ءبىر تامشى جاس
سان عاسىرلار بويى اتادان بالاعا جەتكەن اڭىزدار حالىق اراسىندا كوپ. اسىرەسە، بالقاش پەن بۋراباي كولدەرى تۋرالى اڭىزدارى وسى مازمۇنداس. تىلسىم سىرىن عاسىرلار قويناۋىنا ساقتاپ كەلگەن دارحان دالا توسىندەگى ايدىندار سىرى مەن اڭىزى بىزگە كوپ قۇپيادان حابار بەرەتىندەي.
كوپ عاسىرلار بۇرىن ءبىر بايدىڭ اي مەن كۇندەي سۇلۋ، اقىلى اسقان، كەلبەتى جاراسقان بالقيا اتتى قىزى بولىپتى. اكە-شەشەسى، اۋىل-ايماعى ەركەلەتىپ بالقياجان، بالقاش دەپ كەتىپتى.
كۇندەردىڭ-كۇنىندە وسى بالقاش ايداي تولىپ، الماداي ءپىسىپ، كەمەلىنە كەلىپ بوي جەتىپتى. وسى شاقتا جاستايىنان ايتتىرىپ، قالىڭ مالىن تەگىس تولەپ بىتىرگەن باي قۇدالىق قامىنا كىرىسىپ، «قامدانا بەرسىن، كەلىنىمدى بيىل كۇزدە تۇسىرەم» دەپ قىزدىڭ اكەسىنە سالەم جولداپتى.
بەسىك قۇداسىنان حابار كەلگەن اكە قام جاساي باستايدى. ال ايتتىرىپ قويعان كۇيەۋدىڭ ءتىلى ساقاۋ، ەسەرلەۋ جىگىت ەكەن. بالقاشقا بۇل حابار توبەسىنەن تاس تۇسكەندەي بولىپ تيەدى. اس ىشپەي، ۇيقى كورمەي، سارعايىپ، سولا باستايدى. قىز ەلدەن بەزىپ، قاڭعىرىپ ولسە دە، ەسۋاس ساقاۋعا بارماۋعا بەل بايلايدى. وزىمەن كوڭىل قوسىپ جۇرگەن وسى اۋىلعا ەرتەدەن ءسىڭىسىپ كەتكەن، ەتى ءتىرى ەردەن دەگەن جىگىتكە بالقاش جولىعادى.
- قايتسەڭ دە مەنى مىنا پالەدەن قۇتقار، ولە-ولگەنشە الدىڭنان شىعىپ، ايتقانىڭدى ەكى ەتپەيمىن، ولسەڭ كورىڭە بىرگە تۇسەيىن، - دەپ وتىرىپ الادى. پانالار جەرى، بەتكە ۇستار ەلى جوق جىگىت نە ىستەرىن بىلمەي قاتتى قىسىلادى. اقىرى، قىزدىڭ زارىنان قابىرعاسى سوگىلگەن، ءبىر جاعىنان جاتقا قيعىسى كەلمەگەن ەر كوڭىلدى جىگىت ءبىر تۇندە قىزدى اتپەن الىپ قاشادى.
بارار باعىتى - بۇدان ءبىر جىل بۇرىن جاۋ العان جىلقىنى ىزدەپ ءجۇرىپ كەز بولعان قالىڭ قامىستى ۇلكەن كول. مۇز قاتقانشا سونىڭ جاعاسىندا جاسىرىنىپ جاتىپ، قىسقا قاراي ونىڭ ار جاعىنا كەتپەك بولادى. ءسويتىپ، ەكى جاس ءتۇن جامىلىپ، تاۋ بوكتەرلەپ، جاپان ءتۇز سۋسىز ءشولدى كەسىپ وتەدى. قامىستىڭ قۇرىعى كۇرەكتەي، ساباۋلارى بىلەكتەي، تولقىنى جار سوققان ۇلكەن كولگە دە كەلىپ جەتەدى.
اۋىل بۇلاردىڭ قايدا كەتىپ، قايدا قونعانىن بىلمەي ەلدەن-ەلگە كىسى شاپتىرىپ، سۇراۋ سالىپ، سابىلىسۋدا بولادى.
كۇندەر ءوتىپ، كۇن سالقىنداپ، كولدىڭ قاتاتىن مەزگىلى دە جاقىنداي باستايدى. ەكى جاس مۇنى اسىعا كۇتىپ، جۇرەكتەرى الىپ-ۇشادى. ءوستىپ جۇرگەندە ءبىر كۇنى ىڭىردە ارقانداۋلى اتتار وسقىرىنىپ، الاسۇرادى. قوستان جۇگىرە شىققان ەردەن ەكى اتتىڭ جانىندا تۇرعان قاباندى كورەدى. جىگىت قوس جانىندا جاتقان سويىلدى الا جۇگىرەدى. اتتاردى قۇتقارماق بولىپ جانتالاسىپ جۇرگەن ەردەندى قاباننىڭ قارىستاي اۋزى تۇيرەپ وتەدى. سول مەزەتتە وسقىرىنعان ارقانداۋلى اتتار بايلاۋىن ءۇزىپ قاشادى. قابان سولاردىڭ سوڭىنان كەتەدى.
باعانادان بەرى بەزەك قاعىپ، ماڭايلارىنا بارا الماي جۇرگەن بالقاش جۇگىرىپ كەلىپ، قىزىل قانعا بويالىپ جاتقان ەردەندى باس سالادى. سۇيەمەلدەپ قوسقا كىرگىزىپ جاراسىنا قاراسا، قابان شابىن جارىپ كەتكەن ەكەن. كيىز توقىمدى وتقا كۇيدىرىپ، جاراسىنا باسادى. كۇل سەبەدى. ال بوسانعان سايگۇلىكتەر سول كەتكەننەن ەلگە بارىپ تىرەلەدى...
...بۇل كۇندەرى جاراسى دەنەسىنە جايىلىپ، ونە بويىن قاندى ءىرىڭ كەۋلەپ كەتكەن ەردەننىڭ ءالى ازايا باستايدى. قىرشىن جاس كوپ ۇزاماي قايتىس بولادى. جالاڭ تۇزدە جان جولداسىنان ايىرىلىپ، بالقاش بوتاداي بوزداپ، جالعىز قالادى. ەڭىرەگەن وكسىگىن باسىپ، ەسىن جيعاننان كەيىن، قوستىڭ جانىنداعى مايدا قۇمدى قازىپ، استىنا قامىس توسەيدى. ەردەندى ارۋلاپ كومەدى.
سودان كەيىن دۇنيەدەن قوشتاسۋ ءۇشىن جارتاستىڭ باسىنا كوتەرىلەدى. وسى مەزەتتە ءبىر توپ اتتى ساۋ ەتە قالادى. قىز ولاردىڭ ىشىنەن ءوز تۋىستارىن، قايىن جۇرتىن تانيدى. قولعا ءتۇسىپ، پەندە بولماس ءۇشىن بالقاش جار سوعىپ، كوبىك شاشىپ جاتقان كولگە سەكىرەدى. قاڭقىلداعان قاز، سۇڭقىلداعان قۋ كولدى اينالا ۇشىپ، ادامزاتتىڭ ارۋى - بالقاشتى جوقتاستى. سودان بەرى كول باۋرايىن جايلاپ قونعان ەل كولدى بالقاش اتاپ كەتكەن دەسەدى.
سول سياقتى بۋراباي اڭىزى دا تىڭداعان ادامىن ەلىكتىرىپ اكەتە بەرەدى.
ەرتەدە، بۇل جەردە ءالى كول بولماعان كەزدە، جەرگىلىكتى حالىقتى ادىلەتتى ءارى مارتەبەلى حان بيلەگەن. حان ۇلىن الاقانىندا ۇستادى، ءاردايىم قورعاشتاپ، بارلىق جاماندىقتاردان ساقتاۋعا تىرىستى.
ءبىراق كۇندەردىڭ ءبىر كۇنىندە سوعىس باستالدى. ۇرىس ءۇش كۇن، ءۇش تۇنگە سوزىلدى. اقىر اياعىندا، حان مەن جاۋدىڭ بيلەۋشىسى جەكپە-جەككە شىقتى. حاننىڭ بۇل ايقاستا جەڭىسكە جەتكەنىن كورىپ، دۇشپان اسكەرىنىڭ ۇرەيى قاشتى، بارلىق جيعان-تەرگەندەرىن قالدىرىپ، سوعىس الاڭىنان قاشا جونەلدى. جاۋدىڭ ءبىرازى تۇتقىنعا الىندى، سولاردىڭ ىشىندە سۇلۋلىعىن ايتىپ تاۋىسپاس ارۋ بولدى.
ول ايقاس كەزىندە حان قولىنان قازا تاپقان جاۋ پاتشاسىنىڭ قىزى ەدى. ارۋدىڭ سۇلۋلىعى قانشالىقتى عاجايىپ بولسا، ونىڭ جۇرەگىن كەرنەگەن وشپەندىلىك سەزىمى سونشالىقتى قورقىنىشتى بولدى، ال ونىڭ ويى مەن ارمانىندا زۇلىم كەك جوسپارى ءوربىدى.
ارۋدى حان الدىنا الىپ كەلگەندە، ول جۋاس جانە سىپايى بوپ كورىندى، كوزىن تومەن ءتۇسىرىپ، كۇلىمسىرەپ، وعان عاشىق ەكەندىگىن ءبىلدىردى. ارۋدىڭ قاتىگەز جۇرەگىنەن شىققان ماحاببات جەبەسى وسىعان دەيىن تەك ءوز حالقى مەن جاقىندارى ءۇشىن سوققان حان جۇرەگىنە نىق قادالدى. ماحاببات ۋىنىڭ كۇشتىلىگى سونشالىق، حان ءبىر كۇننەن كەيىن-اق، ءوزى بار ىنتا-جىگەرىن سالىپ بيلەپ كەلگەن حالقىنىڭ داستۇرىنە قارسى كەلىپ، ارۋدى ەكىنشى ايەل قىلىپ الۋعا بەل بۋدى.
كوپ ۇزاماي، جاس كەكشىل ارۋعا بۇل دا از كورىندى. حانعا ۇلىنىڭ قانشالىقتى قىمبات ەكەندىگىن تۇسىنگەن ول بوزبالانىڭ باسىن اينالدىرۋدى شەشتى. ءبىرىنشى كەزدەسۋدە-اق سۇم سۇلۋ كوز تارتارلىق ادەمىلىگىمەن جاس جىگىتتى ەلىكتىرىپ، جۇرەگىن جارالادى. ول ونىڭ تەڭدەسسىز اجارلىعىنا تامساندى. ارۋدىڭ وشپەندىلىك ۋى العاش رەت ماحاببات وتى جانعان بوزبالانىڭ جۇرەگىنە عاشىقتىق جەبەسى بولىپ قادالدى. ول تەك ءوزىن كەرنەگەن ماحاببات سەزىمىمەن الەك بولدى.
بار ءسان-سالتاناتىمەن دايىندالعان حان توي كۇنى قاتتى قاپالاندى. ساتقىندىققا زىعىردانى قايناعان ول، جاستاردىڭ ارتىنان قۋا جونەلىپ، اشۋ ۇستىندە ساداعىنان جاستاردىڭ ومىرىنە اجال وعىن اتادى.
حان جاقىنداپ كەلگەندە، عاشىقتار ءالى ءتىرى بولاتىن. ولار قول ۇستاسىپ جاتتى. وزدەرى اجال اۋزىندا جاتسا دا، ماڭگىلىك ماحابباتتا بىرىككەن جاستاردىڭ كوزدەرى ەندى ولار ءاردايىم بىرگە بولاتىندىقتان، ولاردى ەندى ەشكىم دە، ەشتەڭە دە ايىرا المايتىندىقتان، قۋانىش نۇرىن شاشىپ تۇرعانداي كورىندى.
اينالانى كۇڭگىرت تىنىشتىق جايلادى. جاس ارۋدىڭ كوزىنەن ۇزىلگەن ءبىر تامشى جاسى، كەنەتتەن ديدارىندا پايدا بولعان مۇڭلى دا مەيىرىمدى كۇلكى ءىزى حان جۇرەگىنە تەرەڭ بويلاپ، بارلىق بولعان جايدى باياندادى: باستاپقىدا كەك قايتارۋدان تۋعان ويى حاننىڭ جاقىندارىنىڭ ءومىرىن قيعان ۇلى ماحاببات قاسىرەتىمەن اياقتالعاندىعى ءمالىم بولدى. اشى شىندىقتى - ءوزىن-ءوزى الداعاندىعىن، ەكى جاستىڭ ءومىرىن قىرشىننان قيعان باۋكەسپەگە اينالعاندىعىن تۇسىنگەن حان قۇبىلمالى تاسقا اينالدى، سودان بەرى سول تاس وزىندەگى اقيقاتتى ىزدەۋدىڭ سيمۆولى بولىپ قالدى.
ال ارۋدىڭ جالعىز كوز جاسى ءمولدىر تازا كولگە اينالدى. ونىمەن قايتا قاۋىشقان سايىن ايناداي كول ءاربىر ادامعا ماحاببات وشپەندىلىكتەن كۇشتىرەك ەكەندىگىن ەسكە سالادى ەكەن.
ماحاببات وتى جۇرەككە بارىپ ۇيالاسا، جۇرەكتىڭ كوزىمەن كورىپ، سۋرەتتەۋگە بولاتىن سەكىلدى. ال سەزىم سەل بولىپ تاسىپ، جاناردان جاس بولىپ اعىپ، قايعىسى مەن قاسىرەتى قاتار كەلىپ، تاعدىر تارازىسى ءوز باعاسىن بەرگەندە، سۇلۋلىق اتاۋى كوزدەن عايىپ بولىپ، مۇڭ مەن زاردان قالعان عاجايىپتار پايدا بولادى. اڭىز اتاۋىنىڭ باستاۋىندا تۇرعان ءومىر كورىنىستەرى وسىنداي تولعام بەرەدى.
دوسجان بالابەك ۇلى
«ايقىن»
