اڭىزعا اينالعان اقىن
ورازالى دوسبوسىن ۇلىنىڭ دا ومىردەن وتكەنىنە ون جىل تولىپ ون ءبىرىنشى جىلعا اياق باسىپتى. قاسيەتتى رامازان ايىندا وپات بولعان ورازالى ءتىرى بولعاندا قىرىقتىڭ قىرقىسىنا ىلىگەر ەدى. جاقسىلىق اتاۋلىنىڭ ەسىگى ايقارا اشىلعان ايدا و دۇنيەلىك بولعان ورازدىڭ ورنى ءجانناتتىڭ تورىنەن بولعاي.
مامىر ايىنىڭ وتىزىندا جۇبايى اجار ەكەۋىنە ارنالعان «ساعىندىم سەنى» اتتى ەسكە الۋ كەشىنە جينالعان جۇرت ورازبەن ءبىر جۇزدەسكەندەي بولدى. «ساعىندىم سەنى»... ساعىنىش ءانىنىڭ اۋەنىمەن ىرعالا بيلەگەن توپ قىز، بىردە ايدىڭ بەتىندەگى سىڭارىن جوقتاعان اققۋداي، ال ەندى بىردە عايىپتان كەلىپ اقىندى جوقتاعان پەرىشتەلەردەي اسەر قالدىردى.
ولاردىڭ ءار قيمىلى شىنىمەن دە ساعىنىشقا تولى ەدى. ونىڭ كوزىندە ىلعي دا، كىرەۋكىلەنىپ، ءبىر مۇڭ تۇرعانداي بولاتىن. سول مۇڭ، ساعىنىش ءانى، عايىپتان كەلگەن اقىندى جوقتاعان پەرىشتەلەر - ءبارى-ءبارى ونىڭ وتكەنىنىڭ ەلەسى. اراعا جەتى جىل سالىپ جارى اجاردىڭ دا جول اپاتىنان دۇنيە سالۋىن تاعدىردىڭ جازۋى دەسەك، مۇندا ءبىر سايكەستىك بار سەكىلدى.
- ارىسقا ەشتەڭە ەمەس جول ازابى،
الدىڭنان تاپ كەلمەسىن كور ازابى، - دەپ قارسىلاسى ريناتتىڭ دا اۋزىنا قۇداي سالعانداي. ومىردەن وتكەن دانىشپان ادامداردىڭ و دۇنيەلىك بولاتىنىن ءوز كۇنىنىڭ جاقىنداعانىن، ءتىپتى دالمە-ءدال ۋاقىتىن دا ايتىپ، سول ساتتە دۇنيەدەن وتكەنىن دە بىلەمىز.
كوردىڭ ەسىگىن قاعاردا،
ءبىر شۋماق ولەڭ وقىشى،
قابىرىمدى مەنىڭ قازاردا
قالامىمدى وراپ بىرگە كوم،
ءبىر جاپىراق قاعازعا، - دەپ جازعان سوڭعى حاتىنا قاراعاندا، وراز ءوز ءولىمىن الدىن الا بولجاعانداي.
ورازا ايىنىڭ باسىندا ءجۇرسىن ەرمان اعامەن ورازالى جايىندا از كەم اڭگىمەلەسكەن ەدىك. «ايتىس جولىندا وزەگىڭىزدى ورتەپ، اتتەگەن-اي دەگەن كەزدەرىڭىز بولدى ما؟» دەگەن سۇراعىما ءا دەگەننەن-اق، اقىننىڭ اۋزىنا بولتىرىگىنەن باۋلىعان ورازالىنىڭ ورالعانى.
- ايتىس جولىندا اتتەگەن-اي دەگەن وكىنىش وتە كوپ... وتە كوپ. اسىرەسە، ادىلدىككە جەتكىزە الماعان كەزدەرىم. مەن ورازالى دوسبوسىن ۇلىن بالامداي جاقسى كوردىم. كىتابىما ورازالىعا ارناپ «قۇلمامبەتتىڭ قۇلىنى» دەگەن وچەرك تە جازدىم. ول دۇنيەدەن وتكەن كەزدە ءوز قولىممەن جەرلەدىم. جايسىز ءۇي، جاداۋ تىرلىكپەن ول دا مەزگىلسىز دۇنيەدەن ءوتتى.
حالىقتىڭ ورازالىسى عوي، ولگەندە دە، سول حالىقتىڭ توبەسىن كورىپ جاتسىن دەپ، سۇيەگىن تۋرا جولدىڭ بويىنا قويدىق. ورازدىڭ الدىندا قارىز بولىپ قالعاندايمىن. قىرعىزستانعا اپارعاندا، ءبارى كورىپ تۇرعان بايگەنى بەرمەي قويدى. رەسپۋبليكا سارايىندا وتكەن «جاس پەرىلەردىڭ» جىر سايىسىندا دا ول ءا دەگەننەن ءسۇرىنىپ كەتتى.
ۇيىمداستىرۋ شارالارىمەن ءجۇرىپ، ورازالىنىڭ قالاي جەڭىلگەنىن اڭعارماي قالدىم. ۇيگە كەلگەن سوڭ تىڭداسام، الگى جەڭىلگەن ورازالىمنىڭ ولەڭدەرى توگىلىپ تۇر. «سىناپتى سىپىرىندىدان جيناعانداي» دەپتى ءبىر جەرىندە. سودان جۇرتتى جيناپ، ورازالىنى ايتىسقا قايتا شىعارتتىم. مۇحتار قۇل-مۇحاممەدتەن ارنايى جۇلدە الىپ بەردىم، وندا كولىك بولعان جوق.
ماسكەۋ ساپارىنان سوڭ ءۇش كۇننەن كەيىن ورازالى كەلدى. «اۋىلعا بارا جاتىر ەدىم، سىزبەن قوشتاسايىن دەپ كەلدىم» دەدى. سوڭعى كورگەنىم سول بولدى. ءسويتىپ، ۇلكەن تالانت يەسىنەن ءبىر كۇندە ايىرىلىپ، ارتىندا قالا بەردىك. ءتىل تازالىعىنان، توكپە پوەزيادان الدىنا جان سالماعان اقىنداردىڭ ماڭداي الدى تورەسى ورازالى كەلمەستىڭ كەمەسىنە ءمىنىپ، ماڭگىلىك ساپارعا اتتانىپ كەتە باردى. ارينە، وكىنىشىتى!
اللانىڭ ءىسى، قولدان كەلەر شارا جوق. قابىرعامىزدى قاۋساتىپ كەتتى. ورازالىنىڭ جايى وسىلاي، كوكىرەگىمدە وكىنىش بولىپ قالا بەردى.
سەنىڭ ءۇيىڭ ۇيلەردىڭ شەتكىسى ەدى،
تۇنگى مەيمان شەتكى ۇيگە كەپ تۇسەدى.
دومبىراڭدى الديلەپ جۇرگەنىڭدە
دومبىراڭنىڭ ءۇزىلىپ كەتتى شەگى.
سوزدەن سوعام دەپ ءجۇرىپ زور مۇنارا،
سورىڭ قايناپ قالدى-اۋ،
سورلى بالا!
تالانتتى ءوزى جاراتىپ ءتاڭىرىمىز،
سول تالانتتىڭ الدىندا تور قۇرا ما؟ - دەپ جازدى ج. ەرمان ورازالى جايلى.
شىركىن، دۇنيە-اي، كىمدى ارمانىنا جەتكىزگەن دەسەڭشى... «قۇلمامبەتتەن قالعان قۇلىنمىن» دەپ قۇلدىراپ جۇرگەن قۇلىنىن اناسىنىڭ ومىراۋىنان الىپ، ءوزى باپتاپ، تاڭ اسىرىپ، تالاي الامان بايگەلەرگە قوسقان ءجۇرسىن اعامىز وسىلاي ورازىن سوڭعى ساپارعا شىعارىپ سالعانىن ايتتى.
ءوزى قاعىلەز عانا جۇقا قارا بالا بولعانىمەن، ونىڭ ىشكى دۇنيەسىنەن شىققان كاۋسار سوزدەرى اتان تۇيەگە ارتسا، بەل مايىستىرار جىر جاۋھارلارى ەدى-اۋ. سول جاۋھاردى دا، جامبىنى دا، سوزدەن ساراي سالعان قىزىل ءتىلدى دە وزىمەن بىرگە قارا جەرگە الىپ كەتتى.
اقىندىق ارىنى تاۋدان قۇلاعان تاسقىن سۋداي بولسا، ال شىن ومىردە جايلىلىعىن، اتاق-داڭققا قۇمارتپاۋىن، قاراپايىمدىلىعىن ءجۇرسىن اعامىزدىڭ مىنا سوزىنەن بىلۋگە بولادى. «وزگە اقىندار ايتىسقا شىعايىق دەپ سۇرانىپ جۇرگەندە، ورازدى ات ارىتىپ ارەڭ تاۋىپ ايتىستارعا قوسۋشى ەدىك» دەيدى. «ورازالىنىڭ باسىپ كەتكەن ىزىنە تاتىمايسىڭدار دەپ وزگە اقىندارعا كەيىگەنىمدى ولار ءالى ۇمىتپاعان بولۋى كەرەك» دەگەن سوزىنەن دە ورازعا دەگەن كوڭىلىنىڭ ەرەكشە ىقىلاسى بايقالىپ تۇردى.
تىرلىكتە جاساي الماعان جاقسىلىقتىڭ دۇنيەدەن وتكەننەن كەيىنگى ازعانتاي ءبىر وتەۋى بولسىن دەگەندەي، «ولەڭمەن ورنەكتەلگەن ءومىر» جيناعىنان ورازعا ارنالعان وچەرك ويىپ تۇرىپ ورىن العان ەكەن.
«قايىڭدى قاسقا تىسپەن ارشىعانداي»، «بيت قابىمەن بيالاي توقىعانداي»، «ءتىلىڭدى اكەپ تىسىڭە جونىعانداي» سياقتى تەڭەۋلەرى - ورازدىڭ ەسكىدەن تولعايتىن، باعاسىز تەڭەۋلەرى تەرەڭنەن تارتاتىن اقىندىق بەلگىسى. ءسۇيىنباي، جامبىل، كودەك، تاڭجارىقتاردىڭ اۋەندەرىنە وزىنشە ىرعاق، ءيىرىم قوسۋى تالايعا تاڭداي قاقتىرعان. «قۇلمامبەتتەن قالعان قۇلىنمىن» دەگەن ءسوزىنىڭ ءوزى ءبىتىمى بولەك، شابىسى شالعايدان ەكەنىن بايقاتقان ەدى. ال مىنا ءبىر شۋماقتارعا ۇڭىلسەك:
- ...بۇگىنگى جان شىعارعان اپپاراتتار،
كوررۋپتسيا باۋىر، قۇدا، اتالاستار،
ءبارىنىڭ جۇرەگىندە، قۇداي بىلەدى،
اقشا مەن تاققا عانا ماحاببات بار.
ەلىم دەپ ەڭىرەسە شەتتەرىنەن
ەر توقىمىن لاقتىرعان اساۋ اتتار.
استىنداعى اتقا سەنبەس بۇل قازاقتىڭ،
ۇمىتتەرىن ۇكىمەت قاشان اقتار؟، - دەپ ەسكى اقىنشا جىرلاعاندا، ەسكى سارىن لەكىلدەپ تۇرعان ەدى.
- ...بوس سوزگە بوي الدىرىپ بۇرمالانباي،
قۇندى ويدى جىپكە تىزگىن قىلقالامداي.
قۇلاقتاردىڭ قۇرىشىن قاندىرايىن،
اقىننىڭ قۇلاگەرى تۋلاعانداي...، - دەپ قۇلاگەردەي تۋلاپ، ءجۇرسىن اعامىز ايتقانداي، قۇلىنىنان قۇنان شىعىپ، ءبىر شاڭدى ءبىر شاڭعا قوسقان ەدى. ەسكە الۋ كەشىن دە ورازدىڭ قوس ءبۇلدىرشىنى اتا-اناسىنا ارناپ ە. ەلگەزەكوۆتىڭ «ساعىنىش» كۇيىن ورىنداسا، زامانداس دوستارى، تالاي بايگەلەردە بىرگە شابىسقان، ايتۋلى اقىندار كەشتىڭ ەڭ سۇبەلى ءبولىمى ايتىستا ءسوز جارىستىرا سىنعا ءتۇسىپ، ەل اڭساعان جىر دوداسى بولدى. سول توپتان وق بويى وزا شاۋىپ، باس بايگەنى ەنشىلەگەن اقىننىڭ شاكىرتى بولاتبەك ورازايەۆ:
- وراز قايدا دەمەڭدەر،
وت ورنىندا شوق قالعان.
ورازدىڭ كەپ تۇر جالعاسى
وراق تىلىنەن وت تامعان، - دەگەن ولەڭ جولدارىمەن اقىنعا ءتان، ونىڭ تۋعان ەل جۇرتىن جىرعا قوسا، ءسوز اسىلىن تەرە ۇستازىنا:
- قايران دا مەنىڭ ورەكەم،
حالقى ءۇشىن قايعى جەگەن، مۇڭ.
تورەسى بولعان تەڭەۋدىڭ
قالقىپ العان قايماعىن
نارىنقول مەنەن كەگەننىڭ
البانداي اسقان ءور ەلدىڭ، - دەپ ماقامىن قۇبىلتا، ناعىز جوقتاۋعا ارنالعان جىر شۋماقتارىن بىلاي ورگەن ەدى:
- جىرىم جەتسىن اعايىن،
قۇلاعىڭا وي، دۇنيە-اي!
كىم جەتەدى ورازداي،
قىرانىڭا وي، دۇنيە-اي، - دەپ كوكىرەكتە تۇرعان شەردى تارقاتقانداي ۇستازعا دەگەن ءىلتيپاتىن، قۇرمەتىن جەتكىزگەن ەدى. «ورنىندا بار وڭالار» دەگەن ءتاۋباشىل قازاقتىڭ وشكەنى جانىپ، جوعالعانى تابىلعانداي كۇي كەشتى. ءيا، تىرىلگەن ەمەي نەمەنە! وسىنشا قۇرمەت-قوشەمەت پەن حالىقتىڭ ورتاسىنا ورالعان اقىندا ارمان بار ما؟!
جەلىسىنەن جۇلقىنعان ورازالى دا بۇل كۇندە ورتامىزدا جوق. اڭىزعا اينالعان اقىندار قاتارىندا كەتە باردى.
- ايرىقشا ايتىلعان اۋەندى ءۇنى،
التى الاشقا تانىمال
اۋەندى ءىنى.
قوش بول ەندى،
تاۋەلسىز قاعاناتتىڭ
تاۋقىمەتكە تۋىلعان تاۋەلدى ۇلى! - دەپ اقىنمەن ۇستازى، حالقى حوش ايتىسقان ەدى. از عانا عۇمىرىندا نايزاعايداي جارقىلداپ، كوك ءجۇزىن ءتىلىپ تۇسكەن وتكىر ءتىلدى اقىندى ارداقتاپ، جىرلارىن جادىمىزدا ساقتايىق.
اسەم مۇحامەتعالي
«ايقىن»
