وتكەنىڭدى قوڭىرسىتىپ... جىلاپ- سىقتاي بەرمەي ەلدىڭ جايىن، ۇلتتىڭ قامىن ويلاڭدارشى اعالار

استانا. قازاقپارات - بۇگىنگى كوركەم ادەبيەتىڭ قۇنىنىڭ قۇلدىراعانى سونشالىقتى بىرەۋدىڭ قويىن داپتەرىندەگى ەسكىرگەن ەستەلىگىن كوركەم شىعارما دەپ جاريالاپ جار سالاتىندى شىعاردىق.

وسىنداي «كوركەم شىعارمالاردىڭ» ءبىرى - «بولماعان بالالىق شاق» دەگەن پوۆەست.

اق يەسى - اقبەرەن ەلگەزەك. قازاق پوەزياسىندا وزىندىك وزىندىك قولتاڭباسى بار دەيتىن اقىن اعامىز، اقبەرەن ەلەزەگىمىز كوركەم پروزاعا جولاماي-اق قويعانى ءجون بە دەپ ويلادىق.

پروزا اۋىر جانر. ەكىنىڭ ءبىرى ەتەگىنە ءىلىپ كەتە بەرەتىن جولدا جاتقان تۇيىنشەك ەمەس. «اقىنمىن» دەپ ادۋىنداماي، بەلى كوتەرەتىن شوقپاردى ءبىلىپ جۇرگەنى دۇرىس بولار ەدى. ولاي دەيتىنىمىز تاقىرىپ تاڭداۋدان، وزىنە تانىس ءومىر قۇبىلىستارىن سۇرىپتاۋدان، دۇنيەگە كوزقاراسى جانە ەستەتيكالىق تانىمىنان، تيپتىك وبراز جاساۋداعى تاسىلدەرىنەن، سيۋجەت، كومپوزيتسيا جانە جانر تالعاۋىنان، ءتىل مەن سويلەم قۇرلىسىنىڭ ەرەكشەلىگىنە ءتان كورىكتەۋ قۇرالدارىنان، بەينەلەۋ تاسىلدەرىنەن جازۋشىلىعى كورىنبەيدى.

 ال وسىلاردىڭ ءبارىن جيىپ كەلگەندەگى جازۋشى شىعارماسىنا ءتان يدەيالىق- كوركەمدىك ەرەكشەلىكتەردىڭ بۇكىل جيىنتىعى مەن ولاردىڭ تۇتاس بىرلىگىن ستيل دەپ ايتادى. ولاي بولسا اقبەرەن ەلگەزەكتىڭ جازۋشىلىق ستيل بەلگىلەرىنىڭ ءبىرى - ءتىل مەن سويلەم قۇرىلىسىنىڭ ەرەكشەلىگى تۋرالى ايتار بولساق ۇزاققا كەتەمىز.

«بولماعان بالالىق شاق» پوۆەستىنەن مىسال كەلتىرە وتىرىپ، سونىڭ ءبىر پاراسىن ءسوز ەتەلىك. ماسەلەن: «ءۇرجارداعى سارى ۇرپەك» دەپ باستالاتىن ءبولىمىن وقيىق. «اكەم جارىق دۇنيەدەن وتىسىمەن، ءبىز ءۇرجارعا كوشتىك. الماتىداعى ۇيىمىزدەن العانىمىز - بار بولعانى ەكى- ءۇش شامادان كيىم- كەشەك ەكەن. سونى اۆتوبۋسقا ارتىپ الىپ، شەشەمنىڭ توركىنىنە تارتىپپىز. اكەمىزدەن ۇشەۋ قالعان ەك. ۇلكەنىمىز مارجان، اعام دانىشپان جانە مەن» مىنە بۇل ابزاتستىڭ ءون بويىنان جازۋشىنىڭ ءتىل مەن سويلەم قۇرلىسىنداعى قاتەلىكتەرى بىردەن كوزگە ۇرادى.

وقيعانى «اكەم جارىق دۇنيەدەن وتىسىمەن، ءبىز ءۇرجارعا كوشتىك.» دەپ ءبىرىنشى جاقتا بايانداپ كەلە جاتىپ، اۆتور سوزدەن جاڭىلىس جاسايدى دا «الماتىداعى ۇيىمىزدەن العانىمىز -  بار بولعانى ەكى- ءۇش شامادان كيىم-كەشەك ەكەن. سونى اۆتوبۋسقا ارتىپ الىپ، شەشەمنىڭ توركىنىنە تارتىپپىز.» دەپ ءۇشىنشى جاقتىڭ بايانداۋىنا تۇسەدى دە، كەلەسى سويلەمدە قايتا ءبىرىنشى جاققا كوشەدى «اكەمىزدەن ۇشەۋ قالعان ەك. ۇلكەنىمىز مارجان، اعام دانىشپان جانە مەن. ». ءدال وسىنداي قاتەلىكتەر مىنا ابزاتستان دا كورىنەدى «مەنى بىلەتىن ءۇرجارداعى كورشى- قولاڭ، تۋىس- جەكجات «ءبىرتۇرلى بالا» - دەپ اتايتىن.

ونىڭ وزىندىك سەبەبى بار. ۇلكەندەردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا مەن ماڭايداعى ءتامام جۇرتتى جيناپ الىپ، «ءوزىم باستان كەشكەن» تاڭعاجايىپ وقيعالاردان سىر شەرتەتىن كورىنەم. مىسالى ءۇشىن، باسقا پلانەتالارعا شەككەن ساپارلارىم جايلى تاڭدى تاڭعا ۇرىپ، ەلدى ەش شارشاتپاي اڭگىمەلەپ بەرەدى ەكەم.» دەپ ءۇشىنشى جاقتا بايانداپ كەلە جاتىپ سول وبزاتستىڭ سوڭىن «نەمەسە، سول كەزدەگى ك س ر و- نىڭ تاڭباماڭداي باسشىسى ميحايل گورباچەۆپەن وتكەن نەشە دۇركىن كەزدەسۋلەرىمنىڭ ناتيجەلەرى جايلى تاراتىپ ايتامىن.» دەپ تاعى دا ءبىرىنشى جاققا كوشەدى. وسىلايشا اڭگىمە باستالماي جاتىپ- اق قاتەلىككە بوي ۇرادى. ءتىپتى قاراپايىم سويلەمدى قۇراۋدا دا ۇلكەن قاتەلىككە بوي ۇرعانىن مىنا سويلەمنەن كورە الامىز:

 «ونى مەن كەيىن حات تانىعاننان كەيىن وقىدىم» ءبىر سويلەمدە ۇيلەسىمسىز ۇستەۋ مەن شىلاۋدىڭ قاتار قولدانىلۋى ءساتسىز. ءدال وسى سويلەمدى «ونى مەن حات تانىعاننان كەيىن وقىدىم» دەپ قولدانسا دۇرىس بولار ەدى. ال قاراپايىم قۇبىلىستاردى بايانداۋدا سوزدىك قوردىڭ ماعاناسىنا ءمان بەرمەي قالاي بولسا سولاي قولدانعان. ءار سوزدە جان بار. ءار سوزدە ءومىر بار. ءسوزدىڭ دە وبالى بار ەكەنىن ۇعىنسا عوي، شىركىن... امال نەشىك. «قازانشىنىڭ ءوز ەركى بار قايدان قۇلاق شىعارسا» دەۋگە كەلمەيدى عوي. ەندى مىنا مۇگەدەك قۇرمالاس سويلەمگە قاراڭىزشى، جۇرەگىڭىز اۋىرادى: «سەمەي جاققا كۇز ەرتە كەلىپ، ارتىنان قىس كوپ ۇزاماي قىلىشىن سۇيرەتىپ، ساۋ ەتە قالاتىن» قۇدايىم- اي، «...ساۋ ەتە قالدى» دەيتىندەي تاۋدان قۇلاي تۇسكەن جىلقى نەمەسە قاراڭعىدا قاپىدا قالدىراتىن جاۋ اسكەرى ەمەس قوي! قىس ءبىر كۇندە عانا ءتۇسىپ قالادى. بالكىم، سونى ايتقىسى كەلگەن شىعار. قىسقا قاتىستى كادىمگى قار دا ساۋىلداپ ەمەس قاپالاقتاپ جاۋادى ەمەس پە؟ وسىعان بايلانىستى «قىلىشىن سۇيرەتىپ قىس تا جەتتى» دەپ حالىق اۋزىندا كوپ ايتىلاتىن تۇراقتى تىركەس بار. ايتا بەرسەڭ كوپ قوي. ال مىنا سويلەمدە: «ءبىز اعام ەكەۋمىز قۋىستاي بولمەدەگى جينالمالى تار توسەكتە جاتاتىنبىز» بۇل اراداعى «قۋىستاي» دەگەن ءسوزدى «تار» دەگەن ماعانادا العان، بۇل دۇرىس ەمەس ادەتتە ءۇي بولمەلەرىن «قۋىس- قۋىس» دەپ ايتىلا بەرەدى، سوندىقتان «تار» دەگەن ماعاناعا «قۋىقتاي» دەگەن ءسوز قولدانىلادى. «- داكاي قاتتى ۇيىقتاپ قالدى. ول ەندى ويانبايدى... -  دەدى. مەن ءالى دە ەلەڭ- الاڭ قالپىمدا تۇرمىن.» بۇندا قارامەن بەلگىلەنگەن «ەلەڭ- الاڭ» دەگەن ءسوز تاڭ ەندى اتىپ كەلە جاتقان كەزدى ايتادى. ابىرجۋدى بىلدىرەتىن ءسوز ادەتتە «الاڭ- سالاڭ» دەپ قولدانىلادى.

«...ۇلكەندەردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا مەن ماڭايداعى ءتامام جۇرتتى جيناپ الىپ، «ءوزىم باستان كەشكەن» تاڭعاجايىپ وقيعالاردان سىر شەرتەتىن كورىنەم. مىسالى ءۇشىن، باسقا پلانەتالارعا شەككەن ساپارلارىم جايلى تاڭدى تاڭعا ۇرىپ، ەلدى ەش شارشاتپاي اڭگىمەلەپ بەرەدى ەكەم. نەمەسە، سول كەزدەگى ك س ر و- نىڭ تاڭباماڭداي باسشىسى ميحايل گورباچەۆپەن وتكەن نەشە دۇركىن كەزدەسۋلەرىمنىڭ ناتيجەلەرى جايلى تاراتىپ ايتامىن. ول ول ما، مەنىڭ اڭگىمەمدى قىزىقتاعان قاۋىمعا ءۇيدىڭ قاسىنداعى توعايدان گيتلەر مەن بورماندى كەزدەستىرىپ، ۇشەۋىمىزدىڭ ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ سالدارىن ساراپتاعانىمىزدى پاش ەتەمىن! جۇرت دۋ كۇلىسىپ، «ايت، ايتا ءتۇس»»  بۇل جەردە كوركەم شىعارمانى ارتىق ەتەم دەپ تىرتىق قىلعانى كورىنىپ تۇر. بۇنداي شارىقتاۋدى ءتىپتى «مىڭ ءبىر ءتۇن» حيكاياسىنان دا تاپپايسىڭ. اقىن اقبەرەنىڭ بۇگىنگى قوعامعا ەرتەگى ايتۋىنىڭ ءوزى پوۆەستەگى جاڭالىق بولىپ وتىر. ويلاڭىز ولار نەقىلعان اڭقاۋ جۇرت ەدى. بەسىكتەن ەندى بەلى شىققان ءتورت- بەس جاستاعى بالانىڭ ساندىراعىن تىڭداپ تاڭدى تاڭعا جالعاپ وتىرىپ بەرەتىن. الدە بۇل ەرتەگى الەمىنىڭ ەلىنەن بە؟ ال ك س ر و- نىڭ باسشىسى ميحايل گورباچەۆ تۋرالى ايتام دەگەنى ءتىپتى ميعا سيمايدى، گيتلەرمەن كەزدەستىم دەۋى دە اسىرا سىلتەۋ 90-جىلعا دەيىن جاپپاي گيتلەردى قارالاۋ بولدى، اۋىل اقساقالدارى گيتلەردىڭ اتىن ەستىسە بۇكىل قانى باسىنا شاباتىن كەز. اقبەرەن اعانىڭ وسىنشا «سامعاۋى» نەنى بىلدىرەدى؟ كوركەم شىعارمانىڭ ادامعا ادامي تاربيە بەرۋى بىلاي تۇرسىن، وسىنداي كۇماندى ويلارى كوپ.

وسىدان سوڭ بۇل مەكتەپ وقۋشىسىنىڭ ءپىسىپ- جەتىلمەگەن قول جازباسى دەر ەدىم. ءدال وسى تۋرالى دوستويەۆسكي «كادىمگى جاعدايدى الىپ توپەلەپ جازا بەرۋ نەمەسە وعان نەمقۇرايلى قاراۋ، مەنىڭشە رەاليزم ەمەس، ءتىپتى كەرىسىنشە بولۋىدا مۇمكىن...» دەگەن سوزىنە قۇلاق تۇرسەك ءومىر شىندىعى مەن كوركەم شىندىق جوندە كوپ سىرلار بارىن تۇسىنەمىز. ادەتتە كوركەم شىندىق، ءومىر شىندىعىنا قاراعاندا جيناقتالىپ، تيپتەندىرىلىپ، ومىردە جوعارى تۇرادى، مۇندا وقيعانىڭ ءسوزسىز بولۋى شارت ەمەس، شىندىققا جاناسىمدى بولۋى تالاپ ەتىلەدى. سوندىقتان اركىم ءوزى ءۇشىن جازعان شيماي- شاتپاق قويىن داپتەرىن كوركەم شىعارماعا قوساقتاي بەرمەسە ەكەن. مەن كوڭىلىمە كەلگەنىن ايتتىم، كورسەقىزارلانعان جوقپىن. ارتىق ايتسام، اسىلىق ايتسام كوكىرەگىندە كۇن جانعان مارتەبەلى وقىرمان سويلەسىن. مۇمكىن، مەن قاتەلەسكەن شىعارمىن؟!

P.S.

ەر جىگىتتىڭ باسىنا، نە كەلىپ، نە كەتپەيدى؟! وتكەنىڭدى قوڭىرسىتىپ، ايانىشتى حالگە ەنبەي، جىلاپ- سىقتاي بەرمەي ەلدىڭ جايىن، ۇلتتىڭ قامىن ويلاڭدارشى اعالار! «ءوز ءسوزىم - وزىمدىكى».

ايجامال كوپەيەۆا

«ادەبيەت پورتالى»