جىبەرىلمەي قالىپ، باسىنا قاتەر ءتونىپ، التى اي شويىن قورىتۋعا قارا جۇمىسقا بارىپ، كومىر قازىپ، ەڭ سوڭىندا اباقتىعا قامالىپ قالا جازداپ، باسىنا كۇن تۋعان كەزدە شەكارادان قاشىپ وتكەنى. وندا دا ءوزى عانا قاشىپ وتپەي، اينالاسىن قالاي ۇيىمداستىرعانى، كوش باستاپ كەلگەنى. تۋرا وسىعان ۇقساس وقيعانى ەستىگەنىم بار. قاناعات اقبۇركىتوۆ دەگەن ۇلكەن شەندى قىزمەت اتقارعان ادام تۋعان- تۋىسىنىڭ ءبارىن ۇيىمداستىرىپ، بەرى قاراي وتكىزىپ جىبەرىپ، ءسىزدىڭ كەيىپكەرىڭىز سياقتى، ياعني ءوزىڭىز سياقتى باسقا جۇرتتى دا شەكارادان وتكىزىپ جىبەرەمىن دەپ، قايتا كىرگەن كەزدە تۇتىلىپ قالادى دا، ءومىر- باقي تۇرمەدە وتىرىپ، كەيىننەن ۇيعىر ايەل الىپ، سونىمەن ارعى جاقتا ومىردەن ءوتىپ كەتكەن. قاجىعۇمار شابدان ۇلى باستان وتكىزگەن قيىنشىلىقتىڭ ءبارىن سول كىسى دە باسىنان وتكىزگەن ەكەن. مىنە، بۇعان قاراساڭىز جازۋشىنىڭ جەكە باسىنداعى اڭگىمە ايتىلىپ وتىرعان جوق، ۇلتتىڭ تاعدىرى، ەلدىڭ باسىنان وتكەرگەن كەزەڭدەرى جايلى ايتىلىپ وتىر. مۇحتار اعامىزدىڭ «مەنىنىڭ» كەم ءتۇسىپ تۇرعان جەرى وسى جەر. بۇل جەردە قابات- قابات وقيعالار جوق، شىرعالاڭ جوق. ۇلتتىڭ باسىنداعى تالايلى تاعدىر جوق. ارينە، كەڭەس زامانىنداعى جاعىمپازدىق، ادامداردىڭ بويىنداعى قالىپ الىپ كەتكەن كەلەڭسىز كورىنىستەر جاقسى كورسەتىلگەن. تۇتاسىمەن العاندا، «مەن» رومانىن قولداۋعا تۇراتىن شىعارما دەيمىز، ءبىراق، وندا سىنالاتىندار كوپ. سوعان بولا اتا جاۋ بولىپ كەتۋ دەگەن نارسەنى ءبىز ويدان شىعارىپ تاستاۋىمىز كەرەك سياقتى. مىسال كەلتىرەيىن. ءوز باسىنا تۇسپەگەننەن كەيىن ايتا بەرەدى دەپ ويلاۋى مۇمكىن عوي. جاپ- جاس كەزىمدە، قازاق ادەبيەتىنە ەندى كەلىپ جاتقان كەزىمدە مۇحتار ماعاۋين «قازاق ادەبيەتى» گازەتىنەن «تارعىل توبەتتىڭ يەسى» دەگەن اڭگىمەمدى وقىپ، سونى ورىس تىلىنە الىبەك مالايەۆ پەن تالاسبەك اسەمقۇلوۆ ەكەۋىنە اۋدارتىپ، مەنى قاناتتاندىرىپ جىبەردى. سول اڭگىمەنىڭ ورىسشاعا اۋدارىلعان نۇسقاسىن ماسكەۋدەگى حالىقارالىق جاس جازۋشىلاردىڭ كونفەرەنتسياسىنا الىپ بارىپ، وعان «مۇنار، مۇنار، مۇنارا» دەگەن تاعى ءبىر پوۆەسىمدى قوسىپ، جازۋشىلار وداعىنا قابىلدانىپ كەتكەنمىن. ول كەزدە ءۇش كىتابىڭ شىقپاسا، جازۋشىلار وداعىنا قابىلدامايتىن. كەيىن مۇحتار اعامىز ءداستۇرلى جىل قورىتىندىسىندا: «بۇل بالا جۇماباي ەكەۋى اعالارىنىڭ ارتىنان ەرىپ كەتكەن، بۇل جازارمان» دەپ كوڭىل تولمايتىن اڭگىمەلەر ايتىپتى. سونىسىن «مەندە» جالعاستىرىپ جىبەرىپتى. قازاقتا ۇلى جازۋشى ايتاتىنداي مەنەن باسقا اڭگىمە قۇرىپ قالىپ پا دەپ تاڭعالدىم.

قابدەش ءجۇمادىلوۆ: گازەت باسقارىپ وتىردىڭ، سودان وكپەلى.

جۇسىپبەك قورعاسبەك: سوعان وكپەلەپ، ارى قاراي جاۋاپ بەرىپ جاتسام، مىسالى، ءبىزدىڭ ادەبيەتىمىز نە بولادى، ءبىزدىڭ جازۋشىلارىمىزدىڭ ءومىرى نە بولادى؟ ايتقاندى ايتقانداي قابىلداۋ كەرەك. كەيدە ءبىز جوق جەردەن شام شاقىرامىز. «تالاسبەك اسەمقۇلوۆ ايتىپ بەردى» دەپ، دوسحان جولجاقسىنوۆ كۇلىپ وتىرىپ ايتىپ ەدى ءبىر ءازىل اڭگىمەنى: «بىرەۋ ءبىر وتىرىستا اباي تۋرالى كۇلكىلى اڭگىمەلەر ايتىپ قويماي قويىپتى. ەندى اڭگىمەنى ورايىن تاۋىپ، ورنىمەن ايتقان بولۋ كەرەك. ءبىراق، ورتادان ءبىر پىسىق شىعا كەلمەي مە. «مىناۋ ايتىپ وتىرعانىڭ نە؟ ابايدىڭ ارۋاعى اتسىن سەنى!» - دەگەن عوي. سويتسە اناۋ دا ءسوزتاپقىش بىرەۋ كورىنەدى: «ابايدىڭ ارۋاعى اتسا، ارمانىمىز نە؟» - دەپتى. ۇلكەن ادامداردىڭ قالامىنان شىققان زامان، قوعام، ورتا، ادەبي ورتا تۋرالى اڭگىمە ءبارىبىر كەرەك.

قابدەش ءجۇمادىلوۆ: جازۋشى مەمۋار جازۋ ءۇشىن الدىمەن شارتتارىن الدىنا جازىپ قويۋى كەرەك. تاعى ءبىر شارتى - ادىلدىك. قالام وزىمدىكى ەكەن دەپ، ءوزىڭدى كوتەرمەلەۋ - سەرتتىڭ بۇزىلعانى. وتىرىك ايتۋ، بىرەۋگە جالا جابۋ تالانتقا جاتپايدى. قاليحان دوسىم مەمۋار جازىپتى. ءالى ءوزىم كورگەن جوقپىن. «سىزدەردىڭ تۇستارىڭىزدا قانداي جانقيارلىق بولعان. قاليحان مەملەكەتتىك سىيلىقتى الايىن دەپ تۇرىپ، سىزگە جول بەرۋ ءۇشىن كوميسسيادان ءوزىنىڭ كىتابىن قايتارىپ الىپتى. مىنە، ۇلگى بولاتىن نارسە»، - دەپ ءبىر جاس جىگىت تامسانىپ وتىر. «ونى قايدان وقىدىڭ؟» - دەسەم: «جۇلدىز» جۋرنالىنىڭ پالەنبايىنشى نومىرىنەن»، - دەدى. ۇيگە «جۇلدىز» كەلۋشى ەدى، تاۋىپ الىپ وقىسام، شىن مانىسىندە سولاي. قالەكەڭ سىلتەپ وتىرىپ: ء«بىزدىڭ پايدامىز جۇمادىلوۆكە كوپ ءتيدى. ماسەلەن، مەنىڭ «اقسۋ - جەر جانناتى» دەگەن رومانىم 1990 -جىلى بايگەنى الىپ تۇرعان جەرىندە قابدەشكە جول بەرۋ ءۇشىن كوميسسيادان قايتارىپ الدىم»، - دەپتى. مەن مۇنى ميىما سىيدىرا الماي، ەداۋىر ماڭگىرىپ قالدىم. مەن ءتىرى وتىرمىن، سوندا قالاي؟ ونىڭ ءوزى شىلعي وتىرىك جانە. ءيا، 1990 -جىلى سىيلىققا بىرنەشەۋىمىز ۇسىنىلدىق. مەنىڭ «تاعدىرىم» ، ونىڭ «اقسۋ - جەر جانناتى» ۇسىنىلدى. سوسىن ەكەۋىمىز كوتەرىپ جاياۋ بىرگە باردىق. جازۋشىلار وداعىنىڭ پروتوكولدارى بار، ءماجىلىستىڭ حاتتاماسى بار، كىتابىمىزدىڭ ءۇش داناسى بار، ەكەۋىمىز بىرگە باردىق. كوميسسياسىنىڭ ارنايى بولمەلەرى بار، حاتشى قىزدار وتىر، كوميسسيانىڭ سالاۋاتتى ءبىر جىگىتى وتىر، قابىلداپ الاتىن. ەكەۋمىزدىكىن تەكسەردى دە، مەنىكىن الدى. «تاعدىر» رومانى 1988 -جىلى شىققان. 1990 -جىلعا ءدال كەلىپ تۇر. انانىكىن بىلاي- بىلاي قارادى دا: «قالەكە، كەشىرەرسىز، سىزدىكىنىڭ جىلى كەلگەنىمەن، ايى كەلمەيدى ەكەن» ، - دەدى. ول كەزدەگى ءتارتىپ سولاي. بەلگىلى ءبىر ايلاردىڭ ىشىندە شىعۋ كەرەك. ء«سىز كەلەر جولى قوسىلۋىڭىزعا بولادى. بۇل جولى قوسىلا المايسىز» ، - دەپ قايتاردى. ەكەۋىمىز بىرگە قايتتىق. بۇل كوكتەم. كۇزدە، قازان ايىنىڭ بەسىندە قاۋلى شىقتى عوي. ءالى ەسىمدە، ۇمىتقام جوق. سول جىلى «تاعدىر» رومانىنا بەرىلدى. ادەبيەت پەن ونەرگە تيەسىلى بەس ورىننىڭ تورتەۋى بوس قالىپ، ماعان، «تاعدىرعا» عانا بەرىلدى. ءوزىم ەكى ادامنىڭ الماي قالعانىنا وكىنىپ ەدىم. بىرەۋى ساعي جيەنبايەۆ، ەكىنشىسى سەيداحمەت بەردىقۇلوۆ ەدى. «وسى ۇشەۋىمىز الساق بولماس پا ەدى؟» - دەپ وكىنگەم. ءسويتىپ، «تاعدىر» رومانى جەكە وتكەن. ال قاليحان ءوزىن جوعارى كوتەرۋ مە، الدە ءوزىن ادامشىلىقتىڭ شىڭىندا كورسەتپەك پە، ونداي نارسە بولعان ەمەس. مەن ءۇشىن ورىن بوساتقانى، «ول ءۇشىن كوميسسيادان شىعارمامدى قايتارىپ الدىم» دەۋى ارتىق. مەن ءالى ءتىرىمىن عوي. كۋا بولاتىن ءبىر ادام جۇرسە جەر باسىپ، قالاي وتىرىك ايتا الاسىڭ؟ مەمۋاردا قاتتى ساق بولاتىن نارسەنىڭ بىرەۋى وسى. ءوزىڭدى تارازىنىڭ ءبىر باسىنا قويعان كەزدە، باسقانى پەشكى عىپ جىبەرۋگە بولمايدى.

جۇسىپبەك قورعاسبەك: قاليحان اعامىزدىڭ ول مەمۋارلىق كىتابىن مەن دە قاراپ شىقتىم. ۇلگى الاتىن تۇستارى كوپ، جازۋشىلارىمىز تۋرالى كوپتەگەن جاقسى نارسەلەر بار. ءبىراق، ماعان ۇناماعانى، كەي تۇستا عايباتتاۋ ءسوز ايتىلعانى. ءقازىر ۇلكەن اقىندارىمىزدىڭ كوپشىلىگى مۇقاعالي ماقاتايەۆتىڭ ارۋاعىمەن الىساتىن بولدى. ول كىسىنىڭ اتىنا ايتىلىپ جاتقان سوزدەردى كوپسىنەتىندەي. قاليحان اعامىز كىتابىندا مۇقاعالي اعامىزدىڭ پەندەشىلىگىن تىم تاپتىشتەپ جىبەرەدى. ءتىپتى، وسى سوزدەردى بىرەۋلەردىڭ قايراۋىمەن ايتىپ جىبەردى مە ەكەن دەگەن كۇدىگىم بار. ماعان ول جەرلەرى ۇناعان جوق. سول مۇقاعالي ماقاتايەۆ تۋرالى «تاڭعاجايىپ دۇنيەدە» جاقسى ەستەلىكتەر ايتىلادى ەكەن. العاش مۇقاعالي ماقاتايەۆ پەن ورازاقىن اسقار ۇشەۋىڭىزدىڭ قالاي كەزدەسكەندەرىڭىز، شالكودەگە بارعان كەزدە مۇقاعاليمەن قالاي بىرگە جۇرگەندەرىڭىز، جاپ- جاس مۇقاعالي ۋنيۆەرسيتەتتىڭ الدىنا شىعىپ تۇرعاندا ءسىز ەكى- ءۇش شۋماق ولەڭىن جاتقا ايتىپ جىبەرىپ، قاتتى ءسۇيسىنىپ قۇشاقتاعانى، وسىنىڭ ءبارى ۇلگى- ونەگە، مۇراتتى نارسەلەر. ءبىراق، اعا، وسى «تاڭعاجايىپ دۇنيەنىڭ» ىشىندە دە ءسىز ءبىرتالاي ادامعا تيىسەسىز. مىسالى، ورالحان بوكەيدىڭ اتىنا سىن ايتاتىن جەرىڭىز بار. سوسىن زەينوللا قابدولوۆتىڭ اتىنا ايتاتىن جەرلەرىڭىز بار. تاعى دا باسقا اقىن- جازۋشىلارعا تيىسەتىن جەرلەرىڭىز بار.

قابدەش ءجۇمادىلوۆ: جارايدى، جاۋاپ بەرەيىن. ورالحاننىڭ 1993 -جىلى «قازاق ادەبيەتىنە» جاڭادان رەداكتور بولعان كەزى. ماقالا اپارىپ بەردىم. سوسىن ماسكەۋگە جينالىسقا كەتتىك قوي دەيمىن. قايتىپ كەلدىم. «ءۇش ءارىپ - ۇرەي ورداسى» دەگەن. ول كەزدە كگب- عا ەشكىمنىڭ ءتىسى باتپايدى، قازاق تىلىندە ەشكىم سىناعان ەمەس. كگب- نىڭ زاردابى تۋرالى ايتىلماعان كەز. سونى مەن كەلگەنشە باسىپتى. سودان ء«ۇش ءارىپ ۇرەي ورداسى ما؟» دەپ، «ما» دەگەندى قوسىپتى. كۇمانداناتىن سەكىلدى. ەرتەسىندە باردىم. مەن ەسىكتەن كىرگەن بەتتەن، ءوزى دە ءبىلىپ وتىر ەكەن، ىرجالاقتاپ ورنىنان تۇرەگەلدى. «ءبىلىپ وتىرمىن، نە ايتاتىنىڭىزدى. ءوزىم دە سول «ما» دەگەندى قوسىپ الىپ، ازاپ تارتىپ وتىرمىن. قابەكە، مەنى كەشىرىڭىز» ، - دەدى. ارامىزدا باسقا ەشتەڭە بولعان جوق.

جۇسىپبەك قورعاسبەك: فاريزا وڭعارسىنوۆا تۋرالى دا ءبىر اڭگىمەلەر بار ەكەن. «وبلىستىق گازەتتە جاريالانعان ولەڭدەرى ءۇشىن بايگە العانشا، مۇقاعالي ماقاتايەۆقا جول بەرمەي مە؟» - دەيسىز. سوسىن سەرىك قيرابايەۆ تۋرالى بار. «ءبىر- بىرىنە كوپشىك قويىپ، قولپاشتاپ سويلەگەندە بۇلار شەبەر بولىپ العان» - دەيسىز. زەينوللا قابدولوۆ تۋرالى دا بار... ءبىرتالاي فاميليا بار.

قابدەش ءجۇمادىلوۆ: بار، بار. ءوزىڭ ايتقان جاڭاعى: «بۇل سوۆەتتىك داۋىردەن جازىلاتىن ەپوپەيادان عانا كەم رومان» دەگەندى زەكەڭ قايدان شىعاردى؟ «بۇل ءسوز مۇقاڭدى ارانداتتى، كەرەگى جوق ەدى. ۇلكەن ادەبيەتشى بولساڭ، مۇقاڭدى جارعا نەگە يتەرەسىڭ؟ مۇقاڭ وسىعان ءتۇسىپ قالدى»، - دەپ كىنا قويامىن. بۇل مۇقاڭ، مۇحتار اۋەزوۆ ءۇشىن ايتىلعان نارسە.

 

جۇسىپبەك قورعاسبەك: ءسىز ۇلكەن قالامگەر بولعاننان كەيىن جۇرتتىڭ ءبارى وقيدى. ۇزىندىلەرى گازەت- جۋرنالداردا جاريالاندى. ەل وقىدى، بىلەدى. سۇرايىن دەپ وتىرعانىم، وسىنداي نارسەلەر نە ءۇشىن ايتىلدى؟ ايتىلۋى كەرەك پە ەدى؟ مەمۋارلىق شىعارمادا ونىڭ قانشالىقتى قاجەتتىلىگى بار؟ مىسالى، سوڭعى كەزدە نەسىپبەك ايت ۇلىنا قاتىستى جازعان ماقالاڭىزدىڭ ارتى داۋعا اينالىپ كەتتى. گازەت- جۋرنالداردى شۋلاتتى. الدە بۇل پرينتسيپكە باعىنعان نارسە مە؟ الدە ءوزىڭىز جاراتپاعان نارسەلەر ىشكە سىيمادى ما؟ جوق الدە، قوعامنىڭ بولمىسىن، بەت- بەينەسىن اشىپ كورسەتۋ مە بۇل؟

قابدەش ءجۇمادىلوۆ: ءوزىڭ وداققا قالاي قابىلدانعانىڭدى، وعان ماعاۋيننىڭ شاپاعاتى تيگەنىن ايتىپسىڭ. ول وتە جاقسى. ال مەن جازۋشىلار وداعىنا وتەردە سەكرەتارياتتا مەنى قۇلاتقان. ون بەس ادام ەدىك. ون ءتورتى وتە شىقتى، شاۋىپ. ءقازىر سول ون ءتورتتىڭ كىم ەكەنىن ايتىپ بەرە المايمىن. ءبىراق، مەن، قۇدايعا شۇكىر، كەلەسى جىلى ءوتتىم. سوندا كۇنى بۇرىن دايىندالىپ كەلىپ، ارنايى ءسوز الىپ سويلەپ، پرەزيديۋمنىڭ ون ءۇش ادامىنىڭ جەتەۋىن قارسى قويىپ، مەنى قۇلاتقان ادام بار. ومىرىڭدە ءبىر ەمەس، ەكى ەمەس، ىلعي اياقتان شالعان ادامدار بار. ءۇش كىتابىم بار سول كەزدە، بىرەۋى كوكەيكەستى رومان. بىرەۋى «قازدار قايتىپ بارادى» دەيتىن اڭگىمەلەر جيناعى. بىرەۋى «جاس داۋرەن» دەيتىن ولەڭدەر جيناعى. بۇل 1969 -جىلى. كورنەۋ اياقتان شالۋ. ايتپاسقا بولمادى.

جۇسىپبەك قورعاسبەك: وسى جەردە ءبارىبىر ىشكى ءبىر پرينتسيپ جاتقان بولۋى مۇمكىن دەپ ويلايمىن.

قابدەش ءجۇمادىلوۆ: پرينتسيپ بولعاندا بىلاي، سول كىسىلەر انالاردى: «جالپى ارعى بەتتەن كەلگەن كىسىلەردى قالاي بولسا سولاي جازۋشىلار وداعىنا وتكىزۋگە بولمايدى»، - دەپ قورقىتتى. «بۇل جونىندە قوعام قاۋىپسىزدىگى مەكەمەسىمەن اقىلداسۋ كەرەك»، - دەگەن ءسوزى ءوتىپ كەتتى. «جازۋ دەگەن ءسوز، قوعام قايراتكەرى دەگەن ءسوز. شەتتەن كەلگەندەرگە قوعام قايراتكەرى دەگەن اتاقتى قالاي بەرۋىمىز كەرەك؟» - دەپ ەدى، الگى شالداردىڭ كوبى بۇعىپ قالدى. ول كەزدە ءادي ءشارىپوۆ ءبىرىنشى حاتشى. مەنىڭ وتۋىمە قارسى ەمەس. ەرتەڭىندە ول تەكسەرىپ، قارسى داۋىس بەرگەندەردى تاۋىپ شىققان عوي. سونىڭ ىشىندە ەكى ورىس حاتشى بار. يۆان جۋكوۆ پەن پەتر مورگۋن.

«ءوي، سەندەر ءجۇمادىلوۆتى تانىمايسىڭدار عوي، نەگە قارسى داۋىس بەرەسىڭدەر؟» - دەسە، «وي، ءادي شاريپوۆيچ، ءابدىجاميل كاريموۆيچ ءبىر كۇن بۇرىن زۆوندادى. «ەرتەڭ سەكرەتاريات بولادى. ءبىر حالتۋرشيك وتەيىن دەپ جاتىر. سوعان سەندەر قارسى داۋىس بەرىڭدەر» دەپ سۇرادى. سوسىن بەلىنەن سىزدىق تا تاستادىق»، - دەپتى. بولعان وقيعا، ەش بوياماسىز. ال ەندى وسى مەنىڭ تاعدىرىما بايلانىستى نارسە مە؟ ارينە، بايلانىستى نارسە. الباتى كولدەنەڭنەن بىرەۋگە جالا جاۋىپ وتىرعام جوق.

جۇسىپبەك قورعاسبەك: ەندى ۇلتتىڭ دا تاعدىرىنا قاتىستى نارسە عوي وسى.

قابدەش ءجۇمادىلوۆ: ءجۇز مىڭداعان ادام كەلدى. سونىڭ بارىنە كۇدىكپەن قاراۋ، كۇدىك تۋدىرۋ جاقسى ما ەكەن؟

جۇسىپبەك قورعاسبەك: شىن تۇسىنگەن بولسا، ول ۇلتتىڭ دەڭگەيىن كوتەرۋگە كەرەك نارسە ەدى دەپ تە ايتاسىز عوي. شىندىقتى، اقيقاتتى ايتا ءبىلۋ، ونى قابىلداي ءبىلۋ، ودان ساباق الا ءبىلۋ، عيبرات الا ءبىلۋ، مىنە، وسىنىڭ بارلىعى ءبىزدىڭ ۇلتتىڭ بويىندا جەتپەي جاتادى، جاسىراتىنى جوق. ارتى داۋعا ۇلاسىپ كەتەتىنى سوندىقتان. ايتىلعان اڭگىمە ءبىر جەردە ايتىلدى. ودان ادام كەرەگىن الادى. ونى اتا جاۋ قۇساپ داۋعا ۇلاستىرۋدىڭ ءوزى ورىنسىز نارسە عوي دەپ ويلايمىن.

 

قابدەش ءجۇمادىلوۆ: تاۋىپ ايتىلعان سىندى دا قابىلداعان عوي. انا جاق ءدال تاۋىپ ايتقاندا، قازاق: «تىلىڭە شوق ءتۇسسىن» دەيدى ەكەن. بىزدە سول قاسيەت جەتىسپەيدى. مەنىڭ «قىسقا قايىرىمدار» دەيتىن كىتابىمنىڭ ىشىندە بار، كەيىن ۋاقىتىڭ بولسا قاراپ شىقشى. سوندا 3-4 بەتتەن، ونشاقتى ءبولىم بار. سوندا قىتاي ويشىلى كونفۋتسيدىڭ ايتقان ءسوزى بار: «ءبىر سىننان وتپەگەن ادامدى قايتارا سىناۋدىڭ كەرەگى جوق. ويتكەنى، ادام تابيعاتى وزگەرمەيدى. سوسىن ەكىنشى قايتارا سىناۋعا ادام ءومىرى قىسقا»، - دەگەن. ءبىر سىننان وتپەگەن ادام ەكىنشى رەت تە سىننان وتپەيدى. وسى ءپرينتسيپتى باسىنا قويدىم دا، كوڭىلىم قالعان بىرنەشە ادامدى جازدىم سوندا.

جۇسىپبەك قورعاسبەك: قازىر گازەت- جۋرنالداردان قىزعىلىقتى ەستەلىكتەر وقىپ ءجۇرمىز. ارينە، اياعى داۋ- شارعا اينالىپ كەتۋدە. دەگەنمەن، كەرەك اڭگىمە ايتىلىپ جاتىر. بۇل دا مەمۋار ما؟

قابدەش ءجۇمادىلوۆ: جوق، مۇنى مەمۋار دەمەيمىن. ايىرىم ەستەلىك دەيتىن جانر بار عوي. كەيدە ەستەلىك- ەسسە دەپ قويامىن. جالپى، بىرگە ءومىر سۇرگەن، كورگەن ادامدار تۋرالى جازدىم. سافۋان تۋرالى، حاسەن ورالتاي تۋرالى دا جازدىم. سوسىن ءبىرقاقپاي، ءبىر سۇرىنگەن ادامدار دا بار ىشىندە. نەسىپبەك ايت ۇلى مەنىڭ باۋىرىم. ونىڭ اقىندىعىندا داۋىم جوق.

جۇسىپبەك قورعاسبەك: نەسىپبەك ايت ۇلىنىڭ جاۋابىن ەستىدىم. ءبىر ءسوزى ەسىمدە قالىپتى. ەندى ول ماتەل بولىپ كەتۋى مۇمكىن. «باسقالار باسقا اۋىلدىڭ ادامدارىمەن ايتىسىپ جاتسا، ءسىز ءوزىڭىزدىڭ ىنىڭىزبەن ايتىسىپ جاتىرسىز عوي» دەگەن ءسوز ءجۇر.

قابدەش ءجۇمادىلوۆ: وتە دۇرىس. مەنى ەگەر تۋراشىل دەسەڭ، وسى فاكتىنى الىپ، ماقتاۋىڭا بولادى. «تۋرا بيدە تۋعان جوق» دەيدى. مىنانىڭ ىستەپ جۇرگەن ىستەرى مەنىڭ ىشىمە سىيمادى. جىرىندىلىعى، جىلپوستىعى، بىرەۋدىڭ ەڭبەگىن پايدالانىپ كەتۋى. ءبىر عانا فاكتىنى ايتتىم. دۋلات باباتاي ۇلى كوڭىلدەن ءوشىپ كەتكەن. زيراتى جوق. سونى مەن ىزدەپ ءجۇرىپ تاپتىم. ول مەن تاپتىم دەپ سۇيىنشىلەدى. بۇل جاقسى ادەت ەمەس. ايتپەسە ول زيراتتى كىمنىڭ تاپقانىندا تۇرعان ەشتەڭە جوق. ءبىراق وسىدان ونىڭ بولمىسى، كىسىلىگى كورىنىپ قالدى.

جۇسىپبەك قورعاسبەك: وسى مەمۋارلىق شىعارمالارىڭىز بار، ەستەلىكتەرىڭىز بار. سولاردىڭ ىشىندە سىناعان ادامدارىڭىز كوپ پە، ماقتاپ، ماداقتاپ، كوتەرمەلەگەن ادامدارىڭىز كوپ پە؟

قابدەش ءجۇمادىلوۆ: جاقسى ادامدار كوپ ەكەن. سولاردىڭ شاراپاتى كوپ ءتيدى دەدىم. مەنى «قازاق ادەبيەتىنە» قالاي جۇمىسقا العانىن ايتايىن. جۇمىس سۇراپ بارعانىمدا، قاپان ساتىبالدين مەنى ون ءۇشىنشى عىپ تىركەدى عوي. الدىمدا ون ەكى ادام بار. سوسىن: «ورىستا ون ءۇش دەگەن وڭعان تسيفر ەمەس، ءبىراق، ءبىز قازاقپىز عوي، حابارلاسىپ تۇر»، - دەپ، قالجىڭداپ كۇلدى. ون بەس كۇننەن كەيىن بارسام: «ءاي، بالام، سەنى جۇمىسقا الايىن دەپ وتىرمىن. قايدا جوعالىپ كەتتىڭ؟» - دەپ ىزدەپ وتىر ەكەن. سويتسەم، قانداي پرينسيپ ۇستاعان دەيسىز عوي. جاڭاعى ون ەكى ادامنىڭ ءارقايسىسىنىڭ سوڭىندا ەكى- ۇشتەن «جانكۇيەر» ءجۇر ەكەن. مازا بەرمەيدى، ۇيىنە تەلەفون سوعادى. ال سۇراۋى جوق جالعىز مەن ەكەم. سوندا قاپەكەڭنىڭ ۇستانعان قاعيداسى وسى. ءوزى بالالار ۇيىنەن شىققان. 1932 -جىلعى اشتىقتا ءبىر اۋلەتتەن جالعىز امان قالعان عوي. جەتىم بولىپ وسكەن. «وسىنى الايىنشى. ەشكىمى دە، «كرىشاسى» دا جوق» دەگەن عوي. بۇل مەنىڭ تىكەلەي تاعدىرىما اسەر ەتتى. ادەبيەتتىڭ جۋان ورتاسىنا توپ ەتە قالدىم. انا جاقتا بەس جىل سۇرگىندە ءجۇرىپ، كەشىگىپ قالعان اداممىن. جولداستارىم، ساباقتاستارىم وزىپ كەتكەن. ولاردى قۋىپ جەتۋىمە قاپان ساتىبالدين ىقپال ەتتى. ول كىسىنىڭ اقىلدىلىعىندا، باسقاسىندا شارۋام جوق. ال ادامگەرشىلىگى كەرەمەت.

 

جۇسىپبەك قورعاسبەك: اعا، مەن قياڭقى سۇراق قويىپ ۇيرەنگەن اداممىن. ءبىر سۇراق قويايىن. وسى ادامدارعا، ءوزىڭىزدىڭ ورتاڭىزعا، تۇلعالارعا دەگەن كوزقاراسىڭىز قانداي پرينتسيپتەن تۋادى؟ وزىڭىزگە قاتىستى بولعان جاعدايدان تۋا ما، الدە ۇلتقا قاتىستى بولعان جاعدايدان تۋا ما؟

قابدەش ءجۇمادىلوۆ: وتكەندە «جاس الاشقا» ايتقانىم بار ەدى. «مەنىڭ ءپرينتسيپىم ءوزى وڭاي. ءتورت امال سەكىلدى. قازاققا نە نارسە پايدالى؟ ونى قولداۋ كەرەك. كىمنىڭ ءىسى بولسا دا. قازاققا نە نارسە زيان؟ ونى كىم ويلاپ تاپسا دا، وعان جول بەرۋگە بولمايدى، قارسى كۇرەسۋ كەرەك»، - دەگەنمىن. مەنىڭ ءپرينتسيپىم وسى. ەلگە، ۇلتقا زيانى تيەتىن، ادامدى اياقتان شالاتىن، ادامگەرشىلىكتەن اتتايتىن نارسەلەرگە مەن قارسىمىن. ۇلتتىڭ باسىن قوساتىن، ۇلتقا قىزمەت ىستەيتىن نارسەلەردى جاقتايمىن. وسى مەنىڭ ءپرينتسيپىم.

جۇسىپبەك قورعاسبەك: جاقىندا امانگەلدى كەڭشىلىك ۇلى دەگەن ادەبيەت سىنشىسىمەن پىكىرلەسىپ قالىپ ەدىم. گابريەل گارسيا ماركەستىڭ مەمۋارلىق شىعارماسى ورىسشاعا اۋدارىلىپ جارىق كورىپتى. سول جەردە جەكە ادامدارعا دەگەن سىن جوق. تۇتاستاي كورگەن، بىلگەن جاقسىلىقتار، يگىلىكتەر تۋرالى ايتىلادى دەيدى. ءسىز قالاي ويلايسىز، جاڭابەك، مەمۋارلىق شىعارمالاردا تۇلعالارىمىزدىڭ اتىنا، زاتىنا سىن ايتقانىمىز قالاي بولادى؟

جاڭابەك شاعاتاي: ءبىز وزىق ادەبيەتتەن ۇيرەنۋدەن قاشپاۋىمىز كەرەك. شىندىق ايتىلۋعا ءتيىستى. جازۋشى رەتىندە جاقسى تانىلعان ادامنىڭ كەمشىلىگى دە بولۋى مۇمكىن. جالپى، مەمۋار - سۋبەكتيۆتى پىكىردەن تۋىندايتىن شىعارما. اۆتوردىڭ سول ادامعا قارىم- قاتىناسى عانا. تۇتاس ادەبيەتتىڭ قارىم- قاتىناسى ەمەس. سوسىن ءبىز نەگە شىندىقتان قاشقاقتاي بەرەمىز؟ قوعامداعى ەڭ قاۋىپتى نارسە - جارتىلاي شىندىقتار. شىندىقتىڭ ءبىر شەتىن شىعارىپ قويىپ، ەكىنشى جارتىسىن ايتپاي قالۋ. ويتكەنى، اناعان زيانى تيەدى، مىنادان ىڭعايسىز عوي دەگەن. ال ودان گورى اشىعىن ايتايىق، سول دۇرىس مەنىڭشە.

جۇسىپبەك قورعاسبەك: جارتى شىندىق اڭگىمەگە جارىتپايدى دەيسىڭ عوي.

جاڭابەك شاعاتاي: ءبىز بولاشاعى زور حالىقپىز. وتكەنىمىزدە ۇلكەن تاريحىمىز بار. قازاقتىڭ بويىنداعى ءبىر عانا كەمشىلىك - شىندىقتان قاشقاقتاي بەرەتىنىمىز. جاسقانشاقتىعىمىز با، جۇمساقتىعىمىز با، بىلمەيمىن. «كوشپەلىلەر تابانسىزداۋ» دەگەن تاريحشىلارىمىزدىڭ باعاسى بار. ۆامبەريدىڭ ءوزى دە «تابان- سىزداۋ» دەيدى. ءبىز ءوزىمىز شىندىقتان الىستاۋ جۇرگەندى جاقسى كورەمىز.

جۇسىپبەك قورعاسبەك: بەتكە ايتۋ مادەنيەتى جەتىسپەگەن دەيسىز عوي. مەمۋار دەگەن بارىن بار، جوعىن جوق دەپ، بەتكە ايتۋ عوي.

جاڭابەك شاعاتاي: ءيا، سوندىقتان مەمۋار جەكە ادامنىڭ سۋبەكتيۆتى پىكىرى بولعاننان كەيىن قوعامنىڭ باعالاۋى ەمەس، جەكە ادامنىڭ باعالاۋى دەپ قانا قابىلداپ ۇيرەنۋىمىز كەرەك. ال كەلەشەگى زور ۇلت شىندىقتان قاشپاۋى كەرەك. ول اعىلشىنداردا دا، فرانتسۋزداردا دا سولاي قالىپتاسقان. مىسالى، ورىستاردا تولستويدىڭ كەمشىلىگىن ايتادى. پۋشكيننىڭ دە تۇنىمەن كارتا وينايتىنىن ايتادى. ول تۋرالى انەكدوتتار دا بار ءتىپتى. ال ءبىز وندايدى ايتقىمىز كەلمەيدى. ىڭعايسىزدانامىز. ال ولاردا كەز كەلگەن قوعام قايراتكەرىنىڭ كەمشىلىكتەرى دە ايتىلادى، جاقسى جاقتارى دا ايتىلادى. ءبىراق وسى ەكى ورتادان وقىرمان ءوزى شىندىقتى ەكشەپ الۋى كەرەك. سول ەكشەپ الۋ مادەنيەتىن ءبىز قالىپتاستىرۋىمىز قاجەت. ونىڭ ءبىر عانا جولى بار. شىندىقتى ايتا ءبىلۋ جانە قابىلداي ءبىلۋ مادەنيەتى.

جۇسىپبەك قورعاسبەك: كىلەڭ ماسەلە شەشىپ وتىرعانداي كورىنۋ كەيدە ادامدى شارشاتادى. مەمۋار دەگەن نارسە ساۋلەلى ەپيزودتارىمەن دە قۇندى ەمەس پە. وسى ورايدا ەلدىڭ ءبارى بىلەتىن، ءتىپتى ەسترادالىق توپتار قازىرگى كۇنى دە ءجيى ايتىپ جۇرگەن، كوپشىلىككە بەلگىلى ءبىر ءاننىڭ ماتىنىنەن ءۇزىندى وقىپ بەرگىم كەلىپ وتىر.

سەن ماعان ىستىقسىڭ باسقادان،

«سۇيەم» دەپ ايتۋعا جاسقانام.

جەتكىزە الار ما جۇرەكتىڭ،

جاسىرىن، جان سىرىن جاس قالام، - دەيدى. مۇنى كەزىندە جازۋشى تولەۋبەك جاقىپباي ۇلى شىعارعان ەكەن. ول كىسى قابدەش اعامىزبەن شەكارانىڭ ارعى بەتىندە دە، بەرگى بەتىندە دە بىرگە ءجۇرىپ، بىرگە تۇرعان. وسىنداي ولەڭدى جازعان ادامنىڭ بۇكىل تاعدىرى وسى كىتاپتىڭ ىشىندە بار. اربىردەن سوڭ تولەۋبەك جاقىپباي ۇلى ءۇشىن عانا كىتاپتىڭ ءبىراز بەتىن پاراقتاپ شىعۋعا بولادى- اۋ دەپ ويلايمىن. ءقازىر اركىمنىڭ اتىنا تاڭىلىپ كەتىپ جۇرگەن وسى ءاندى ورىسشا ءبىر ءاننىڭ اۋەنىنە سالىپ، سول تولەۋبەك جاقىپباي ۇلى سۇيگەن قىزىنان ايىرىلىپ قالعان كەزدە شىعارىپتى. تاريحىنىڭ ءوزى ءبىر قىزىق. بىردە ماندولينمەن، بىردە گيتارامەن ايتىپ ءجۇرىپتى. ال تولەۋبەك جاقىپباي ۇلىن بۇگىندە بىرەۋ بىلەدى، بىرەۋ بىلمەيدى. ەرتەڭ مۇلدەم ۇمىتىلىپ كەتۋى دە مۇمكىن. جاستاۋ كەزىمدە «لاشىن» دەگەن شىمىر جازىلعان كىتابىن وقىپ، مەن ونى جۇماتاي جاقىپباي ۇلىنىڭ قارا سوزدەگى بولمىسىنا ۇقساتقام. مۇنى ايتىپ وتىرعان سەبەبىم، شىنى كەرەك، قابدەش ءجۇمادىلوۆتىڭ «تاڭعاجايىپ دۇنيە» عۇمىرنامالىق رومانىن قولىما العان كەزدە نەگاتيۆتى جاقتارى كوپ شىعار دەپ ويلاعان ەدىم. ءبىراق، وقىپ شىققاننان كەيىن تۇتاستاي ءپوزيتيۆتى باعىتتا جازىلعان دۇنيە ەكەنىنە كوزىم جەتتى. ۇلتقا، ەلگە، ۇرپاققا، قالامداستارىنا جاناشىرلىقپەن جازىلعان شىعارما ەكەن دەپ ەسەپتەدىم. حالىققا، ۇلتقا مۇنداي شىعارما وتە كەرەك. مەن وسى ارادا سۇحباتىمىزدى مىنانداي وكىنىشتىلەۋ سوزبەن اياقتاعىم كەلىپ وتىر: جاقىندا ادەبي گازەتتەن اقساقال جا- زۋشىمىز مىڭباي ءراشتىڭ كولەمدى ماقالاسىن وقىدىم. ول ماقالاسىندا قابدەش ءجۇمادىلوۆ بار، مۇحتار شاحانوۆ بار، تاعى دا باسقا ءبىرقاتار اقىن- جازۋشىلاردى سىنايدى. ءتىپتى، «بىرەۋىنىڭ ەسىمىن تىرناعىممەن تىرناپ، ءوشىرىپ تاستادىم» دەگەن ءسوز ءجۇر. باسقاسىنىڭ بارىمەن كەلىسۋگە بولادى، ءبىراق، «ءبىرىمىزدىڭ اتىمىزدى ءبىرىمىز تىرناعىمىزبەن تىرناپ ءوشىرىپ تاستاۋدان» قۇداي ساقتاسىن دەگىم كەلەدى. ال قابدەش ءجۇمادىلوۆتىڭ «تاڭعاجايىپ دۇنيە» اتتى مەمۋارلىق رومانى كەڭ دۇنيەتانىمعا باستايتىن ايتۋلى شىعارما دەسەم، ارتىق ايتقاندىق ەمەس.

"كىتاپحانا: سۇحباتتار" كىتابىنان

دايىنداعان بەيسەن سۇلتان ۇلى