اباي جولى ەپوپەياسىنداعى ارۋلار پورترەتى
اۆتور ەپوپەيادا سۋرەتتەۋ شەبەرلىگىن تانىتقان. ەپوپەيادا ادام وبرازدارىن جاسايتىن شتريح، دەتالدار تولىپ جاتىر. مىنەزدەۋ، مۇسىندەۋ، جيناقتاۋ - ءبارى بار».
كەيىپكەردىڭ سوزبەن بەينەلەنگەن سۋرەتى I تومدا كوپتەپ كەزدەسەدى.
راحمانقۇل بەردىبايەۆ شىعارماداعى پورترەتتەردىڭ كەسكىندەلۋى تۋرالى بىلاي دەدى:
1. قاھارماننىڭ سىرت كەلبەتىن تولىق كەلتىرۋ.
2. ادامنىڭ بىرەر بەلگىسىن ەرەكشە اتاپ ءوتۋ.
3. ادام پورترەتىن قايتالاپ، ءاربىر قىرىنان تولىقتىرىپ وتىرۋ.
4. قاھارماننىڭ بەت- جۇزىندەگى، دەنەسىندەگى ەرەكشەلىكتى ەكىنشى ءبىر ادامنىڭ كوزىمەن باعالاتۋ.
وسى ءتورت بەلگىگە توقتالساق، بىرىنشىگە ابايدىڭ ءدىلداعا ۇيلەنگەننەن كەيىنگى بەينەسى جاقسى كەلەدى. ەكىنشى ەرەكشەلىككە ۇلجان پورترەتىن الۋعا بولادى. وسپان «ويباي، باۋرەم دەپ» كەلگەندە، تولىق دەنەسىن قوزعاعانىنان ونىڭ دەنەلى ەكەنىن بىلەمىز. ال قۇنانبايدىڭ بەينەسى ءار قىرىنان كورىنەدى. قاتال كەسكىن وقيعا بارىسىندا قايتالانىپ وتىرادى. بۇل ءۇشىنشى ەرەكشەلىككە كەلەدى. ال سوڭعىسىنا ابايدىڭ بەينەسىن الايىق. اكە سالەمىمەن بايدالىعا بارىپ تىلدەسىپ، ونىڭ ءسوزىن مىرزاعا جەتكىزۋگە اسىققان اباي بەينەسى قۇنانبايدىڭ كوزىمەن كورگەندە، «ەكى كوزى وت شاشىپ، بەتى قىزعىلتتانعان». بۇگىن ەپوپەياداعى ارۋلار مەن انالاردىڭ بەينەسىن توپتاستىرىپ وتىرمىز.
زەرە.
ابايدىڭ سۇيىكتى اجەسى. قۇلاعى مۇكىس تارتقان كارى اجەي. اۆتور قارتتىق دەندەگەن اجەنىڭ بەينەسىن كۇردەلى ەپيتەتپەن كورسەتەدى: «قۇلاعى كوپتەن مۇكىس تارتقان كارى اجەي». قۇنانبايدىڭ بۇيرىعىن اكەلگەن جاقىپتىڭ ءسوزىن اجەسىنە ابايدىڭ جەتكىزگەن تۇسى. اجە بەينەسى: «اجەسىنىڭ بۇل كۇندە ءوڭى قۋارىپ، قاتتى جۇدەگەن. ءاجىم اتاۋلىسى ءبىر ءتۇرلى مولايىپ كەتكەن. اباي جاقىنداعاندا ول قۇلاعىن ءتۇردى». بۇل ۇزىندىدە اۆتور ءبىر وقيعانى سيپاتتاپ وتىرىپ اجەنىڭ بەينەسىن قوسا سۋرەتتەگەن. كارى اجە قاتتى سىرقاتتاندى. «باسىندا ىڭقىلى كۇشتى بوپ، تىنىسى اۋىرلاپ كەلىپ ەدى. كەلەسى كۇنى دارمەن ازايىپ، وزدىگىمەن قوزعالا المايتىن بولدى. الاقاندارى كىشكەنتاي ءارى تىم ءالسىز. ونىڭ دەنە كۇشى بىتسە دە، ويى ساپ- ساۋ. تەك ءۇنى ءالسىز». ءومىر مەن ءولىم اراسىندا ارپالىسىپ جاتسا دا، ويى ساپ- ساۋ اجەنىڭ بويىنان قۋات كەتكەن. اۆتور كەيىپكەردىڭ ديناميكاسى مەن بەينەسىن استاستىرىپ، بايلانىستىرىپ، قارت انانىڭ السىزدىگىن ءدال سۋرەتتەيدى.
كۇڭكە.
كۇزدەۋدەن جەتى كوشىپ وتىرىپ، قىزىلشوقى، قىدىرعا، كولقاينارعا جەتكەن قۇنانباي اۋىلدارى ەندى وسى ارالارداعى قىستاۋ- قىستاۋىنا تاراماق بولاتىن. ءبىراق قۇنانباي «تاراماسىن» دەگەن بۇيرىق بەرىپتى. ۇلكەن بايبىشە كۇڭكەنىڭ ۇيىنە ءتۇسىپتى. كۇڭكە - قۇنانبايدىڭ ۇلكەن بايبىشەسى. ۇزىن بويلى، قارا سۇر، اشاڭ ءجۇزدى. اۆتوردىڭ تىلدىك شەبەرلىگىندە ءسوز جوق. اڭگىمەنى الىستان اكەلىپ، كەيىپكەردىڭ بەينەسىنە توقتايدى. كىشكەنە انىقتاما بەرىپ، تانىستىرىپ، ءجۇزىنىڭ اشاڭدىعىن، بويىنىڭ ۇزىندىعىن ءبىر اۋىز سوزبەن قايىرادى.
ۇلجان.
ابايدىڭ اناسى. ۇلجان ۇلكەن، تولىق دەنەلى ادام. مۇنى قالاي انىقتادىق؟ اباي اۋىرىپ جاتقاندا وسپان «ويباي باۋرەم!» دەپ كەلگەندە، ۇلجان ابايدىڭ سىرقاتىنىڭ ۇستىندە ءوزىن جامان شوشىتقان وسپان مىنەزىنە قاتتى اشۋلاندى. وسپان جيناۋلى تۇرعان جۇك ۇستىندە جاتىپ الىپ «ويباۋ، اباي!» دەپ جىندى ۇلعايتتى. ماتىنگە سۇيەنسەك: «وسپان ەندى بايقادى. شەشەسىنىڭ ۇلكەن، تولىق دەنەسى قايتا قوزعالا باستادى». مىنە وسى جەردەن دەنەلى ەكەندىگىن بايقايمىز. دەمەك، اۆتور كەيىپكەردىڭ بەينەسىن وقيعا جەلىسىندە قاراپايىم سۋرەتتەپ بەرەدى.
نۇرعانىم.
بەردىقوجا دەيتىن قوجانىڭ قىزى، قۇنانبايدىڭ توقالى. «ءوزى جاس تا بولسا كەسەك، ءىرى دەنەلى، نۇر ءجۇزدى بولاتىن. اسىرەسە، تولقىندى قويۋ قارا شاشى مەن بەت ءبىتىمى بولەك. جۇزىندەگى ادەمى قىزىلىمەن قاتار، بەت تۇلعاسى دا سۇلۋ. شوشاقتاۋ بىتكەن ۇلكەن قارا كوزدەرىندە اسا ءبىر قايراتتى اشۋدىڭ جانە ەستىلىكتىڭ وتى بولاتىن». نۇرعانىمنىڭ بەينەسى وسى ۇزىندىدەن-اق كورىنىپ تۇر. «تولىق دەنەلى، دوڭگەلەك ءجۇزدى نۇرعانىم سۇلۋ دا، ءساندى ەكەن. اسىرەسە، قوڭىرقاي كەلگەن، ۇلكەن وتكىر كوزدەرى ەرەكشە اجارلى. جۇزىندە جاستىق پەن ساۋلىق، توقتىق - بارشاسى دا نۇرلانا ءتۇسىپ شىراي بەرەدى. اقاۋسىز بەتىندە مولدىرەگەن تۇتاس قىزىلى بار. ەرگە بىتكەن كورنەكتى مۇرنىنىڭ وڭ جاعىندا كىشكەنە، تومپاقشا مەڭى بار ەكەن. نۇرلى قىزىل جۇزىنە بىتكەن قاپ-قارا مەڭ، وزىنشە قاتتى جاراسىپ تۇر». «كەسەك، ءىرى دەنە»، «نۇر ءجۇز»، «تولقىندى قويۋ قارا شاش»، «شوشاقتاۋ بىتكەن ۇلكەن قارا كوزدەر»، «قوڭىرقاي كەلگەن، ۇلكەن وتكىر كوزدەر»، «اقاۋسىز بەت»، «مولدىرەگەن تۇتاس قىزىلى»، «كىشكەنە، تومپاقشا مەڭى»، «نۇرلى قىزىل ءجۇز»، «قاپ- قارا مەڭ» - وسى ەپيتتەردىڭ ءبارى نۇرعانىمنىڭ بەينەسىن سۋرەتتەيدى. اۆتور كەيىپكەردىڭ بەينەسىن سان ءتۇرلى پاليترامەن (قويا قارا، قوڭىرقاي، قىزىل تۇستەر) بوياعان.
سۇيىندىكتىڭ قىزى - توعجان.
«سىلدىرلاعان شولپىسى، الدەقانداي بىلدىرلاعان ءتىلى» ارقىلى توعجاننىڭ ءجۇرىپ كەلە جاتقانىن سەزەسىڭ. «قۇلاقتاعى اشەكەي سىرعاسى، باستاعى كامشات بوركى، بىلەك تولعان نەشە بىلەزىكتەرى بارشاسى دا بۇل ءوڭىردان ابايدىڭ كورمەگەن ءبىر ءسانى سياقتى. تولىقشا كەلگەن، اپپاق ءجۇزدى، قىرلى مۇرىن، قارا كوز قىزدىڭ ءجىپ- جىڭىشكە قاسى دا ايداي بوپ قيىلىپ تۇر. قارلىعاش قاناتىنىڭ ۇشىنداي ءۇپ- ۇشكىر بوپ، سامايعا قاراي تارتىلعان قاس جۇرەككە شابار جەندەتتىڭ جەبەسىندەي».
قازاق قىزىنىڭ وبرازىن ءدال سۋرەتتەگەن اۆتور تابيعي سۇلۋلىقتىڭ سىرىن اشىپ بەردى. ادەمى وڭگە سۇلۋلىق بەرەتىن بوياۋ ەمەس، اشەكەيلەر ەكەندىگىن ايتاتىنداي. ءتۇرلى ەپيتەتتەرمەن قاتار، ۇتىمدى تەڭەۋ دە قولدانىلعان. ارۋدىڭ قاسىن «قارلىعاش قاناتىنىڭ ۇشىنداي ءۇپ- ۇشكىر بوپ، سامايعا قاراي تارتىلعان» دەپ سۋرەتتەيدى. «جۇرەككە شابار جەندەتتىڭ جەبەسىندەي» دەپ قاسىنىڭ ۇشكىرلىگىن بەينەلەيدى.
«ءبىر ۋاقىتتا شەگىرەن شىمىلدىق تولقىپ بارىپ قوزعالدى دا، ەسىك جاقتاعى شەتىنەن شولپى سىلدىرى ەستىلىپ، توعجاننىڭ اسەم بويى كورىندى. قولىنا ءبىر تورعىن كورپەنى الىپ، بەرى شىعىپ كەلەدى ەكەن. اسىقپاي، ءتىپتى، اقىرىن قوزعالادى. شولپىنىڭ ەندىگى سىلدىرىنان ءوزى قىسىلعان ءتارىزدى» - ال مىنا ءبىر ۇزىندىدە قيمىلى مەن ءسانى جاراسقان ارۋدىڭ بەينەسىن كورەمىز. توعجاننىڭ سىمباتتىلىعىن اسىرىپ تۇرعان شولپىنىڭ سىڭعىرى سەكىلدى.
ال بوجەي كوشىنىڭ كەزىندە «ءوتىپ بارا جاتقان بەس قىزدىڭ تاپ ورتاسىندا، جىبەك جال اق جورعا اتقا مىنگەن توعجان ەكەن. سۋدىراعان قارا جىبەك بيقاساپتان ادەمى جەڭىل شاپان كيگەن. باسىندا جاپ- جاڭا قارا كامشات بورىك. موينىندا اسەمدەپ، كەڭ وراعان قۇبىلما ءتۇستى تورعىن ءشالى. قۇلاعىندا ۇلكەن التىن سىرعاسى ىرعالىپ كەلە جاتقان توعجان، مىناۋ ات ۇستىندە، مىناداي توپ قىزدىڭ تاپ ورتاسىندا، ءدال كوپ جۇلدىز اراسىنداعى شولپانداي...
اق ماڭداي، اپپاق جۇمىر موينىنا، قولاڭ جىبەك شاشىنا بەتىنىڭ ۇلبىرەگەن قىزىلى سونشالىق جاراسىپ تۇر. قارا شاپان سىرتىنان بەلىن شىمقاي بۋعان سارعىش جىبەك بەلبەۋگە وڭ قولىن سۇيەپ، مىقىنىن تايانعان» دەپ اۆتور تۇتاس ءبىر ءماتىندى توعجانعا ارنايدى.
«جىبەك جال اق جورعا اتقا مىنگەن توعجان»، «سۋدىراعان قارا جىبەك بيقاساپ»، «ادەمى جەڭىل شاپان»، «جاپ- جاڭا قارا كامشات بورىك»، «كەڭ وراعان قۇبىلما ءتۇستى تورعىن ءشالى»، «اق ماڭداي»، «اپپاق جۇمىر مويىن»، «قولاڭ جىبەك شاش». مىنا تۇستا جازۋشى كەيىپكەردىڭ بەينەسىن كيىمدەرىمەن قوسا سۋرەتتەيدى. ونى وزگەلەردەن ەرەكشەلەپ تۇرعان ۇلكەن التىن سىرعاسى كوش جۇرگەن سايىن ىرعالىپ كەلە جاتقانى كوز الدىڭا ەلەستەيدى.
سۇيىندىك اۋىلىنا اباي مەن ەربول باستاڭعى كەزىندە قوناقتاتىپ كەلگەندەگى اباي مەن توعجاننىڭ التىباقان تەۋىپ، قوسىلا ءان ايتاتىن ەدى عوي.
سول ءبىر تۇستا «اباي ءبىر شاقتا، جاس سۇلۋدىڭ ءجۇزىنىڭ بالا قۋانىشىن كوردى. باقىت كۇلكىسىندەي ءبىر راقات، ىرزالىق ەلەس بەرىپ، ابايعا قادالا قاراپ، ەزۋ تارتتى. كەلگەنىنە، تاپقانىنا ءسۇيسىنىپ، ىشىنەن العىس ايتقان ءتارىزدى. قارلىعاش قاناتىنىڭ ۇشىنداي بوپ، ايداي سىزىلعان ءجىپ- جىڭىشكە قاستارى كوتەرىلىپ- جازىلىپ، ابايعا وزگەشە ءبىر ءۇن قاتقانداي بولدى... نۇرلى قارا كوزدەرىن تومەن سالىپ، ءۇنسىز مۇلگىپ تىڭدادى». «قارلىعاش قاناتىنىڭ ۇشىنداي»، «ايداي سىزىلعان ءجىپ- جىڭىشكە قاستارى» جازۋشى ادەمى تەڭەۋمەن نازىك تۇستى ءدال سۋرەتتەي العان.
كۇلبادان.
ابايدىڭ ەكىنشى بالاسى. «ءدىلدا بەينەلەس، اق سارى، مازاسىز قىز. ابايشا، «سارى شايان». اكەسى «سارى شايان» اتاعان قىز ءدىلداعا ۇقسايتىنىن وسىلاي ءبىر اۋىز سوزبەن سۋرەتتەپ بەرە سالعان.
قازاقتىڭ ءسوز ونەرىندەگى «اۋەزوۆ ايەلدەرى» دەپ اتاۋعا بولاتىن ايرىقشا اسەم وبرازدار گالەرەياسى ۇلى ەپوپەيانىڭ جان تەبىرەنتەر عاجايىپ جاڭا بەينەلەرىمەن تولىقتى. ءتورت كىتاپتا ۇلكەن- كىشى، ءىرى- ۇساق وبرازداعى جۇزگە تارتا ايەل كەيىپكەر بار.
رومانداعى ايەلدەردى بەينەلەگەن ساتتەر وقىرماننىڭ كوزى مەن كوڭىلىن قاتار جاۋلاپ، جان- جۇرەگىن قوسا باۋرايدى. بۇلار جۇرگەن جەرلەر كەيدە مۇحيت بويىن تۇگەل جايلاعان جىلى اعىس سەكىلدى، كەيدە قيىرسىز كەڭ- بايتاق قۇرلىقتىڭ ويى- قىرىن تەگىس ساۋلەلەندىرە شۇلەن شۇعىلاسىنا بولەگەن كۇن نۇرى ءتارىزدى، كەيدە كوكجيەكتى كەرىپ اكەتكەن كەربەز تەڭىزدىڭ كوز جەتكىسىز كوك ايدىنىنا ءسان بەرگەن اپپاق اق شاعالالار سياقتى.
«اۋەزوۆ ايەلدەرى» گالەرەياسىنداعى ەرەكشە پورترەت - اجەلەردىڭ ۇلگىسى زەرە، سارابدان، سابىرلى اقىل يەسى، انالار ۇلگىسى - ۇلجان، «سىلدىرلاعان شولپىسى الدەقانداي بىلدىرلاعان»، بار سىرى مەن نازىن ابايعا عانا قۇپيا بايان ەتەتىن «اق ەتى اتقان تاڭداي اپپاق» ارۋ، ماحاببات تاڭىنىڭ ۇلگىسى - توعجان، جاس جىگىتتىڭ ناق سۇيەر سۇلۋ جارىنىڭ ۇلگىسى - ايگەرىم.
«ماسساگەت»
