ب. مومىش ۇلى: اعا لەيتەنانت شەنىندە مەن اتقىشتار پولكىنىڭ كومانديرى بولىپ تاعايىندالدىم
قازاقپارات حالىقارالىق اگەنتتىگى بۇدان بۇرىن باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ «موسكۆا ءۇشىن شايقاس» رومانىن نازارلارىڭىزعا ۇسىنعان بولاتىن.
شىعارما وقىرماندار تاراپىنان جوعارى سۇرانىسقا يە بولدى. ءبىز الداعى ۋاقىتتا باتىردىڭ «قانمەن جازىلعان كىتابىن» سىزدەرمەن بىرگە وقۋدى ءجون كورىپ وتىرمىز.
وتتى جىلداردا قان كەشە ءجۇرىپ، قان- تەرىن سارقىپ، بولاشاققا امانات رەتىندە قالدىرعان جازۋشىنىڭ بۇل ەڭبەگى جاستاردى پاتريوتيزمگە، ەرلىك- جىگەرگە، ادامگەرشىلىككە تاربيەلەيتىن ونەگەلى ءومىر مەكتەبى بولارى انىق.
***
پولكوۆنيك شەلۋدكو نوۆو- پوكروۆسكوە دەريەۆنياسىندا جامان ۇرىس جۇرگىزگەن جوق. ءبىراق نەمىستەر وسى جەردە شابۋىلعا كوشتى. 21 - نويابر كۇنى دۇشپان اۆياتسياسى دەنكوۆو، نوۆو- پوكروۆسكوە، ۋستينوۆو، رىبۋشكي دەريەۆنيالارىن بومبالاي باستادى، باس قولباسشىنىڭ رەزەرۆتە تۇرعان بولىمدەرى يسترا توعانىنىڭ جاعالاۋىنداعى ءوز بولىمدەرىن جاۋ شابۋىلىنان قورعاي وتىرىپ، يسترا توعانىنىڭ جاعالاۋىنداعى يسترا قالاسىنىڭ تورابىنداعى شەپتەرگە بارىپ بەكىندى. ديۆيزيا يسترا شەبىنە دەيىن شەگىنە وتىرىپ، ۆاسيليەۆو مەن مالوە ۆاسيليەۆو پۋنكتتەرىنە دەيىن كەيىن ىسىرىلدى. وسى جەردە ءبىز قارسى ۇرىس جۇرگىزدىك. ديۆيزياعا پياتنيتسا، بەرەنديەۆو، لوپاتينو دەريەۆنيالارىنا بەكىنۋگە بۇيرىق بەرىلدى، ال ونىڭ وڭ جانە سول قاناتىندا باسقا بولىمدەر تۇردى، ءبىراق بۇل جونىندە ازىرشە ەشنارسە ايتپايمىن. 1941 -جىلدىڭ 23 - نويابرىندە ديۆيزيانىڭ 1073-پولكى روجدەستۆەنكا، پياتنيتسا، لوپاتينو، ترۋسوۆو دەريەۆنيالارىنا بەكىندى، ال 1075-پولك وڭ قاناتىنداعى گەنەرال دوۆاتوردىڭ اسكەرلەرىمەن تۇيىسە وتىرىپ، راكوۆو، ستاريكوۆو دەريەۆنيالارىنا بەكىندى.
دوۆاتوردىڭ اسكەرلەرى بولسا، لەنينگرادقا باراتىن تاس جول مەن تەمىر جولدى بوگەپ تاستاۋعا ۇمتىلدى، ويتكەنى نەمىستەرگە جالعىز وسى باعىتتا عانا موسكۆاعا شابۋىل جاساۋ قالعان ەدى. نەمىس كوماندوۆانياسىنىڭ مىندەتى - دوۆاتوردىڭ توبى مەن 1077-پولكتى قۇرساۋعا الۋ ءۇشىن بارلىق توپتاردى قورشاۋدا قالدىرۋ بولاتىن. سولنەچنوگورسكىدەن نەمىستەر تىكە موسكۆاعا ۇمتىلدى. ءبىراق ولار بۇل جەردە بەكىنىپ تۇرا المادى. مايور شەحتمان اياعىنا جارىقشاق ءتيىپ جاراقاتتانىپ، پولكتى باسقارۋدى كاپيتان بۋلاتوۆ قولىنا الدى.
دوۆاتور توبىنىڭ سىڭىرگەن ەڭبەگىنىڭ ءمانى مىنادا ەدى - ونىڭ توبى سولنەچنوگورسك قالاسىنىڭ وڭتۇستىك جاعىنان وڭ قاناتتى - تەمىر جول مەن تاس جولدى قورعاپ تۇردى، بۇل جولدارمەن نەمىس اسكەرلەرى يسترا توعانى مەن يسترا قالاسىنداعى بارلىق ءبىزدىڭ اسكەرلەرىمىزدىڭ توبىن قورشاۋدا قالدىرىپ، بۇعاۋلاپ، وڭتۇستىكتەن ءبىر- اق شىعۋعا كۇش سالعان ەدى. وسى كەزدە يسترا توعانىنىڭ توسپاسى جارىلدى، ونى ىستەگەن اسكەري ينجەنەرلەر ەمەس، ءسىرا، ۇرەيى ۇشقان توپ بولسا كەرەك. ءبىز توعانعا كەلىپ جەتكەندە ءوزىمىزدىڭ شۋ وزەنىندەي بولىپ يسترا وزەنى اعىپ جاتىر ەكەن. توسپا جارىلعاننان كەيىن، بۋىرقانعان سۋ تاسقىنى باسىلىپ، ارنادا قالعان سۋدىڭ بەتىنە ءبىزدىڭ اسكەرلەرىمىز وتە الاتىنداي قالىڭ مۇز قاتىپ ۇلگىرىپتى.
جاياۋ اسكەر مەن جەڭىل ارتيللەريا وتە الدى، پودپولكوۆنيك كۋرگانوۆ باسشىلىق ەتەتىن 27- گۆارديالىق ارتيللەريالىق پولكتىڭ بىرنەشە اۋىر زەڭبىرەكتەرى مۇز ويىلىپ، سۋدىڭ استىنا باتىپ كەتتى (كەيىننەن بۇل زەڭبىرەكتەردى سۋدىڭ استىنان شىعارىپ الدىق، ونى كەيىنىرەك ايتىپ بەرەمىن). الدىمەن ءبىزدىڭ اسكەرلەر توعاننىڭ سول جاق جاعالاۋىنا كەلىپ بەكىندى، ءبىز كەلىپ توقتاعان كەزدە، نەمىستىڭ 60 تانكىسى لوپاستينو مەن سترۋسوۆو دەريەۆنيالارىنا باسىپ كىردى. لوپاستينو اجەپتاۋىر ۇلكەن دەريەۆنيا: ونىڭ ورنالاسقان جەرى ەڭىس، اينالاسى اشىق، ال شىعىس جاعىن جوتا الىپ جاتىر، وسى جوتانىڭ ۇستىنە ون ءۇي تۇرعىزىلعان ەكەن، سودان قىستاق «دەسياتيدۆوركا» دەپ اتالىپ كەتكەن. ۇرىس جۇرگىزە وتىرىپ، پاۆلينو، ترۋسوۆو دەريەۆنيالارىنىڭ سولتۇستىك- باتىسىنا شىتىپ شەپ قۇردىق، مەنىڭ باتالونىم سول قاناتتا تۇردى. 23 - نويابر كۇنى «دەسياتيدۆوركاداعى» ءاربىر ۇيدە 20-30 نەمىستەن تۇنەپ جاتىر دەگەن حابار الدىق، دالادا قاتتى اياز، ءبارى ءۇيدى- ۇيگە تىعىلعان. مەن بۇل كەزدە ەليننىڭ بولمەسىندە بولاتىنمىن، ول ماعان: - قالاي ويلايسىڭ، سوعاتىن كەز كەلگەن جوق پا. ويلانىپ كور، سودان سوڭ شەشىمىڭدى مالىمدەگىن، - دەدى. ءبىز مۇنى اينالىپ ءوتىپ بارىپ جۇزەگە اسىرۋ كەرەك دەگەن شەشىمگە كەلدىك، ءبىراق ول ءۇشىن ون ەكى كيلومەتر جەردى وراعىتىپ بارۋ قاجەت ەدى. بىزدەر وزىمىزبەن بىرگە ءبىر ستانوكتى پۋلەمەت، ەكى مينومەت، ءبىر 45 ميلليمەترلىك زەڭبىرەك، سناريادتار مەن ەكى ادامنان تۇراتىن راسچەت الدىق، قالعان جاۋىنگەرلەردى حابيبوللا راحيموۆتىڭ قاراماعىنا قالدىردىق. ون ەكى كيلومەتر جول ءجۇرىپ، ورمانعا كەلىپ ەندىك. «دەسياتيدۆوركا» ورمان شەتىنەن بەس ءجۇز مەتردەي جەردە تۇر.
تۇنگى ساعات بىردە نەمىستەر شىرت ۇيقىدا جاتقان كەزدە بىلاي جاسالىنباق. ەڭ الدىمەن نەمىستەردى جاتقان ۇيدەن سىرتقا قۋىپ شىعىپ، سودان كەيىن ولاردى كوشەدە اتۋ كەرەك دەپ ۇيعاردىق. ول ءۇشىن ءاربىر ءۇيدى اتقىلاۋعا 30-40 برون بۇزعىش سنارياد بەرىلدى، ءۇي اتقىلانعان كەزدە نەمىستەر سىرتقا قاشىپ شىعادى. تانكىگە قارسى اتاتىن سناريادتىڭ ەكىنشى ءبىر ارتىقشىلىعى - ونىڭ وعى جارقىراپ ۇشادى، ال مۇنىڭ ءوزى ۇرەيدى كۇشەيتە تۇسەدى. وسى ماقساتپەن مەن قارۋدىڭ ىشىنەن ادەيى 45 ميليمەترلىك زەڭبىرەكتى تاڭداپ الدىم، ونداعى وي اتقىلاپ، نەمىستەردى كوشەگە قۋىپ شىعۋ، سودان كەيىن وقپەن جايپاۋ بولاتىن.
الدىمەن بىزدەر ۇيگە ون سناريادتان جۇمسادىق، اينالانىڭ ءبارى ءاپ- ساتتە استاڭ- كەستەڭى شىقتى. نەمىستەر دالاعا سۇرىنە- قابىنا ۇمتىلىپ، تىم- تىراقاي زىتا جونەلدى. وسى كۇتكەن ساتتە دەريەۆنياعا سەكسەن مينا اتتىق، ستانوكتى پۋلەمەتپەن دەريەۆنيانىڭ وڭ جاعىنان سول جاعىنا قاراي سىدىرا ەكى لەنتا وقتى قارشا بوراتتىق. تۇنگى، قاپىلىستا جاسالعان شابۋىلىمىز بار بولعانى بەس- التى- اق مينۋت ۋاقىتقا سوزىلدى، سودان كەيىن بۇرىلىپ، ىزىنشە كەرى قايتتىق. «دەسياتيدۆوركاعا» جاسالعان شابۋىل جونىندە ورىس تىلىندە جازىلعان جازبام بار، ونى بىرەۋگە بەرگەن ەدىم (بەككە نەمەسە تاجىبايەۆقا بەرگەنمىن).
تاڭعى ساعات بەستە وزىمىزگە ورالدىق، باتالون شتابىندا ءوزىمنىڭ باستىعىمدى جولىقتىردىم. ول بولسا، ءبىزدىڭ جاۋىنگەرلەردىڭ نەمىستەردى اتقىلاعان كەزىندە، دۇشپاننىڭ وق تا شىعارا الماعانىنا اڭ- تاڭ بولعان ەكەن. سويتسەك، اڭداۋسىزدا باس سالعاندىقتان جاۋ ەشنارسە دە ىستەي الماي ساسقان ەكەن. ءبىز تۇرعان ورنىمىزدان كەيىن شەگىنىپ كەتكەن كەزدە بارىپ قانا دۇشپان ەس جيىپ، سول تۇستى اۋىر سناريادتارمەن تاڭ اتقانشا اتقىلاپ شىقتى. ءبىز بولساق: - ءىزىمىزدى دە تاپپاسسىڭ، اتا بەرگىن، - دەدىك. 26 - نويابر كۇنى تاڭعى ساعات 6-دا ماعان تەز ارادا ديۆيزيا شتابىنا كەلسىن دەگەن حابار جەتتى.
سوكولوۆو دەريەۆنياسىندا تۇرعان ديۆيزيا شتابىنا كەلدىم. ديۆيزيا كومانديرى شاقىرىپ الىپ بىلاي دەدى: - ءسىز جامان كوماندير ەمەس سياقتىسىز، مۇنى ۇرىستاردا دالەلدەدىڭىز، ءسىزدى پولك كومانديرى ەتىپ تاعايىنداۋعا قالاي قارايسىز؟ - جولداس پولكوۆنيك، مەن پولكتى باسقارا المايمىن، مەن جاياۋ اسكەر ەمەس، ارتيللەريسپىن، - دەدىم. ارتىق اۋىز سوزگە كەلمەي پولكوۆنيك شەلۋدكو مەنى ماشيناعا وتىرعىزىپ، ارميا شتابىنا الىپ كەلدى. بىزدەر 16- ارميانىڭ قولباسشىسى جولداس روكوسسوۆسكيدىڭ قابىلداۋىنا كىردىك.
«ەندى سازايىمىزدى تارتقىزاتىن بولدى عوي» دەپ ويلاپ ىشتەي ۇرەيلەنىپ، تولقىپ كەلگەن بويدا بولمەنىڭ ەسىگىن اشىپ: - اعا لەيتەنانت باۋىرجان مومىش ۇلى كەلدى، - دەپ مالىمدەدىم. روكوسسوۆسكي ورنىنان كوتەرىلىپ، ماعان قارسى ادىمداپ، قولىن بەرىپ بىلاي دەدى:
- ال، جولداس مومىش ۇلى، ءسىزدى قىزىل ارميادا پولككە باسشىلىق ەتەتىن جالعىز دارا اعا لەيتەنانت دەپ ايتا المايمىن، ال مەنىڭ ارميامدا ءسىز جەكە داراسىز، قۇتتىقتايمىن. ءسىز جونىندە ماعان ايتقان ەدى. تابىس تىلەيمىن. مەن ەشنارسە دەپ جاۋاپ قاتپاعان كۇيى، بۇرىلىپ سىرتقا شىقتىم. ءسويتىپ، وسىلايشا اعا لەيتەنانت شەنىندە مەن اتقىشتار پولكىنىڭ كومانديرى بولىپ تاعايىندالدىم. مەن مۇنى ايتىپ وتىرعان سەبەبىم - اقىلدى، زەرەك ادامنىڭ شەشىمى دە بولەك. مەن بولسام، وعان كىرەردە ۇرىساتىن شىعار دەپ ويلاپ ەدىم، ال ول ارتىق اۋىز ءسوز ايتپاستان، قولىمدى الىپ، جاڭا قىزمەتكە تاعايىندالۋىممەن قۇتتىقتادى. بۇل ونى ناعىز گەنەرال، زەردەلى جان رەتىندە كورسەتسە كەرەك- تى. بۇيرىقتى الىپ، ءوز پولكىمە كەلدىم.
ترۋسوۆو دەريەۆنياسىنا ساعات 12-دە جەتىپ، گەنەرالدىڭ جارلىعىن مايور ەليننىڭ قولىنا بەردىم، ول وقىپ شىعىپ: - ال، جاقسى، ىسكە كىرىسىڭىز، - دەدى. سودان سوڭ شتاب باستىعىن شاقىرىپ الىپ، بىلاي دەدى: - پولككە باسشىلىقتى جولداس مومىش ۇلىنا تاپسىرامىن، وعان جاعدايدىڭ ءبارىن مالىمدەڭىز. مەنى ديۆيزيا شتابىنا شاقىرىپ جاتىر. ءسويتىپ ول ديۆيزيا شتابىنا ءجۇرىپ كەتتى. وسى ۋاقىتتا تەلەفوننىڭ تۇتقاسىن پەتر لوگۆينەنكو كوتەرىپ، ديۆيزيا كوميسسارى ەگوروۆقا:
- .. .مەن پارتيانىڭ وكىلىمىن.. . اعا لەيتەنانت - ارتيللەريست، ونىڭ تاجىريبەسى از، ونىڭ ۇستىنە پارتيا قاتارىندا جوق.. .- دەدى. قۇدايىم ساقتاسىن، قايدا تاپ بولعانمىن دەپ ويلادىم. ەگوروۆ ونىڭ كوزىن جەتكىزىپ، جەكىرىپ تاستادى. لوگۆينەنكو ترۋبكانى قويىپ، بولمەدەن سىرتقا شىعىپ كەتتى. وسى كەزدە پولكوۆنيك شەلۋدكو ءبىزدىڭ كۇشىمىزدى تولىقتىرۋ رەتىندە ءارتۇرلى پۋنكتتەردەن قورشاۋدان شىققان 400 ادامدى جىبەرىپتى. بىزدە رەزەرۆتە اعا لەيتەنانت جۋكوۆ بار ەدى، مەن وعان: - باتالون جاساقتاعىن. 3-باتالوننىڭ كومانديرى بولاسىڭ، - دەدىم. ءسوزىمدى ايتىپ بىتىرگەنىم دە سول ەدى، پۋلەمەتتەر ساقىلداپ الا جونەلدى، سول جاعىمىزدان دا، وڭ جاعىمىزدان دا نەمىستەر ەنتەلەپ كەلەدى. كوماندالىق پۋنكتكە شابۋىل جاسالىپتى. شتاب باستىعى مەندە مالىمەتتەردى بايانداپ وتىرعان، ول قاعازدارىن اسىعىس جيناستىرعان كۇيدە سىرتقا بەتتەدى.
كوشەگە كوز تاستاپ ەدىم - ابىر- سابىر، جۇرتتى ۇرەي بيلەگەن. ءۇيدىڭ قورشاۋى بەس مەتردەي بولاتىن، قازىر ەكى شەتى سىنىپتى، ءبىر وفيتسەر ءۇيدىڭ قورشاۋىن اينالىپ ءوتۋدىڭ ورنىنا ونى سىندىرىپ ءوتىپ كەتپەك بولىپ جاتىر. شتاب جوق، جاڭا كەلىپ قوسىلعان ادامدار، بايقاپ تۇرمىن، ولار دا دەريەۆنيادان قاشىپ بارادى. ترۋسوۆودان سوكولوۆو دەريەۆنياسىنا دەيىن شاعىن ورمان بار، ولاردى سول جەردە توقتاتىپ، قايتارۋىمىز كەرەك دەگەن ويعا بەكىندىم. سوكولوۆو دەريەۆنياسىندا جۋكوۆتى كەزىكتىردىم، جانىمدا وفيتسەر- كاپەلمەيستەر پوپوۆ بار ەدى. 1-باتالون پولەجايكا ەلدى مەكەندە تۇر، باسقا ەشكىم دە جوق. جۋكوۆ دەريەۆنيانىڭ شەتىنە كىرە بەرگەنى دە سول ەدى (مەن وعان سول قاناتتا قورعانىس جاساۋدى تاپسىرىپ، ءوزىم وڭ قاناتتى الدىم)، وسى ۋاقىتتا جاۋ دەريەۆنيانىڭ شەتىن اتقىلاي باستادى.
مەن سوكولوۆو دەريەۆنياسىن سەگىز ساعات بويى قورعاپ تۇردىم، دۇشپاننىڭ جولىنا كەسە كولدەنەڭ وترياد قويىپ، كىم بولسا دا مەيلى قاتارداعى سولدات نەمەسە وفيتسەر بولسىن ەشكىمدى دە وتكىزبەۋگە، باعىنباعاندار مەن قاشقىنداردى اتىپ تاستاۋعا بۇيرىق بەردىم.. . مىنا ءبىر قىزىق جايدى ايتا كەتەيىن. جاۋ مينومەتتەرى دەريەۆنيانى ءۇستى- ۇستىنە اتقىلاۋدا. سانيتارلىق ەشبىر كومەك جوق. جارىلعان مينالاردىڭ جارىقشاقتارى مەن قارشا بوراعان وقتان قۇداي ساقتاپ، تاعدىردىڭ ءىسى بولار، امان قالدىم. بەيتانىس ادامدار. مەن ولارعا پولك كومانديرىمىن دەسەم، كەيبىرەۋلەرى: - قويىڭىز، قويىڭىز، - دەپ نانىڭقىرامايدى.
مىنە، وسى قىسىلعان كەزدە ۆەرا گوردوۆانى كوزىم شالىپ قالدى. بۇرىنىراق اسكەردە ايەلدەردىڭ قىزمەت ەتۋىن مۇلدەم ەرسى كورەتىن باسىم، سوعىس بارىسىندا بۇل پىكىرىمدى مۇلدەم وزگەرتتىم. ەگەر باتالونىما ايەل تاپ بولىپ قالسا، سول زاماتتا قايتارىپ جىبەرەتىنمىن، ونى اتىپ جاتقان زەڭبىرەكتىڭ ماڭىنا جۋىتپايتىنمىن. شتاب جوق، فەلدشەرلەر مەن سانيتارلار دا جوق، مىنا قاۋىپتى ساتتە، مينانىڭ جارىقشاعى، وق ءتيىپ جاراقاتتانعان، ىڭىرسىپ جاتقان جاۋىنگەرلەرگە دارىگەرلىك كومەك بەرىلمەدى، وسى كەزدە شاشى ۇيپالانعان، بەت- ءجۇزى ءورت شالعانداي قاراۋىتقان، اياعىندا سولدات ەتىگى، ۇستىنە شينەل كيگەن قىزدىڭ ءبىر جارالى جاۋىنگەردىڭ جاراسىن تاڭىپ، سودان كەيىن ەكىنشىسىنە كومەك جاساپ جاتقانىن بايقاپ قالدىم. مىنا استاڭ- كەستەڭ بولىپ جاتقان دۇنيەدە قايدان تاپ بولعان دەپ ويلادىم. مۇمكىن، باسقا بولىمدەردەن قالىپ قويعان اسكەري دارىگەر مە ەكەن. قىز بولسا باتىل تۇردە ءبىر جارالىدان ەكىنشى جارالىعا كومەك جاساپ جانتالاسا ۇمتىلىپ ءجۇر. ايەل ادامنىڭ مىنا قاۋىپتى جاعدايدا ۇرەيى ۇشىپ، اسىپ- ابدىراپ ساسپاي، ەرلىكپەن جارالىلارعا كومەك بەرگەنىنە جانىم جادىراپ، قاتتى ءسۇيسىنىپ تۇردىم. شىنىن ايتقاندا، قايران قالدىم.
ريزا بولعان كوڭىلمەن ءجۇرىپ بارا جاتىپ، بۇرىلىپ سارعىش ءوڭدى قىزدان: - اتىڭ كىم؟ - دەپ سۇرادىم. - ۆەرا، - دەپ جاۋاپ بەردى ول.. .- موسكۆاداعى س ا گ ي- ءدىڭ ستۋدەنتىمىن. ماعان كەشكى ساعات سەگىزدە ساياسي جەتەكشى تولستۋنوۆ كەلدى. سويتسەك، بارلىق توپ ۇرەيلەنە تىم- تىراقاي قاشقان كەزدە، ول بايلانىس روتاسىنان 17 ادامدى ۇيىمداستىرىپ تاپجىلماي، شەگىنبەي ۇرىس جۇرگىزگەن. ولاردىڭ ساپىندا مەنىڭ بايىرعى پۋلەمەتشى جاۋىنگەرىم، ۋكراين جىگىتى بلوحا دا شايقاسىپتى.
تولستۋنوۆقا مەن: - فەديا، ءسىزدى قورعانىس شەبىنىڭ سول قاناتىنا باسشىلىق ەتۋگە تاعايىندايمىن، - دەدىم. كەشكى ساعات سەگىزدە نەمىستەر سوكولوۆوعا شابۋىل جاساۋعا شىقتى، ءبىزدىڭ جاۋىنگەرلەردىڭ كوبى ولاردىڭ تىقسىرۋىنا توتەپ بەرە المادى. شايقاس كەزىندە بلوحا اۋىر جارالاندى، تولستۋنوۆ تا قولىنان جاراقاتتاندى. تۇنگى ساعات 12-دە، ۇرىس ابدەن باسىلعان ۋاقىتتا، ءتارتىپ قالپىنا كەلتىرىلدى. مەن ءبارىن تارتىپكە كەلتىرۋ ءۇشىن كومەك جانە ءوزارا كومەك كورسەتۋگە جارلىق بەردىم، ويتكەنى ۆەرادان باسقا بىردە- ءبىر مەديتسينا قىزمەتكەرى ارامىزدا جوق ەدى. وسى ۋاقىتتا بولمەمە شتاب وفيتسەرلەرى كەلىپ كىردى. ولار تىلدا ماۆرينو اۋدانىندا بولعان ەكەن. قاۋىپتىڭ جوقتىعىن سەزىنىپ بىزگە قايتىپ ورالعان بەتى. مەن ورىندىققا وتىرعان كۇيى كوزىم ءىلىنىپ كەتكەن ەكەن. كەنەت كوزىمدى اشسام، توڭىرەگىمدە جيىرما شاقتى وفيتسەردىڭ ساپ تۇزەپ تۇرعانىن كوردىم. ءوزىمدى ۇستاي الماي بار داۋسىممەن: - بارىپ تۇرعان ارامزاسىڭدار، قاراي گور، قايتىپ كەلىپ تۇرعانىن! - دەپ ايقايلاپ، ەڭ اۋىر سوزدەردى ايتىپ جەكىرە باستادىم.
مەن باتالونىممەن 27 ۇرىس جۇرگىزىپ، 5 رەت جاۋ قورشاۋىندا قالىپ قويدىم، ەش ۋاقىتتا دا مەنى شتاب تاستاپ كەتكەن ەمەس، مەن دە ولاردى قالدىرعان جوقپىن. پولككە باسشىلىق ەتكەنىمە 30 مينۋت تا بولماي جاتىپ، مەنى تاعدىر تالكەگىنە تاستاپ، ءبارىڭ بەت اۋعان جاقتارىڭا زىتتىڭدار. وسىدان كەيىن سەندەردى قالايشا ارامزا، سۋ جۇرەك دەمەسسىڭ، سەندەر اياققا باسار شۇبەرەكسىڭدەر، شۇلعاۋسىڭدار. قارابەت بولدىڭدار، مۇنداي وپاسىزدىقتارىڭ ءۇشىن سەندەردى اتىپ تاستاۋ از. كەسكىلەپ بولشەك- بولشەكتەرىڭدى شىعارۋ كەرەك. مىنە، سەندەرگە سونداي ءولىم عانا لايىق.. . ءبىراق.. . مەنىڭ قولىمدى قاعىپ تۇرعان - سەندەردىڭ كىناسىز بالالارىڭ، جازىقسىز ايەلدەرىڭ.
سەندەر مىنا وپاسىزدىقتىڭ قارا داعىن قانمەن جۋۋلارىڭ كەرەك. ءبارىبىر ولەسىڭدەر، مىنا ماسقارادان كەيىن ءتىرى جۇرمەي- اق قويىڭدار، ودان دا گورى ايەلدەرىڭ قويان جۇرەك قورقاق، وتانىن ساتقان وپاسىز رەتىندە ولگەندەرىڭدى بىلمەي- اق، وتان قورعاۋ كەزىندە قازا تاپتى دەگەن قارا قاعاز السىن دا، تەك سوندىقتان دا مەن سەندەردىڭ بالا- شاعالارىڭ، ەلدەگى ادال جارلارىڭ ءۇشىن عانا اتپايمىن، قولدارىڭا قارۋلارىڭدى الىپ جاۋىنگەرلەردىڭ قاتارىنا بارىپ تۇرىڭدار.. .
ديۆيزيا بۇل شەپتەگى قورعانىسىن بىلاي جاسادى: 1077- پولكتىڭ 1-جانە 2-باتالونى پوۆاروۆو، 1073-پولكتىڭ 2- جانە 3-باتالونى پولەجايكو، پوۆادينو، سوكولوۆونى جانە 1073-پولكتىڭ 1-باتالونى مەن 1075-پولك ءوزىنىڭ بۇرىنعى پوزيتسياسىندا تۇردى. دۇشپان كۇشىن شوعىرلاندىرىپ، سترۋسوۆو دەريەۆنياسىن باسىپ الدى.. .
بارلاۋشىلار لوپوتوۆو اۋدانىندا دۇشپان كوپتەگەن قارۋ- جاراق جەتكىزىپ، ءتۇسىرىپ جاتىر دەگەن حابار جەتكىزدى. نەمىستەر قارۋ- جاراعىن بوسقا اتىپ شىعىنداۋ ءۇشىن، ءبىر امال ويلاپ تابۋ كەرەك. سەمەن كرايەۆ وسى ماقساتپەن جاۋدىڭ موتوتسيكلىن قولعا ءتۇسىردى، ال ونىڭ ىشىندە راكەتنيتسا مەن 70 راكەتا بار بولىپ شىقتى. دۇشپان ءبىرىنشى كۇنى دە، ونىڭ ەرتەسىنە دە شابۋىلعا شىقپادى. 28 - نويابر كۇنى يسلامقۇلوۆتى، كرايەۆتى، راحيموۆتى، بوزجانوۆتى، جۋكوۆتى شاقىرىپ الىپ، ءارقايسىسىنا ءبىر- بىردەن قول پۋلەمەتىن جانە ءبىر- بىردەن 82 ميلليمەترلىك كاليبرلى مينومەت بەردىم. تاپسىرما مىنانداي: بۇل بەس توپ وزدەرىنە بەرىلگەن پوزيتسيالارعا بارىپ بەكىنىپ، دۇشپانعا بەلگى بويىنشا ءبىر مەزگىلدە جان- جاقتان وق جاۋدىرادى. ءاربىر مينۋت سايىن ولار ءبىر- بىردەن مينا اتادى. اتىپ بولعاننان كەيىن، جارتى ساعات دەم الىپ، سودان سوڭ قايتا باستايدى. تاڭ اتقاندا قايتىپ ورالۋلارى كەرەك. بۇيرىقتى تاعى دا ءتۇسىندىردىم. - تۇسىنىكتى مە؟ - دەپ سۇرادىم سودان سوڭ. - تۇسىنىكتى.
ەندى، مىنە، تۇنگى ساعات 12-دە نەمىستەردى جان- جاعىنان قىزىل، كوك، سارى راكەتالارمەن ءۇستى- ۇستىنە اتقىلاي باستادى. نەمىستەر دۇرلىگىپ، نە بولىپ قالدى ەكەن دەپ ابىگەرگە ءتۇستى. وسى ۋاقىتقا دەيىن ورىستار ەش ۋاقىتتا راكەتا تاستاماعان، ەندى توي تومپەشتەۋدە، تۇس- تۇستان مينومەت پەن پۋلەمەتتەن وق جاۋدىرۋدا. دۇشپاندى جويۋدا بۇل اتىستىڭ اسەرى ايتارلىقتاي بولماسا دا، ءبىزدىڭ ماقساتىمىز نەمىستەردى ولار كۇتپەگەن بىرنارسە بولىپ قالعان ەكەن، شاماسى تاڭەرتەڭگى شابۋىلعا شىقپاق دەپ ويلاۋعا ءماجبۇر ەتۋ بولاتىن. وسى ۋاقىتتىڭ ىشىندە نەمىستەر باتارەيالارىن شوعىرلاندىرىپ كۇشەيتەدى، تۇنگى ساعات ەكىدە مەن جان- جاققا قاراي الاسۇرا، ورشەلەنە اتقان ارتيللەريانىڭ ءۇنىن ەسىتتىم. مەنەن راديو بايلانىسى ارقىلى:
- ەندى كەرى قايتۋعا بولا ما؟ !- دەپ سۇرادى جاۋىنگەرلەر.
- جوق، تاڭ اتقانشا كۇتىڭدەر!- دەپ جاۋاپ بەردىم. ءسويتىپ سول ءتۇنى نەمىستەر تاڭ اتقانشا دامىلسىز اتۋمەن بولدى. مەنىڭ ەسەبىمشە، نەمىستەر ءۇش مىڭعا جۋىق سناريادتارىن شىعىندادى. ماعان دا كەرەگى وسى ەدى. دۇشپان بىردەن نە بولىپ قالعانىن اڭعارا الماي قالدى دا، مىڭعا جۋىق سناريادتارىن بوسقا جۇمسادى، ءبىراق سودان كەيىن بارىپ، ەستەرىن جيىپ جان- جاققا، بارلىق باعىتتارعا بارلاۋشىلارىن جىبەرىپ، قارۋلارىن ۇنەمدەپ جۇمساي باستادى. وسىنداي جاعدايدا بىزدەر نەمىس باتالونىن ەكى تاۋلىكتەي، 30 - نويابرگە دەيىن كىدىرتىپ، جولىن بوگەپ ۇستاپ تۇردىق. سوكولوۆو دەريەۆنياسىندا ماقتا قويماسى بار ەكەن، ءبىز وسى ماقتاعا 30 - نويابرگە دەيىن جاسىرىندىق، ماقتا اپپاق، دالاداعى قار دا اپپاق، بۇل جاۋ كوزىنەن تاسالانۋىمىزعا تاپتىرمايتىن بۇركەنىش بولدى، ودان وق تا وتپەيدى، ءارى جىلى.
30 - نويابر كۇنى تاڭەرتەڭگى ساعات 10-دا دۇشپان 30 بومبارديروۆشيگىمەن سوكولوۆو دەريەۆنياسىن اياۋسىز بومبىلاپ، ىلە ەكى تانك باتالونى مەن ءبىر جاياۋ اسكەر پولكىن جىبەردى. ءبىز اۋىر جاعدايدان كەيىن بارىپ قانا امالسىز سوكولوۆو دەريەۆنياسىن جاۋعا بەرۋگە ءماجبۇر بولدىق. دەريەۆنيادان شىققان بەتتە پولكوۆنيك شەلۋدكوعا ۇشىراستىق. ول: - سوكولوۆو دەريەۆنياسىن ەرتەرەك بەرىپ قويدىڭدار، - دەدى كۇيزەلىڭكىرەپ.
- الايدا، بۇعان مەن بۇنىمىز دا جامان ەمەس، 200 جاۋىنگەرمەن جاۋدىڭ 2 تانك باتالونىنا، ءبىر جاياۋ اسكەر پولكىنە، 30 بومبارديروۆشيگىنە قارسى ءتورت كۇن توتەپ بەردىك، مەن ءوز جاۋىنگەرلەرىمە ءدان ريزامىن.. .- دەدىم. مەن بۇل ۇرىستا لەيتەنانت يسلامقۇلوۆتىڭ ەڭبەگى مەن ەرلىگىن ەرەكشە اتاپ وتەمىن.. .
مەنى قاتتى ويلاندىرعان ەكىنشى ماسەلە - ءوزىم جاۋعا قارسى 27 ۇرىس جۇرگىزىپ، 5 رەت دۇشپاننىڭ قورشاۋىن بۇزىپ شىققان باتالونىمدى كىمگە سەنىپ تاپسىرسام ەكەن دەگەن وي بولدى. تاڭداۋ ەكى ادامعا ءتۇستى: راحيموۆ جاقسى ادام، ءبىراق وندا شەشىمتالدىق، كەسىپ تۇسەر قاسيەت جەتىسپەيتىن. ول ءبارىن دە جاقسى، اسىپ- ساسپاي پاراساتتىلىقپەن شەشەتىن، ءبىراق كەسىپ تاستاي المايتىن. سوندىقتان بۇرىن ءوزىم باسقارعان باتالوندى اعا لەيتەنانت راحيموۆقا تاپسىرا المادىم. باتالونعا باسشى مايور نە پودپولكوۆنيك شەنىندەگى ادام بولۋى كەرەك. ال مەنىڭ قاراماعىمدا ءبىر مايور مەن جالعىز عانا كاپيتان بار. دەگەنمەن مەن ءبارىبىر باتالونعا باسشىلىق ەتۋدى 6-روتانىڭ ۆزۆود كومانديرى پارتيا قاتارىندا جوق كىشى لەيتەنانت يسلامقۇلوۆ مۇحامەدقۇلعا تاپسىرۋعا شەشىم جاسادىم.
ول بۇرىنعى بولىستىڭ بالاسى ەدى، اكەسى 25 جىل بولىس بولعان، بەيبىت ۋاقىتتا مۇندا قۋدالاندى ءارى ول «سوتسياليست قازاقستان» گازەتىنىڭ رەداكسياسىنان قۋىلىپ جىبەرىلگەندەي ەدى. ول وتە اقىلدى، جۇرەك جۇتقان باتىر كوماندير بولاتىن. كىشى لەيتەنانت بولسا دا، مەن ونى باتالون كومانديرى ەتىپ تاعايىندادىم. ونى وسى قىزمەتكە قويار كەزدە كوميسسارىممەن كەلىسە الماي دا قالدىم. كەيىنگى ۇرىستاردا يسلامقۇلوۆ باتالون كومانديرى رەتىندە بىرنەشە رەت كوزگە ءتۇستى، پولكتە لايىقتى قۇرمەت پەن بەدەلگە يە بولدى. مەن ونىڭ قازاسىنا ارناپ ولەڭ جازعان ەدىم:
كەلبەتتى، ورتا بويلى، وجەت مىنەز،
كەڭ ماڭدايدا اقىلدى جايناعان كوز.
ادەپتى ءھام ونەرلى سالتاناتتى،
سەندەي جىگىت انادان تۋا بەرمەس،
- دەۋشى ەدىم ىشىمنەن مەن سەنى كورىپ،
ايتپاعانمەن وزىڭە شىن سىر بەرىپ،
بولاشاقتا قولباسشى بولاتىن ەر
وتكەلدەن وتسە قيىن جورىق كورىپ.
قيا جەردەن قيسايماي، تىكە ءجۇرىپ كەتىپ ەڭ.
سەسكەنبەستەن قاۋىپتەن، قايتپاستان العان بەتىڭنەن.
بىرنەشە قىرعىن سوعىستا جالتاقتاماي ارتىڭا
جىگىتتىك، ەرلىك، باتىرلىق، قاھارماندىق ەتىپ ەڭ.
توسىننان تيگەن دۇشپانعا تاپقىرلىقپەن، ادىسپەن
تاباندىلىق ەتىپ ەڭ.
پولكقا بۇيرىق بولعاندا،
ءبىر وزىڭە امانات ەرلەردى تابىس ەتىپ ەم.
قان مايداندى قاق جارىپ
شىققانىڭا ءسۇيسىنىپ،
ءبىزدىڭ باتىر مىناۋ دەپ،
كورسەتىپ ماقتان ەتىپ ەم.
ءورشىل وجەت باتىرىم،
ەرلىگىڭە سەنۋشى ەم،
قاس باتىردىڭ بەينەسىن
سيپاتىڭنان كورۋشى ەم
اقىلعا دا كەڭ ەدىڭ
ۇلگى، ونەگە كورسەتەر،
ەر سەركەسى بولار دەپ ىشىمنەن باعا بەرۋشى ەم.
سەرىگىم ەدىڭ سەنىمدى
جاۋدى بىرگە شابىسقان.
جۇرەككە سۋىق، جانعا جات
ەسىتتىم حابار الىستان:
سىيماي كەتتىڭ ماڭدايعا
قىرشىن، شەيىت ارىستان.
قازاڭا قاتتى قايعىرىپ،
جىگەر باۋىرىم قۇم بولىپ،
قابىرعام مەنىڭ قايىسقان.
تاعى دا ءبىر جانعا باتار قايعىلى ءسات ەسىمدە. ءبىز سوكولوۆو دەريەۆنياسىنان كەيىن شەگىندىك، وسى ماڭدا «دەدەشينو» مەن «اگادىشيەۆو» دەمالىس ءۇيى باعىتىندا مارينو دەريەۆنياسى بار ەدى. ءبىزدى نەمىستەر سوكولوۆودان تىقسىرىپ تاستاعاننان كەيىن، ولار وسى باعىتتاعى تاس جولمەن تىكە لەنينگراد تاس جولىنا شىعۋعا ۇمتىلدى. بىزدەر تەبەنكي جانە پالادينو اۋدانىندا قالىپ قويدىق. جاۋىنگەرلەرىمدى شاقىرىپ الىپ، ولاردى جاعدايدان الىپ شىققىم كەلدى. پالادينونى باسىپ وتەتىن جول «دەدەشينو» سوۆحوزىنا الىپ باراتىن. ەگەر نەمىستەر بىزدەن بۇرىن «دەدەشينو» سوۆحوزىنا جەتىپ، ونى باسىپ السا، وندا ءبىز قورشاۋدا قالىپ قويماقپىز. پولكىمدى ورمانعا قاراي باستاپ بارامىن.
جولدا مايور ستاريكوۆ باسشىلىق ەتەتىن 1075- پولكتى كەزىكتىردىم. بىزگە كەلىپ 27 مينومەتى بار دەربەس مينومەت باتالونى، ءبىر كاپيتان باسقارعان جاياۋ ەسكادرونى، ياعني اتتارىنان ايىرىلعان اتتى اسكەرلەر، 120 ادام قوسىلدى. بارلىعى جان- جاقتان 2-3 مىڭداي ادام جينالدى. بۇعان دەيىن بەس رەت قورشاۋدان شىققانمىن، تاجىريبەم بار بولسا دا، تاعى قورشاۋدا قالىپ قويماساق ەكەن دەپ مازاسىزداندىم. ونىڭ ۇستىنە مىنانداي ءارتۇرلى بولىمدەر، ءارتۇرلى بولىمشەلەر جينالعان كەزدە، بارىمىزگە ورتاق ءبىر باستىق جوق جاعدايدا وتە قيىن. مۇنىڭ ءوزى ۇيىمداسقان اسكەردەن گورى، ءتارتىپسىز توبىرعا كوبىرەك ۇقسايدى. ويلاپ كورىڭىزشى، قانداي قيىن جاعداي تۋعانىن! مىنە، وسى جەردە لوگۆينەنكو ۇلكەن شارۋا تىندىردى. جاۋاپتى مينۋتتاردا ول اسىپ- ساسقان جوق. باسشىلىق ەتۋدى ءبىر ادامعا تاپسىرۋعا ۇسىنىس جاسادى. ءبىراق كىمگە؟ لوگۆينەنكو: - مۇندا ءۇش پولكوۆنيك، ءۇش مايور، ءبىر كاپيتان بار ەكەن، ال ەندى كوماندالىق قۇرامدى جينايىق، نە ىستەۋ كەرەك ەكەنىمىزدى مىنا توبىرعا قالاي باسشىلىق جاساۋ قاجەتتىگىن سولار شەشسىن، - دەدى.
ول بارلىق اعا باستىقتار قۇرامىن جيناپ، ءبىزدىڭ اۋىر جاعدايىمىزدى سيپاتتادى. سودان سوڭ: - ءبارىمىز باعىناتىن اعا كوماندير جوق، مەن سىزدەردى جيناعاندا، بارلىق توپقا باسشىلىق جاساۋدى كىم قولعا الىپ، جاۋىنگەرلەردى مىناۋ جارتىلاي قۇرساۋدان الىپ شىعا الادى، سونى سۇرايىن دەپ ەدىم، - دەدى. ءبارى ءۇن- ءتۇنسىز قالدى. - سەن قالاي ويلايسىڭ، اعا لەيتەنانت، - دەپ ماعان بۇرىلدى ول. مەن بىلاي دەدىم: - بارلىق توپقا باسشىلىق ەتۋدى ءوز مىندەتىمە الامىن. ءبارى ويلانىپ، ۇندەمەي وتىرىپ قالدى، ول ماعان: - كوميسساردى تاڭداپ ال، - دەدى. مەن ويلانىپ جاتپاستان: - كوميسسارلىققا لوگۆينەنكونى سۇرايمىن، - دەدىم. ول كەلىسىم بەردى.
بۇل وتە ءدال تابىلعان ءارى اقىلدى شەشىم ەدى، توپتىڭ جاۋ قۇرساۋىنا ءتۇسىپ قالماي امان شىعۋى لوگۆينەنكونىڭ تىكەلەي ەڭبەگىنىڭ ارقاسى بولاتىن. بۇل ەڭبەگى ءۇشىن وعان قۇرمەت تە، العىس تا لايىق. ادىلدىك مۇنى ەرەكشە اتاپ ءوتۋدى تالاپ ەتەدى. مەن توپقا باسشىلىق ەتۋدى قابىلداعان كەزدە، وندا 4 مىڭداي ادام بولدى. كومانديرلەردى شاقىرىپ الىپ بىلاي دەدىم: - جولداستار، بىزدەرگە مۇندا قورشاۋدا قالىپ قويۋ قاۋپى بار. بىزدەر وتەيىن دەگەن جولمەن ەندى بالكىم شايقاسىپ وتۋىمىزگە دە تۋرا كەلۋى مۇمكىن. وسى جاعدايلارعا بايلانىستى مەن باسشىلىقتى ءوز قولىما، توپتى قورشاۋدان الىپ شىعۋدى ءوز موينىما الۋعا شەشىم جاسادىم. ءوزىمدى سىزدەرگە تانىستىرىپ ەتەيىن: 1073-گۆارديالىق اتقىشتار پولكىنىڭ كوماندير! اعا لەيتەنانت مومىش ۇلى.
25 - يانۆار 1944 - جىل ساعات 12.00- دەن - 17.00-گە دەيىن
شىعارما «ادەبي ك ز» پورتالىنان الىندى.
جالعاسى بار
