الەۋمەتتىك جەلى ۇلت مىنەزىنە نۇقسان كەلتىرە مە؟

استانا. قازاقپارات - زامان ىلگەرىلەگەن سايىن عالامتوردىڭ، الەۋمەتتىك جەلىلەردىڭ ءبىزدىڭ ومىرىمىزدە الاتىن ورنى ايرىقشالانىپ بارادى.

تەك مۇنىڭ ەكىنشى جاعىن ەسكەرگەنىمىز ءجون: ۇيالى تەلەفونىن، پلانشەتىن ت. س. س شۇقىلاپ، الەۋمەتتىك جەلىدە وتىراتىنداردىڭ ءبارى كوزى قاراقتى ساۋاتتى، مادەنيەتتى، ءبىلىمدى جاندار ەمەس.

 الەۋمەتتىك جەلىلەردىڭ الەۋەتى مەن پارمەندىلىگى ارتىپ كەلە جاتىر. ونىڭ ادامداردىڭ ءبىر- بىرىمەن ىقپالداسىپ، تۋىنداعان ماسەلەلەردى جۇمىلا شەشۋىنە دە اسەرى زور. سوڭعى كەزدەرى ماسەلەن، عالامتور پايدالانۋشىلارى سالعان ۆيدەو نەمەسە پوستتار ارقىلى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى كەي قىلمىستاردىڭ بەتىن اشىپ، ەندى ءبىر ماسەلەلەردىڭ انىق- قانىعىن ايقىنداپ جاتسا، ەندى بىردە ساۋدا ورىندارى مەن قوعامدىق تاماقتانۋ ورىندارىنداعى سانيتارلىق ەرەجەلەردىڭ ساقتالماۋى قۇزىرلى ورگانداردىڭ نازارىن اۋدارتۋدا.

ياعني، بۇل قازىرگى تاڭدا قوعامنىڭ ءبىر مۇشەسى رەتىندەگى كەز كەلگەن ادامنان بەلگىلى ءبىر قىراعىلىقتى، اڭعارىمپازدىقتى، جاۋاپكەرشىلىكتى تالاپ ەتەدى، ادامزات ءۇشىن يگىلىگى باسىم قوعام قۇرامىز دەسەك، كەز كەلگەن ماسەلەگە الەۋمەتتىك جەلى ارقىلى كوپشىلىكتىڭ نازارىن اۋدارتىپ، ونىڭ شەشىمىن تابۋعا بولادى.

الايدا سول الەۋمەتتىك جەلىلەردە ءبىر- بىرىمىزبەن دۇرىس تىلدەسە الىپ ءجۇرمىز بە؟! جالپى، الەۋمەتتىك جەلى ادەبى دەگەن نە؟ 1994 -جىلى ينتەرنەتتە «Netiquettە» اتتى كىتاپ پايدا بولدى. بۇل كىتاپتا نەتيكەتتىڭ نەگىزگى 10 ەرەجەسى جيناقتالعان. Netiquette - (انگل. Net - جەلى + Etiquette - ەتيكەت) - عالامتوردا ونەگەلى مىنەز- قۇلىقتى ۇستانا ءبىلۋ ەرەجەلەرى. ۆيكيپەدياعا جۇگىنسەك، الەۋمەتتىك جەلىدەگى ەتيكە́ت، ياعني نەتيكەت - مىنەز- قۇلىق ءتارتىبى - بۇل ينتەرنەت پايدالانۋشىلارىنىڭ باسىم كوپشىلىگى قولداناتىن جەلىدەگى داستۇرلەر مەن مادەنيەت. بۇل ۇعىم وتكەن عاسىردىڭ 80- جىلدارى FIDO جەلىسىندە (1990- جىلدارى تانىمال بولعان حالىقارالىق جەلى) پايدا بولدى.

نەتيكەتتىڭ ماقساتى عالامتور ارقىلى تىلدەسۋدى جەڭىلدەتۋگە نەگىزدەلگەندىكتەن، مۇنداي ەرەجەلەر عالامتوردا سول توپتىڭ، قاۋىمداستىقتىق ت. ب. نەگىزگى ماقساتتارىنا، تىلدەسۋ ستيلىنە، تەحنيكالىق مۇمكىندىكتەرىنە ت. ب. بايلانىستى بەلگىلەنۋى مۇمكىن.

الەۋمەتتىك جەلىدە ەتيكەتتىڭ بۇزىلۋى رەتىندە كوبىنە ادامنىڭ جەكە باسىنا ءتيىسۋ، تاقىرىپتان ادەيى اۋىتقۋ، ورىنسىز جەرلەرگە ءوزىنىڭ ءونىمى، قىزمەتى ت. ب. تۋرالى جارناماسىن تىقپالاۋ ءتارىزدى قاراستىرىلادى. سونداي- اق جالعان اقپار جاريالاۋ مەن بىرەۋگە جالا جابۋ، پلاگيات دا ەتيكەتتىڭ بۇزىلۋىنا جاتادى.

كەي جاعدايدا بەلگىلى ءبىر توپتا بولعان ادامدار باسقا توپقا تىركەلگەندە ابايسىزدا ول توپتىڭ ەرەجەلەرىن بۇزۋى مۇمكىن. سوندىقتان بارلىق ينتەرنەت قاۋىمداستىقتارداعى ەرەجەلەرمەن تانىسۋ جانە وعان تىركەلۋ ءۇشىن سول ەرەجەلەرمەن كەلىسۋ مىندەتتى بولىپ سانالادى. مىنە، نەتيكەتتىڭ نەگىزگى ەرەجەلەرى وسى اتالعان جايتتارعا نەگىزدەلەدى. بۇل تۇرعىدا الەۋمەتتىك جەلىلەردى پايدالانۋشىلاردىڭ جەلىدەگى ەتيكەت - نەتيكەتتى قانشالىقتى ساقتايتىنىن ءبىلۋ ءۇشىن Facebook, ۆكونتاكتە ت. ب. نەگىزىنەن ءجيى پايدالاناتىن جاستاردىڭ وي- پىكىرلەرىنە قۇلاق تۇردىك.

«ينستاگرام، تۆيتتەر الەۋمەتتىك جەلىسىن پايدالانامىز، بۇل اينالاڭداعى ادامدارمەن ءوزىڭ جايلى مالىمەتتەرمەن، وي- ارماندارىڭمەن بولىسۋگە مۇمكىندىك بەرەدى»، - دەيدى ديانا. 19 جاسار شىڭعىس بولسا قازىرگى جاستاردىڭ عالامتورعا، الەۋمەتتىك جەلىلەرگە تىم تاۋەلدىلىگىنە نارازىلىعىن جەتكىزدى: «مەنىڭ ويىمشا، جەلىنى تەك ماسەلەن، ءبىلىم الۋدا ت. س. س. عانا قولدانعان ءجون. ال ءبىز ۋاقىتىمىزدى وعان جۇمساپ بوسقا كەتىرىپ ءجۇرمىز. اسىرەسە، وعان 16-19 جاس ارالىعىنداعى قىزدار اسا تاۋەلدى. الەۋمەتتىك جەلى قازىرگى جاستار ءۇشىن «ەسىرتكى». قازىرگى ادامداردىڭ الەۋمەتتىك جەلىگە تىم تاۋەلدى بولۋى ماعان ۇنامايدى»، دەدى ول.

الەۋمەتتىك جەلى پايدالانۋشىلارىنىڭ وزدەرىن ادەپتى ۇستاي بىلۋىنە قاتىستى وي- پىكىرلەر ەكىگە جارىلدى. شىڭعىس: «ەڭ مادەنيەتتى جەلى دەپ ينستاگرامدى اتار ەدىم، سەبەبى وندا نەگىزىنەن فوتوسۋرەتتەر عانا جاريالانادى»، دەسە، 18 جاسار شولپان: «ينستاگرامدا مىسالى، جۇلدىزدار سۋرەتتەرىن جاريالاسا، بىرەۋلەر ونىڭ استىنا ءوزىنىڭ ءجونسىز پىكىرىن قالدىرادى، مۇنى مادەنيەتسىزدىك دەپ سانايمىن»، دەيدى.

ەڭ ادەپسىز الەۋمەتتىك جەلى قاتارىنا ۆكونتاكتە جەلىسىن جاتقىزعاندار بولدى. وعان سەبەپ: مۇنداعى ءتۇرلى توپتاردا سۇرىپتاپ- ساراپتاۋسىز ءبارى جاريالانا بەرەدى. سونىمەن قاتار «ادامنىڭ الەۋمەتتىك جەلىدە ءوزىن دۇرىس ۇستاي ءبىلۋى جەلىگە ەمەس، سونداعى توپتارعا بايلانىستى، سەبەبى، ءتۇرلى توپتار بار. ءارى، الەۋمەتتىك جەلىدە ءوزىن مادەنيەتتى ۇستاي المايتىن ادامنىڭ دەمەك شىنايى ومىردە قانداي دا ءبىر اۋىتقۋلارى بار» دەگەن پىكىر دە ايتىلدى. «ادامنىڭ الەۋمەتتىك جەلىدەگى مادەنيەتى قالىپتاسۋى ءۇشىن كىتاپتى كوپ وقۋى كەرەك»، دەدى 19 جاستاعى سارا ەسىمدى بويجەتكەن.

ياعني، ادامداردىڭ جەلىلەردە مادەنيەتتىلىكتى، ەتيكەتتى ساقتاۋى ادامنىڭ جەكە باسىنىڭ بىلىمدىلىگىنە، وي- ورىسىنە، تاربيەلىلىگىنە بايلانىستى. ال تاعى ءبىر توپ بۇل ادامعا جانە جاريالانعان جايتقا بايلانىستى، ەگەر ايتىلعان نارسە ادامنىڭ اشۋ- ىزاسىنا تيەتىن بولسا، ول جونسىزدىكتەرگە جول بەرۋى مۇمكىن دەپ سانايدى.

«ال مەنىڭ ويىمشا، ۆكونتاكتە ەڭ پايدالىسى، سەبەبى ونداعى جازبالار بەلگىلى ءبىر ويلار تۋدىرىپ، ويىڭا العان ارەكەتتەرىڭدى جۇزەگە اسىرۋعا ىنتالاندىرادى»، - دەيدى جانار، ال ديانا «مەن مىسالى جاڭالىقتاردى كورمەيمىن، فەيسبۋك الەۋمەتتىك جەلىسىنە كىرسەم بولدى، بارلىق جاڭالىق سوندا تۇرادى، ادامدار سونى تالقىلايدى»، - دەيدى.

سونداي- اق ول: «ادامدار الەۋمەتتىك جەلىدە ءبىر- ءبىرىن كورمەگەندىكتەن ءوز- وزدەرىن ادەپسىز ۇستايدى. مىسالى، فەيسبۋكتە قانداي دا ءبىر وقيعاعا نەمەسە ادامنىڭ ارەكەتىنە قاتىستى جايتتار جاريالانىپ جاتسا، وعان كەيبىر پىكىر بىلدىرۋشىلەر بەيپىل اۋىز سوزدەر جازىپ قالدىرىپ جاتادى. دەمەك، الەۋمەتتىك جەلى مادەنيەتى بىزدە ءالى قالىپتاسپاعان»، - دەيدى.

«الەۋمەتتىك جەلى ادەبىن قالىپتاستىرۋ ءۇشىن مادەنيەتسىز دەپ تانىلعان ادامنىڭ پىكىرىنىڭ جەلىدە جاريالانۋىنا جول بەرمەي بۇعاتتاپ تاستاۋ كەرەك». بۇل جاناردىڭ پىكىرى. ال اسقاردىڭ ويىنشا، عالامتوردا بەيپىل سوزدەرمەن تىلدەسۋ مىنەز- قۇلىق ادەبىنە جاتپايتىنى تۋرالى مەكتەپتە سىنىپتان تىس ساباقتار وتكىزىلۋى، ءسويتىپ بۇل جاس ۇرپاق تاربيەسى سالاسىنىڭ ءبىر باعىتىنا اينالۋى ءتيىس.

سونداي- اق الەۋمەتتىك جەلىلەردىڭ كەڭ تارالۋىنا قاراماستان، جاستار اداممەن بەتپە- بەت تىلدەسكەندى ءجون سانايتىندىقتارىن جەتكىزدى.

«اداممەن شىنايى ومىردە تىلدەسكەن الدەقايدا جەڭىل، سەبەبى ونىڭ كوڭىل- كۇيىن بىردەن تۇسىنەسىڭ، سەزىنەسىڭ. ال الەۋمەتتىك جەلىدە سەن وعان ءوزىڭ قالاي سەزىنسەڭ، سولاي جاۋاپ بەرەسىڭ، ونىڭ ار جاعىنداعى ادامدى كوزىڭمەن كورمەگەن سوڭ سەزىنبەيسىڭ، جاقسى تۇسىنبەيسىڭ»، - دەيدى ديانا ەسىمدى بويجەتكەن.

ال جانار: «عالامتوردا بەيتانىس اداممەن تىلدەسكەن الدەقايدا جەڭىل. سەبەبى كوشەدە كەز كەلگەن بەيتانىس اداممەن تىلدەسىپ كەتە المايسىڭ، ال الەۋمەتتىك جەلىدە ادامدى كوزىڭمەن كورمەگەن سوڭ قىسىلىپ- قىمتىرىلمايسىڭ»، - دەگەن ويىن جەتكىزدى.

اسقار ەسىمدى ازامات: «الەۋمەتتىك جەلى ارقىلى تىلدەسكەندە ۇتىمدى جاعى - باسقا ادامعا جاۋاپ بەرۋ ءۇشىن ويلانۋعا ۋاقىتىڭ كوبىرەك بولادى»، - دەيدى. كارينانىڭ ويىنشا، بۇل ءار ادامنىڭ وزىنە بايلانىستى: بىرەۋگە حابارلاما جازىپ قالدىرا سالعان وڭاي بولسا، ال ەندى بىرەۋ بەتپە- بەت كەزدەسۋدى قالايدى.

سونىمەن، ەلوردالىق جاستار قاۋىمى نەگىزىنەن ينستاگرام مەن ۆكونتاكتە الەۋمەتتىك جەلىسىن باسقالارىنا قاراعاندا جيىرەك پايدالاناتىن بولىپ شىقتى. سۇرالعانداردىڭ كوپ بولىگى نەتيكەت جايلى مۇلدەم حابارسىز بولسا دا عالامتوردا ادەپ ساقتاۋ ەرەجەلەرى بولۋى مۇمكىن دەگەن بولجامدارىن ءبىلدىردى.

جاستاردىڭ جارتىسىنان كوبى ادامداردىڭ ءبىر- بىرىمەن عالامتور ارقىلى تىلدەسكەندە ادەپ ساقتاي بىلمەيدى دەسە، تورتتەن ءبىرى عانا «ساقتايدى» دەپ جاۋاپ بەردى. وسىلايشا، ادەپتىلىك ساقتالاتىن ەڭ «نەتيكەتتى» الەۋمەتتىك جەلى ينستاگرام بولىپ شىقتى. سۇرالعان جاستاردىڭ 50 پايىزى الەۋمەتتىك جەلى پايدالانۋشىلارىنىڭ باسىم بولىگى نەتيكەتتى ساقتاي بىلەدى دەپ ساناسا، 50 پايىزى كەرىسىنشە، ولاردى ادەپسىز دەپ سانادى.

سىيلاستىق - قازاق حالقىندا ەجەلدەن قالىپتاسقان، قانعا سىڭگەن قاسيەت. عاسىرلار وتسە دە، تەحنيكا ىلگەرىلەپ، ءبۇتىن عالامشار الاقانداي ۇيالى تەلەفونعا «سىيىپ» تۇراتىن داۋىرگە جەتسەك تە، بابادان بالاعا جەتكەن «سىيلاسساڭ - سىيلى بولارسىڭ» دەگەن قاناتتى ءسوز ءمانىن جويعان جوق.

كەز كەلگەن الەۋمەتتىك جەلىنى جاراستىق ورناعان ورتاعا اينالدىرۋ ءار ادامنىڭ ءوز قولىندا. اينالاڭداعى ادامدارعا قۇرمەت كورسەتۋ، ولارعا قامقور بولۋ، تۇسىنۋشىلىكپەن قاراۋ ادامدى تۇلعا رەتىندە بيىكتەتپەسە، الاسارتپاسى انىق. سوندىقتان كۇندەلىكتى شىنايى ومىردە عانا ەمەس، الەۋمەتتىك جەلىلەردە دە ءبىر- بىرىمىزبەن سىيلاستىققا ۇمتىلايىق.

 گۇلنار جومارتوۆا