مۇنايدىڭ ارزانداۋى الەم ەلدەرىنە قالاي اسەر ەتەدى؟

 مۇناي باعاسىنىڭ ارزانداۋى باتىس ەلدەرى تۇتىنۋشىلارىنا ءتيىمدى بولعانىمەن، ونى ءوندىرۋشى ەلدەرگە ءتيىمسىز.

ولاردىڭ ءبارى مۇناي باعاسىنىڭ تومەندەۋىنەن زارداپ شەكتى. كوپتەگەن باتىس ەلدەرى تۇتىنۋشىلارى ءۇشىن مۇنايدىڭ ارزانداعانى ءتيىمدى، ويتكەنى ولار ۇيلەرىن جىلىتۋعا، كولىكتەرىن جۇرگىزۋگە ازىراق قۇن تولەي باستايدى. ءبىراق سوڭعى ونجىلدىق ىشىندە مۇنايدىڭ ەڭ تومەنگى باعامەن ساتىلۋىنىڭ بۇكىل الەم ءۇشىن توسىن گەوساياسي جانە ەكونوميكالىق سالدارى بولۋى مۇمكىن.

يراك

مۇنايدىڭ ارزان باعاسى يراكتىڭ «يسلام مەملەكەتى» (ي م - قازاقستاندا تىيىم سالىنعان تەرروريستىك توپ) سودىرلارىمەن سوعىسۋىن قيىنداتادى. ي م بۇل ەلدىڭ سولتۇستىگى مەن باتىسىنداعى ۇلكەن اۋماقتى باسىپ العان. يراكتىڭ سولتۇستىگىندەگى كۇردىستان جارتىلاي اۆتونوميالىق ايماقتىق ۇكىمەتى مۇنايدان تۇسكەن تابىسقا تاۋەلدى، قازىر ولاردىڭ 18 ميلليارد دوللار قارىزى بار. دەمەك، كۇردىستان ۇكىمەتى اسكەري جانە مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەرگە جالاقى تولەي الماي قالۋى مۇمكىن. بۇل ي م- مەن سوعىسۋعا ۇلكەن كەدەرگى كەلتىرەدى، سەبەبى كۇردتەردەن قۇرالعان «پەشمەرگا» جاساعى ي م- گە تويتارىس بەرىپ تۇرعان ۇلكەن كۇش.

يراكتىڭ جالپى جاعدايى ءماز ەمەس، ونىڭ ۇستىنە مۇنايدىڭ ارزانداۋى كوپتەگەن قيىن ماسەلەلەر تۋدىردى. مەملەكەت بيۋدجەتىنىڭ 95 پايىزى مۇنايدان تۇسەدى. دەمەك، ارزان مۇناي يراكتىڭ ءار تۇرعىنىنىڭ تۇرمىسىنا اسەر ەتەدى دەگەن ءسوز. يراكتىڭ ي م- گە قارسى تۇرۋىنا كەلسەك، قولما- قول اقشانىڭ ازايۋى اسكەري تەحنيكا ساتىپ الۋ، قاۋىپسىزدىك كۇشتەرىنە قارجى تولەۋ، ي م جاساعى تالقانداعان قالالاردى قالپىنا كەلتىرۋ سياقتى شارۋالاردىڭ توقىراۋىنا اكەلەدى.

ەندى يراك باسقالاردان كومەك ىزدەيدى. وكسفورد ۋنيۆەرسيتەتىندەگى تاياۋ شىعىس ەنەرگەتيكاسى جونىندەگى ساراپشى دجاستين دارگين «يراك جانە كۇرد جاۋىنگەرلەرى بىرنەشە ايدان بەرى جالاقى العان جوق. ءبىراق ي م- گە قارسى تۇرۋعا حالىقارالىق كواليتسيا قاتتى كۇش جۇمساپ جاتىر، سوندىقتان بۇل تاراپتا يراك جالعىز قالمايدى. ا ق ش تا قاراپ وتىرمايدى، قاۋىپسىزدىككە قاتىستى شىعىندار بيۋدجەتىنە ەۋروپا وداعى دا ۇلەس قوسۋى مۇمكىن» دەيدى.

ا ق ش 2015 -جىلى يراك ۇكىمەتىنە كومەك رەتىندە 1 ميلليارد 600 ميلليون دوللار ءبولدى. وعان قوسا، 2015 -جىلدىڭ شىلدەسىندە باعداد ەكونوميكاسىن دامىتۋ ءۇشىن دۇنيەجۇزىلىك بانكتەن 1 ميلليارد 700 ميلليون دوللار نەسيە الدى.

مۇناي باعاسىنىڭ ەكسترەميستىك توپتارعا اسەرى

مۇناي - ەكسترەميستىك توپتاردىڭ دا نەگىزگى تابىس كوزى. بۇل توپتار سيريا مەن يراك مۇنايىن ءوندىرىپ جانە ونى كونتراباندالىق جولمەن ساتىپ ءبىر ايدا ونداعان ميلليون دوللار پايدا تابادى. ءوزارا كەلىسپەي جۇرسە دە، ماسكەۋ مەن ۆاشينگتون ي م- ءنىڭ سيرياداعى مۇناي وندىرۋىنە مۇمكىندىك بەرەتىن ينفراقۇرىلىمداردى اتقىلاپ، سودىرلارعا قىسىمدى كۇشەيتتى.

وندىرىستىك ينفراقۇرىلىمدارى قيراۋىنان بولەك، ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا، مۇناي باعاسىنىڭ ارزانداۋى دا ي م- ءنىڭ قولما- قول اقشا تابۋ مۇمكىندىگىن ازايتادى.

«ي م جاساعى مۇناي تاسىمالداپ، كەيبىر دەلدالداردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتەدى. بۇل ساۋدا تۇركيانىڭ وڭتۇستىگىنە مۇناي تاسىمالداۋمەن تىعىز بايلانىستى. شەكارانىڭ تۇركيا جاعىنان كەلىپ، ي م مۇنايىن ساتىپ الاتىن ادامدار بار. ي م تابىستىڭ كوپ بولىگىن سودان الادى» دەيدى دارگين.

مۇنايدان تۇسەتىن پايداعا تاۋەلدى ەلدەردىڭ ينفوگرافيكاسى:

ساۋد ارابياسى

مۇنايدىڭ ارزانداۋى ساۋد ارابياسى بيۋدجەتىن دە ورتايتاتىن ءتۇرى بار. بۇل قۇبىلىس ەر- ريادتىڭ ايماقتاعى ەلەۋسىز ىقپالىنا دا كەسىرىن تيگىزەدى.

الەمدە ەڭ كوپ مۇنايدى وندىرەتىن جانە ەڭ باي ەلدەردىڭ ءبىرى ساۋد ارابياسى ەلەۋلى ەكونوميكالىق وزگەرىسكە ۇشىرايدى. ەر- رياد ءوزىنىڭ الەۋمەتتىك قامتاماسىز ەتۋ جۇيەسىن قازىرگى گۇلدەنگەن قالپىندا ساقتاۋ ءۇشىن قۇرىلىس جوبالارىن ازايتىپ، جاڭا سالىقتار ەنگىزۋدى جوسپارلاپ جاتىر. مىسالى، مەملەكەت الدىمەن بەنزينگە سۋبسيديانى ازايتۋعا شەشىم قابىلدادى. حالىقارالىق ۆاليۋتا قورى «ەگەر وسىلاي جالعاسا بەرسە، مونارحيانىڭ بەس جىلدا بانكروتقا ۇشىراۋى مۇمكىن» ەكەنىن ايتادى.

IHS Jane's ورتالىعىنىڭ مۇناي نارىعى بويىنشا ساراپشىسى سپەنسەر ۋەلچ «ساۋد ارابياسى باسقا و پ ە ك (مۇناي ەكسپورتتاۋشى ەلدەر ۇيىمى) مەملەكەتتەرىمەن سالىستىرعاندا بانكتەگى قارجىسى كوپ، قارىزى از ەل. ءبىراق بۇل ولار وزگەرمەيدى، جاعدايعا بەيىمدەلمەيدى دەگەن ءسوز ەمەس» دەيدى.

ونىڭ ايتۋىنشا، ەر- رياد سىرتقى ساياساتتاعى قارجىلىق مىندەتتەمەلەرىن ازايتىپ، قورعانىس پەن قاۋىپسىزدىككە سالاتىن قارجىسىن ازايتۋى مۇمكىن.

ساۋد ارابياسىنىڭ قارجى ۇنەمدەۋ ساياساتى وزگە مەملەكەتتەرگە كومەك كورسەتۋ جوبالارىنا قاتىستى بولۋى مۇمكىن. ماسەلەن، بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىن، ساراپتاما ورتالىقتارىن، اكادەميالىق ينستيتۋتتاردى، ءدىني مەكتەپتەردى جانە قايىرىمدىلىققا اقشا جۇمساۋ ازايادى. ساۋد ارابياسى نەگىزگى وداقتاسى ەگيپەتكە قارجىلىق قولداۋ كورسەتۋدى ازايتا باستادى دەگەن اقپارات بار.

يران

ەكونوميكالىق سانكسيادان قۇتىلىپ، تابيعي بايلىعى - مۇنايدى ەكسپورتتاۋ ارقىلى پايداعا كەنەلۋدى ويلاعان يراننىڭ جوسپارى دا جۋىقتا ورىندالا قويمايدى. تەگەران نارىقتاعى جاعداي وسىلاي قالا بەرسە دە مۇناي ءوندىرۋ مەن ەكسپورتتاۋدى جوسپارلاعانداي كوبەيتەتىنىن حابارلادى. سولايشا يران ءوندىرىستى ازايتۋدان باس تارتىپ، نارىقتاعى ۇلەسىن ساقتاپ قالۋعا تىرىسقان ايماقتاعى باسەكەلەسى ساۋد ارابياسىنا قارسى ءتاسىل قولدانباق.

ساراپشىلار «نارىققا يراننىڭ جارتى ميلليون باررەل مۇنايى قوسىلسا، تاياۋ شىعىستا باعا سوعىسى باستالادى» دەپ بولجايدى.

«يراندىقتار شامالارى كەلگەنشە كوپ مۇناي وندىرەتىندەرىن تۇسپالدادى، يران ساۋد ارابياسىمەن باعا سوعىسىن باستاۋى مۇمكىن» دەيدى دارگين.

ۋەلچ «يران «ساۋد ارابياسى دا ءوندىرۋ مەن ەكسپورتتاۋدى ازايتپايدى، وندا نەگە ءبىز ازايتۋىمىز كەرەك؟» دەيدى. ونىڭ ۇستىنە، يراننىڭ قازىرگى ەكونوميكالىق جاعدايى اۋىر. ول ءوزى جوعالتىپ العان نارىقتاعى ۇلەسىن قايتارۋعا تىرىسادى. ساتىپ الۋشىلار ارزان مۇنايدى الادى. يران مۇنايى ارزان بولسا، سونى الادى، سولايشا باسەكە ورنايدى» دەيدى.

ا ق ش جانە ب ر ي ك س ەلدەرى

امەريكالىق تۇتىنۋشىلار مۇناي ارزانداۋىنان جىلىنا 700 ميلليون دوللار پايدا كورەدى. ولاردىڭ قالتاسىندا قالعان «ارتىق اقشا» تۇتىنۋ قابىلەتىن ارتتىرادى. ءبىراق مۇنايدىڭ وتە تومەن باعاسى ا ق ش- تىڭ قارقىندى تۇردە دامىپ كەلە جاتقان ەنەرگەتيكا سالاسىنا تەرىس ىقپال ەتەدى.

ا ق ش- تاعى تاقتاتاس مۇنايىن وندىرۋشىلەر بيىل ونداعان مىڭ جۇمىسشىنى جۇمىستان قىسقارتتى. وتكەن جىلى حالىقارالىق ەنەرگەتيكا اگەنتتىگى مۇنايدىڭ ارزانداۋى جاڭادان دامىپ كەلە جاتقان «تاقتاتاس» ونەركاسىبىن تەجەيدى دەگەن ەدى.

مۇنايدىڭ ارزانداۋى ب ر ي ك س (برازيليا، رەسەي، ءۇندىستان جانە قىتاي) ەلدەرىنە دە ءارتۇرلى ىقپال ەتەدى. مۇناي وندىرمەي، ونى تەك ساتىپ الاتىن قىتاي مەن ءۇندىستان پايداعا كەنەلىپ جاتىر. ال مۇناي ەكسپورتتاۋشى رەسەي مەن برازيليا ءۇشىن بۇل - جامان جاڭالىق.

مۇناي باعاسىنىڭ شەكتەن تىس قۇلدىراۋى الەمدە ەكونوميكاسى جاعىنان جەتىنشى ورىندا تۇرعان برازيليانى تومەنگى ورىنعا ءتۇسىردى. رەسەي ءرۋبلى تاريحتا بولىپ كورمەگەن جاعدايدا ارزاندادى. ەكونوميستەردىڭ ايتۋىنشا، رەسەي ەكونوميكاسى 2015 - جىلى توقىراۋعا ۇشىراعان، وسى جىلى بيۋدجەت تاپشىلىعى جيىنتىق ءونىمنىڭ 3 پايىزى كولەمىندە بولماق جانە ۇكىمەت فەدەرالدىق بيۋدجەتتىڭ 10 پايىزىن قىسقارتاتىنىن مالىمدەدى.

 فرۋد بەجاننىڭ ماقالاسى اعىلشىن تىلىنەن اۋدارىلدى.

«ازاتتىق»