جۋرناليست كەز كەلگەن دەرەك پەن وقيعادا بەيتاراپتىلىق تانىتقانى ابزال - قۋاندىق شاماحاي ۇلى

استانا. قازاقپارات - قازىرگى زاماندا ب ا ق الەمنىڭ بار بولمىسىن تانىپ- ءبىلۋدىڭ اشىق ايناسىنا اينالعان. سوندىقتان دا الەمدىك جۋرناليستيكا بۇرىن- سوڭدى بولماعان ءدۇمپۋدى، كەمەلدەنىپ، دامۋدى باسىنان وتكىزۋدە.

 قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىك الۋىمەن بىرگە قازاق جۋرناليستيكاسى دا الەمدىك جۋرناليستيكامەن اشىق بايلانىسقا شىعا باستادى. ۇلت ۇستازى احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ «گازەت - حالىقتىڭ كوزى، قۇلاعى ءھام ءتىلى» دەيتىن ورنىقتى تۇجىرىمى دا قازاق جۋرناليستيكاسىن حالىققا قىزمەت ەتۋگە باعىتتاعان، رەسمي ەمەس ءتورتىنشى بيلىك تارماعى بولۋعا ۇندەگەن انىق باعاسى ەدى.

سول قازاق جۋرناليستيكاسىنىڭ بۇگىنگى جاي- كۇيىن باعامداپ، وي بولىسۋگە وسى سالانى تەرەڭدەپ زەرتتەپ جۇرگەن بەلگىلى عالىم قۋاندىق شاماحاي ۇلىن اڭگىمەگە تارتقان ەدىك.

قۋاندىق شاماحاي ۇلى - ق ر مادەنيەت قايراتكەرى، فيلولوگيا عىلىمىنىڭ كانديداتى، ادەبيەتتانۋ دوتسەنتى. 1993 - جىلى مادريدتەگى حالىقارالىق جۋرناليستەر ۇيىمىنا مۇشەلىككە ءوتىپ، ب ۇ ۇ مەن يۋنەسكو مويىنداعان «حالىقارالىق جۋرناليست» دەگەن ارنايى مارتەبەگە يە بولعان. 2001 - جىلى ا ق ش مەملەكەتتىك دەپارتامەنتىنىڭ شاقىرۋىمەن ۆاشينگتوندا، رەستوندا، ارلينگتوندا، نيۋ- ورلەاندا، كولۋمبيا- ميسسۋريدە، اتلانتادا، نيۋ- يوركتە بولىپ، بىرنەشە جەتەكشى ۋنيۆەرسيتەت ماماندارىمەن تاجىريبە الماسقان جانە بۇكىل الەمدىك باسپا ءسوز بوستاندىعى كوميتەتىندە تاعىلىمدامادان ءوتىپ، ءبىلىم جەتىلدىرگەن.

ول جۋرناليستيكا عىلىمىنىڭ تەوريالىق ماسەلەلەرىن قاۋزاعان 10 كىتاپتىڭ، عىلىمي- تانىمدىق، پۋبليتسيستيكالىق ماقالالاردىڭ، 100 دەن استام سىقاق اڭگىمەلەردىڭ، ادەبي- كوركەم اۋدارمالار مەن سىن زەرتتەۋلەردىڭ اۆتورى.

1994 - جىلدان بەرى ەلىمىزدىڭ جەتەكشى ۋنيۆەرسيتەتتەرىندە جۋرناليستيكا، مادەنيەتتانۋ، قوعاممەن بايلانىس، ەتيكا، ادەبيەت تەورياسى، اۋدارما ءىسىنىڭ تەورياسى، الەم ادەبيەتى سالالارى بويىنشا ءدارىس بەرىپ كەلەدى.

***

- بۇگىنگى زامان تالابىنا ساي جۋرناليستيكا ماماندارىن دايىنداۋدىڭ العىشارتتارى قانداي بولۋى كەرەك؟

- ءبىزدىڭ ەلدەگى جۋرناليستىك ءبىلىم بەرۋ ءۇردىسى وركەنيەتتى ەلدەر كوشىنەن ءالى دە بولسا ارتتا قالىپ ءجۇر. ينتەرنەت، كومپيۋتەرلىك تەحنولوگيا دامىعان سايىن «يندۋستريالاندىرۋدان كەيىنگى كەزەڭ» دەگەن انىقتاما ەسكىرىپ، ناعىز اقپاراتتىق- تەحنولوگيالىق عاسىر تۋدى. وسىعان ەرىپ، جۋرناليستيكادا تەلەۆيزيا، راديو، مەرزىمدى باسپا ءسوز دەگەن ءداستۇرلى اقپارات قۇرالدارىنان ارتىق مۇمكىندىگى زور نىسان بوي كورسەتە باستادى.

 جۋرناليستەر ءۇشىن ءوز ءىسىن جاڭالىقتار مەن رەپورتاجداردىڭ ماتىندىك مازمۇنىن دايىنداۋمەن عانا شەكتەلمەي ونى وڭدەۋ، تاراتۋ سەكىلدى ءتۇرلى امالدارىن يگەرۋ دە ماڭىزدى بولىپ تۇر. باتىس جۋرناليستيكاسىندا بۇل ءۇردىس الدەقاشان جولعا قويىلىپ، «مۋلتيمەديا جۋرناليست» دەگەن ۇعىم قالىپتاسىپ قويعان. ءبىزدىڭ جۋرناليستەر ازىرشە ماتىننەن اسا الماي ءجۇر.

 ەلىمىزدە ءوتىپ جاتاتىن ءتۇرلى حالىقارالىق ءىس- شارالار كەزىندە Associated Press, Reuters, L'Agence France سەكىلدى الەمدىك اقپارات الپاۋىتتارىنىڭ وكىلى جۋرناليستەردىڭ ءىس قىزمەتتەرىنەن جاڭاشا ءۇردىس اڭعارىلىپ تۇرادى. ولاردىڭ باستى قۇرالدارى بىزدەگىدەي قالام، داپتەر نەمەسە ديكتوفون، نوۋتبۋك عانا ەمەس. وعان قوسا «سيراقتى» كامەرا، ميكروفون، فوتوكامەرا دەگەندەي «بەس قارۋى ساي». ءوتىپ جاتقان وقيعادان سول ساتتە بەينەسيۋجەت، «سينحرونداردى» قاجەت بولسا، «ستەند- اپتى» دا ءتۇسىرىپ الىپ، دەرەۋ مونتاجداپ رەداكسيالارىنا جونەلتىپ جاتادى. سودان كەيىن ءماتىنىن دايىنداپ، قوسىمشا فوتولارمەن بىرگە جىبەرەدى. وسى قىزمەتتەردىڭ ءبارىن اتقاراتىندار «مۋلتمەديا جۋرناليسكە» اينالىپ شىعا كەلەدى.

 ينتەرنەت ارقىلى تارايتىن اقپاراتتار، ستەند- اقپاراتتىق ۆەب- سايت جايىندا جۇرتشىلىق حاباردار. ويتكەنى، بۇل سالا قازىرگى تاڭدا ءبارىمىزدىڭ كۇندەلىكتى قاجەتتىلىگىمىزگە اينالىپ ۇلگەردى. سوندىقتان دا، الەۋمەتتىك قارىم- قاتىناس جەلىلەرىن پايدالى ءارى ءتيىمدى قولدانۋ ماسەلەسى كوتەرىلىپ وتىر. بلوگ، ميكروبلوگ، ۋيكي- پاراقشالار - جەكە ادامدار اراسىنداعى بايلانىستىڭ مىندەتىن اتقارۋمەن قاتار بۇقارالىق اقپارات، پايدالى مالىمەتتەردى قابىلداۋدىڭ دا بىردەن ءبىر ارناسىنا اينالدى.

الايدا، ونى جۋرناليستيكا كاسىبي قىزمەتىنىڭ اياسىندا قولدانۋ ماسەلەسى دە، ول تۋرالى ۇعىم دا جۇيەلى تۇردە قالىپتاسىپ ۇلگەرگەن جوق. دەگەنمەن، ونى رەسمي پاراقشاعا كوشىرىپ، سەنىمدى اقپارات كوزىنە اينالدىرۋعا، جاڭالىقتار تاراتۋعا، ىسكەرلىك وي- پىكىر نىسانى ەتۋگە تىرىسۋشىلىق جۋرناليستەر اراسىندا بارشىلىق. سونىمەن قاتار PR، جارناما قۇرالى رەتىندە پايدالاناتىندار دا بار. ءبىراق، ونداي اسىرە بەلسەندىلىك كوبىنەسە جۇرتتى يلاندىرۋدان بۇرىن جالىقتىرىپ جىبەرىپ جاتادى. ونى بايقاپ ۇلگەرگەن حالىقارالىق ءىرى اگەنتتىكتەر «Social Media Editor» اتتى جاڭا شتات اشىپ جۇمىس ىستەي باستاعان. قازىرگى تاڭدا اتالمىش سالاعا تىلشىلەرىن ماشىقتاندىرۋدى، قايتا دايارلاۋدى الدەقاشان قولعا العان.

ءسوز باسىندا اتاپ وتكەنىمىزدەي، جۋرناليستىڭ بەينە ءتۇسىرىلىم جاساپ، ونى مونتاجداي ءبىلۋى جەدەلدىكتى ارتتىرا تۇسەتىن بىردەن ءبىر فاكتور. دەگەنمەن، بۇل جەردە بەينەسيۋجەتتى مەيلىنشە ساپالى ءتۇسىرۋدىڭ، تەحنيكالىق تالاپتاردى جوعارى دەڭگەيدە قامتاماسىز ەتۋدىڭ جانە مونتاجداۋ ىسىندە شەبەرلىك تانىتۋدىڭ ماڭىزى ايتارلىقتاي.

باتىس باسپا ءسوزىنىڭ تاجىريبەسىنەن بەلگىلى بولىپ وتىرعانى، بۇگىندە وپەراتورلىقتى، ديزاينەرلىكتى جۋرناليستەر وزدەرى اتقارا بەرەتىن بولدى. گازەت- جۋرنالداردىڭ ءوڭ- كەلبەتىن لايىقتى تۇردە بەزەندىرىپ، وقىرماندار نازارىن بىردەن اۋدارىپ، باۋراپ الۋدىڭ جولىن جۋرناليستەر وزدەرى تاۋىپ، كوز تارتار ديزاين جاساپ جاتىر.

جالپى ءۇردىس تىم كەشىكپەي الەمدىك ستاندارتقا اينالۋى ىقتيمال. ارينە، مۇنداي جاعدايدا ءار تەلەجۋرناليست جاسايتىن ارنايى رەپورتاجدارى مەن دەرەكتى فيلمىنە ءوزى رەجيسسەرلىك ەتۋىنە تۋرا كەلەدى. مۇنداي تالاپ ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتتەرى ستۋدەنتتەرىنە «ينتەراكتيۆ مۋلتي- مەديا» ءپانىن تەرەڭدەتىپ وقىتۋدى تالاپ ەتەدى. بۇل سالانىڭ مامانى ءبىزدىڭ ەلدە جوق.

سونداي- اق، سالا بويىنشا ماماندانعان جۋرناليست دايىنداۋ دا قاجەت بولادى. قازىرگىدەي كەشەندى دامۋدىڭ جولىنا تۇسكەن قوعامدا جۋرناليستەردىڭ بەلگىلى ءبىر تاقىرىپقا ماماندانۋى، سول سالا بويىنشا بىلىكتىلىگىن ارتتىرىپ، مول مالىمەت جيناپ، ءوزىن ءوزى دامىتۋعا دەن قويۋىنىڭ الەۋمەتتىك ماڭىزدىلىعى ايتارلىقتاي. اسىرەسە، ساياسات، ەكونوميكا، عىلىمي- تەحنولوگيا تاقىرىبى بويىنشا اقپارات دايىنداپ، ونى حالىققا تۇسىنىكتى ەتىپ جەتكىزۋ ءىسى جۋرناليستەن قىرۋار ەڭبەك پەن مول تاجىريبەنى تالاپ ەتەدى. ونى ويداعىداي جۇزەگە اسىرۋدىڭ ەڭ ءتيىمدى جولى بەلگىلى ءبىر سالا بويىنشا جۋرناليستەردى قىسقا مەرزىمدىك كۋرستار ارقىلى ساپالى دايارلاپ شىعارۋ.

وزگە سالاداعى جازۋعا قابىلەتى بار ماماندارعا جۋرناليستىك ءبىلىم بەرۋدى دە قولعا الۋ قاجەت. ايتالىق، ءسىزدىڭ بازالىق ماماندىعىڭىز دارىگەر، ينجەنەر نەمەسە ەكونوميست بولعانىمەن جازۋ- سىزۋعا بەيىمىز بەن قىزىعۋشىلىعىڭىز بولسا، ەكى جىلدىق قاشىقتان وقىتۋ نەمەسە قوسىمشا ماماندىق يگەرۋ سالاسىنا ءتۇسىپ، باكالاۆر دارەجەلى جۋرناليست بولا الاسىز دەگەندەي. سول ارقىلى بازالىق ماماندىققا سۇيەنە وتىرىپ، عىلىم مەن تەحنولوگيا سالاسىنداعى اقپاراتتى ساپالى دايىنداپ، حالىققا ءتيىمدى ەتىپ جەتكىزەتىن ارتىقشىلىققا يە بولۋعا بولادى.

وسىنىڭ ءبارى جۋرناليستىك ءبىلىم بەرۋدىڭ قازىرگى جۇيەسىن تۇبىرىمەن وزگەرتۋدى تالاپ ەتىپ وتىر.

- جۋرناليستيكا سالاسىندا قازاق تىلىندەگى وقۋ قۇرالدارىنىڭ جەتىسپەۋشىلىگى ءالى كۇنى ساقتالىپ وتىر ما؟

- قازاق تىلىندە ءبىلىم الاتىن جاستار ءۇشىن وقۋلىق جەتكىلىكسىز. ورىس تىلىندەگىلەرى دە وڭىپ تۇرعانى شامالى. دەگەنمەن، ولار اعىلشىن تىلىنەن اۋدارسا دا، كوشىرسە دە، ءبارىبىر قازاق ارىپتەستەرىنەن الدا تۇر. ءبىراق، ونىڭ ءبارى وتاندىق وقۋ قۇرالدارى ەمەس، كورشى رەسەيلىك اۆتورلاردىڭ تۋىندىلارى ەكەنىن اتاپ ايتقان ءجون. ول ءۇشىن فاكۋلتەت ماماندارىن كىنالاۋدىڭ ءوزى قيسىنسىز. ويتكەنى، قازىرگى كافەدرا عالىمدارى قاعازباستىلىقتان بوساي المايدى. ونىڭ ۇستىنە پەداگوگيكالىق جۇكتەمەسى تىم اۋىر.

ءبىر وقىتۋشى بىرنەشە پاننەن ساباق بەرەدى، ونىڭ ءبارى ءۇشىن كەم دەگەندە ءجۇز بەتتەن تۇراتىن وقۋ- ادىستەمەلىك كەشەندەرىن جاسايدى. ونىڭ ءوزى قۇبىلمالى، ءار وقۋ جىلى سايىن وزگەرىپ، وزگە پاندەرمەن تولىقتىرىلىپ وتىرادى. مۇنداي تۇراقسىزدىق وقىتۋشىنىڭ بوس ۋاقىت تابۋىنا مۇرشا بەرمەيدى. سونىمەن قاتار وقۋلىق جازۋعا تالاپتانعان اۆتورلاردى ىنتالاندىرۋ تەتىكتەرى جاسالماعان. ولارعا شىعارماشىلىق دەمالىس بەرىلمەيدى، قالاماقى اتىمەن جوق. مۇنداي جاعدايدا وقۋلىق جازۋدى ەشكىمگە مىندەتتەي المايسىڭ عوي.

- ءسىزدىڭ عىلىمي- زەرتتەۋ ەڭبەكتەرىڭىزدە جۋرناليستيكا عىلىمىنىڭ قانداي باعىتتارىنا باسىمدىق بەرىلدى؟

- تەوريالىق ماسەلەلەرگە دەن قويىپ كەلەمىن. جۋرناليستيكا سالاسىنداعى ءسوز بوستاندىعى ىرگەلى كاتەگوريالاردىڭ ەڭ ماڭىزدىسى. بۇل تۋرالى كولەمدى مونوگرافيا جازىپ، 2008 - جىلى «ازات ويدىڭ ايناسى» دەگەن اتپەن جارىققا شىعارعان ەدىم. سونىمەن قاتار حالىقارالىق جۋرناليستيكا ماسەلەلەرىن دە ءجىتى زەرتتەپ بىرنەشە وقۋلىق جارىققا شىعارعانمىن. ونىڭ ءبارى بۇگىنگى تاڭدا قولدانىستا ءجۇر.

 تەك بيىلعى جىلدىڭ وزىندە «تەلەۆيزيا جۋرناليستيكاسى: تەوريا جانە پراكتيكا»، «الەم جۋرناليستيكاسىنىڭ تاريحى»، «جۋرناليستيكاداعى ءسوز بوستاندىعى» اتتى مونوگرافيا جانە وقۋلىعىم الماتىدا ءىرى تارالىممەن جارىققا شىقتى. سونىمەن بىرگە الەۋمەتتىك مەديا، اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىك، قوعامدىق تەلەۆيزيا، جۋرناليستىك جوعارى ءبىلىم بەرۋدىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى سەكىلدى قازىرگى تاڭداعى پروبلەمالاردى قاۋزاعان بىرنەشە زەرتتەۋ ەڭبەكتەرىم مەرزىمدى باسىلىمدار مەن عىلىمي جيناقتاردا جارىق كوردى. فەيسبۋك جەلىسىندە «تەوريالىق جۋرناليزم» اتتى اشىق پاراقشا اشىپ، بەينەدارىستەر، ماتىندىك تالداۋلار ارقىلى جۋرناليستەرگە ماعلۇماتتار ۇسىنىپ، تالقىلاپ كەلەمىز. مۇنىڭ ءبارى عىلىمي ىزدەنىستەردىڭ ناتيجەسىن اينالىمعا ەنگىزۋگە، ساراپتامالىق تۇجىرىمدار جاساۋعا پايداسىن تيگىزىپ جاتىر.

بۇگىنگى كۇنى جازعى كانيكۋل مەرزىمىن پايدالانىپ، «اقپاراتتىق ماتىندەگى ليد تۇرلەرى» اتتى مونوگرافيا مەن «جۋرناليستيكانىڭ تۇسىندىرمە سوزدىگى» اتتى كولەمدى ەڭبەكتى قولعا الىپ جاتقان جايىم بار.

- قازاقءتىلدى ساراپتامالىق تۇرعىدا جازىلعان ماقالالارعا بەرەر باعاڭىز قانداي؟

 - ساراپتامالىق ساپالى ماقالالار جاريالاۋ جاعىنان سوڭعى جىلدارى «اقيقات» جۋرنالى العا شىقتى. جۋرنالدىڭ باس رەداكتورى بولىپ اتاقتى پۋبليتسيست امانحان ءالىم ۇلىنىڭ تاعايىندالۋى ونىڭ بەت- بەينەسىن كۇرت وزگەرتىپ، سالماعىن ارتتىردى. «قازاقيا»، «اشىق الاڭ» سەكىلدى گازەتتەر قوعامدىق- ساياسي، الەۋمەتتىك- ەكونوميكالىق ساراپتاما جاساۋدان ءبىرشاما العا شىعىپ كەتتى. ونى تۇراقتى وقيتىن زيالى قاۋىم وكىلدەرى ءاردايىم جوعارى باعالايدى.

ساراپتامالىق ماقالا جازىپ جاريالاۋمەن كاسىبي جۋرناليستەر عانا ەمەس، وزگە سالانىڭ ماماندارى دا ۇدايى اينالىسىپ، وقىرمانداردىڭ نازارىن اۋدارىپ ۇلگەردى. ەكونوميست عالىمدار وراق اليەۆ، جانگەلدى شىمشىقوۆ، فيلوسوف ءابدىراشيت باكىر، قاناعات جۇكەشيەۆ، امانكەلدى ايتالى، ساياساتتانۋشى دوس كوشىم، راسۋل جۇمالى، ەرلان سايىروۆ سەكىلدى كوپتەگەن اۆتورلار قوعامداعى وزەكتى ماسەلەلەردى كوتەرىپ، قوعامدىق ويدىڭ باعدارشىسىنا اينالىپ ۇلگەردى. جالپى، بۇل باعىتتاعى ماقالالاردىڭ سالماعى قوماقتى، ساپاسى جوعارى دەپ باعالاۋعا ابدەن بولادى.

- جۋرناليست قاجەتتى ورتادان جيىپ- تەرگەن اقپاراتتىق دەرەكتەرىن قورىتا، ساراپتاپ پايدالانۋدا نەگە كوڭىل ءبولۋى كەرەك؟

- جۋرناليستىڭ قولىنا تۇسكەن ءاربىر سان، مالىمەت، اقپارات، ماتەريال اتاۋلىنىڭ ءبارى دەرەك بولا المايدى. دەرەك دەگەنىمىز، بىرىنشىدەن، شىنايى تۇردە بولىپ وتكەن دۇنيەنى بەينەلەيتىن، تەكسەرۋگە بولاتىن (ۆەريفيكاتسيا) اقپاراتتىق ماتەريال. سونىمەن قاتار دايەكتەندىرىلگەن اقپاراتتى (مالىمەتتىڭ كوشىرمەلەرى، سۇحباتتىڭ راستالعان ءماتىنى، كىتاپ نەمەسە ماقالالاردان الىنعان رەسمي سىلتەمەلەر ت. ب. ) ناقتى اقپارات كوزىنەن الىنعان دەرەكپەن سالىستىرىپ، الىپ قاشپا جەل سوزدەردەن اجىراتۋ ماڭىزدى. ەگەر ءدال وسىلاي دايەكتەندىرىلمەگەن جاعدايدا ونى پايدالانۋ كەرەك بولسا مىندەتتى تۇردە رەسمي تۇسىنىكتەمە قوسا بەرىلگەنى دۇرىس.

ەكىنشىدەن، دەرەكتىڭ اتقاراتىن ءرولى ايتارلىقتاي جانە ونىڭ نىسانى ماڭىزى تەرەڭ وقيعالار، مالىمدەمەلەر، ءىس ارەكەتتەر. دەرەكتىڭ سيپاتى تۋرالى ماسەلەنى ءجۋرناليستىڭ قوعامدىق پوزيتسياسىمەن، ادىستەمەلىك باعىتىمەن تىكەلەي بايلانىستى تۇسىندىرۋگە بولادى. ەگەر ءجۋرناليستىڭ ادىستەمەلىك پوزيتسياسى دۇرىس بولماسا اقپارات جيناۋدا دا، وعان باعا بەرۋدە دە تەرىس تۇجىرىم جاساۋعا يتەرمەلەيدى. ونىڭ سالدارىنان قوعامدا جالعان دەرەكتەر ەتەك جايىپ، ونىڭ سوڭى ايىقپاس داۋ- دامايعا، شۋعا ۇلاسىپ كەتۋى مۇمكىن.

 جۋرناليستيكا پرينتسيپتەرىن قاتاڭ ۇستانىپ، كەز كەلگەن دەرەك پەن وقيعادا بەيتاراپتىلىق تانىتقان ابزال. قانداي ءبىر اقپاراتتاعى دەرەكتەر، دايەكتەمەلەر وعان جاسالعان كوممەنتاريي، تۇجىرىم، ۇسىنىس- پىكىرلەردىڭ قايسىسىندا بولسىن سىرتتاي قاراعاندا قايشىلىقتىڭ ورىن الۋى- الماۋىندا تۇرعان ەشتەڭە جوقتاي سەزىلۋى مۇمكىن. ال، شىندىعىنا كەلگەندە، جۋرناليستىڭ پوزيتسياسى وسى جەردە كورىنىس تابادى. ەڭ نەگىزگى شەكتەۋ دە وسىندا ۇشىراسادى. جۋرناليسكە مىنانداي ساۋالدار قويىلادى: وقيعا، كورىنىستى حابارلاعاندا، وعان باعا بەرگەندە، قورىتىندى جاساعاندا جۋرناليست انىقتالماعان نەمەسە ءبىر جاقتى دەرەكتى ۇسىنۋعا قاقىسى بار ما؟

 سونداي- اق، جۋرناليست الدەنەگە سۋبەكتيۆتىك تۇسىنىكتەمە بەرە الا ما، بىرەۋلەرگە زالالى ءتيۋى مۇمكىن ەكەندىگىمەن ساناسپاي جاتىپ ۇندەۋ تاستاۋعا، اقتى قارامەن نەمەسە كەرىسىنشە بوياۋعا ەرىك بەرىلە مە؟ وسىنداي كوپتەگەن كۇردەلى ماسەلەلەر جۋرناليست قىزمەتىنىڭ پرينتسيپى جايىنداعى پروبلەمالارعا وتە بايىپتى ءارى اسا ساقتىقپەن قاراۋدى تالاپ ەتەدى.

جۋرناليست ءوز تۇجىرىمداماسىنىڭ، پوزيتسياسىنىڭ وبەكتيۆتىلىگىنە ءوزىنىڭ دە، وزگەنىڭ دە كوزىن جەتكىزۋ ءۇشىن قوعامدىق ءومىر، ونىڭ زاڭدىلىقتارىن تەرەڭ بىلەتىن، تانىم دەڭگەيى بيىك بولۋعا ءتيىس. ونىڭ سىرتىندا ءوز يدەياسىنىڭ ومىردە جۇزەگە اسۋ جولدارىنا، ناقتىلىعىنا سەنىمدى جانە ناتيجەسى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىكتى موينىنا الا بىلگەنى ابزال.

- كەيبىر ب ا ق- تاردا دەرەگى انىق ەمەس نەمەسە بۇرمالانعان اقپارات ارقىلى ادامداردى قوعامنان تۇڭىلدىرۋگە، ەلدىڭ دەڭگەيىن تۇسىرۋگە ۇرىندىرىپ جاتادى. ءسىزدىڭ ويىڭىزشا اقپاراتتىق شەكسىز ەركىندىكتەن قالاي ساقتانۋعا بولادى؟

 - بوستاندىق دەگەندى جۋرناليست بىلگەنىن ىستەۋ، ويىنا نە كەلسە سونى جازۋ دەپ تۇسىنسە، ۇعىم وسىلاي قالىپتاسسا - ونداي ەركىندىك جۇزەگە اسىرىلا باستاعان ساتتە- اق تۇيىققا تىرەلەدى. قۇقىقتىق جانە ەتيكالىق سان الۋان شەكتەۋلەر مەن زاڭدىق نورمالارعا، رەداكسيانىڭ شىعارماشىلىق ەرەجەلەرىنە، ىشكى تارتىبىنە ءسوزسىز باعىنۋ قاجەت بولادى. ونىڭ سىرتىندا تاعى ءبىر ماڭىزدى ماسەلە بار. جازاتىن تاقىرىبىنىڭ مازمۇنى كۇردەلى ءارى جۋرناليستىڭ ءبىلىم دەڭگەيىنەن تىم بيىك بولۋى جانە وعان دارىنى، قابىلەتى جەتپەۋى دە ابدەن ىقتيمال.

 جۋرناليستيكا ءۇشىن اقپارات قابىلداۋشى قاۋىم قاشان دا الدىڭعى ورىندا. ب ا ق تاعدىرىن شەشەتىن دە سول - حالىق. ولار ءارى باقىلاۋشى دا بولا الادى. پايداسىز جانە كوڭىلگە قونىمسىز ماتەريالدار جاريالايتىن ارزانقول گازەتتى ەشكىم ساتىپ الماسا، داڭعازا شۋعا ءۇيىر تەلەارنانى جۇرت كورمەسە، ولار ءسوزسىز بانكروتقا ۇشىراپ، جابىلىپ قالۋى اقيقات. ب ا ق ءۇشىن بۇدان وتكەن جازا جوق.

 اۋديتوريانىڭ اتالعان دارەجەگە ساي ب ا ق سالاسىنا تالاپ پەن باقىلاۋ قويا الماي وتىرعاندىعىن شەبەر پايدالانعان پىسىقايلار ابدەن بەتىمەن كەتىپ، «ءشوپتى دە، شوڭگەنى دە ولەڭ» ەتىپ شىرقاي بەرسە، جۋرناليستيكانىڭ بەدەلىن تۇسىرەدى.

- بىزدەگى ب ا ق- تار الەمدەگى دامىعان ەلدەر جۋرناليستيكاسىنىڭ قانداي جەتىستىكتەرىن، جاڭا جانرلىق فورمالارىن ۇلگى ەتۋى كەرەك؟

- جالپى، بۇگىنگىدەي اقپاراتتىق تاسقىن زامانىندا ب ا ق ارقىلى تارايتىن جاڭالىقتاردى ەلدى ەلەڭ ەتكىزەرلىكتەي ەتىپ جەتكىزۋ، بىردەن نازار اۋدارتىپ تىڭداتۋ ءۇشىن نەمەسە كوز سالعان بەتتە كوڭىلىنە قونىپ، ارى قاراي جەتەلەپ اكەتەرلىكتەي بولۋى ءۇشىن جاڭالىق جانرىنداعى ماتىندەر مەيلىنشە تارتىمدى جازىلۋعا ءتيىس. ول ءۇشىن ليد دەگەن نارسە كەرەك. باتىس ەلدەرىندە ەڭ باستى ماسەلە رەتىندە جۋرناليستيكادا ەرەكشە باسشىلىققا الىناتىن وسى پروبلەمانى بىزدە ءالى كوپ جۇرت بىلە بەرمەيدى.

مەن جوعارىدا اتاپ وتكەن جاڭا ەڭبەگىمدە اقپاراتتىق ماتىنگە جاسالاتىن ليد تۇرلەرىن انىقتاپ، ونىڭ ەرەكشەلىكتەرىن ايقىنداۋدى كوزدەدىم. اقپارات قۇرالدارىنىڭ كۇندەلىكتى قىزمەتىنە پراكتيكالىق ماڭىزى وراسان بولىپ تابىلاتىن اتالمىش ماسەلەنىڭ ماڭىزدىلىعى قاي كەزەڭدە دە ايتارلىقتاي وزەكتى.

 مەرزىمدى باسپا ءسوز تۋىندىلارىمەن ءجىتى تانىسقان كەزدە ليد تۇرلەرىنە شەك قويۋدىڭ ءوزى ارتىق سەكىلدى سەزىلۋى ىقتيمال. سەبەبى، ءار ءجۋرناليستىڭ قايتالانبايتىن وزىنە ءتان شىعارماشىلىق ءتاسىلى، دارا قولتاڭباسى بولادى. وزگە شىعارماشىلىق قىزمەتتەرمەن بىردەي جۋرناليستيكا دا تۋىندىگەردىڭ ءۇزىلىسسىز ىزدەنىسىنىڭ جەمىسى بولعاندىقتان، ونى ارنايى ءبىر سحەمانىڭ اياسىندا قاراستىرۋدىڭ ءوزى مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان، ماسەلەنى تەوريالىق جاعىنان گورى پراكتيكالىق قادامدار اياسىندا تالداپ، تارازىلاۋدىڭ ماڭىزدىلىعى ايتارلىقتاي بولماق.

جالپى، قاي ءىستى بولسىن، اۋەلى باستاۋ قيىن. باستالعان سوڭ ارى قاراي جالعاسۋى جەڭىل سەكىلدى بولىپ كەتەدى. جۋرناليستىك تۋىندىنىڭ ەڭ ەجەلگى ءارى باستى جانرى «زامەتكا» دا سولاي. ونىڭ مازمۇنىن ءبىر اۋىز سوزگە سىيدىرىپ، باستاۋ، ياعني، ليد جاساۋ ءىس جۇزىندە قيىننىڭ قيىنى.

 جالپى، ءسوز باستاۋ جايىندا قازاق بي- شەشەندەرى اراسىندا دا ءتۇرلى عيبراتتى اڭگىمەلەر كوپ ايتىلادى. ءبىر كۇنى جيىننىڭ ورتاسىندا وتىرعان دوسبول شەشەننەن بىرەۋ:

 قول باستاۋ قيىن با؟

 جول باستاۋ قيىن با؟

 ءسوز باستاۋ قيىن با؟ - دەپ سۇرايدى. سوندا دوسبول:

 - قول باستاۋ قيىن ەمەس،

 كوك نايزالى ەرىڭ بولسا.

 جول باستاۋ قيىن ەمەس،

سوڭىنا ەرگەن ەلىڭ بولسا.

 

 بارىنەن ءسوز باستاۋ قيىن،

 تاۋىپ ايتساڭ مەرەكە قىلادى،

 تاپپاي ايتساڭ كەلەكە قىلادى!

 ازعان جەرگە سۇڭعىلا شىعار،

 ونىڭ گۇلدەرى شۇبار- شۇبار.

 دوڭبەكتەي تامىرى بولار،

 سول ۋىن قاۋىنعا جايار.

 قاۋىننىڭ پالەگى سولار،

 ەر ەڭبەگى زايا بولار، - دەپتى.

 ال، ەندى ءسوزدىڭ باسى ليدتى جازۋ دا شارشى توپتا ءسوز باستاۋمەن ۇقساس جاۋاپكەرشىلىگى اۋىر مىندەت ەكەنىن باجايلاۋعا بولاتىن شىعار.

- قازىرگى كۇنى ەلىمىزدەگى وتاندىق تەلە- راديولاردىڭ جۇمىسى قوعامنىڭ رۋحاني سۇرانىسىن تولىق ورىنداي الىپ وتىر ما؟

- ارينە، وتاندىق تەلەراديو جۋرناليستيكا ۇنەمى دامۋ ۇستىندە. بەلگىلى دەڭگەيدە قوعامداعى رۋحاني سۇرانىستى قاناعاتتاندىرىپ وتىرعان تۇستارى دا بارشىلىق.

وقيعانى ءوتىپ جاتقان ىستىق وشاعىنان دەر كەزىندە جەتكىزۋگە مىندەتتى تەليەۆيزيا جۋرناليستەرى ءۇشىن وزدەرىنىڭ ءار قادامدارىنا مۇقيات بولۋ تالاپ ەتىلەدى. كاسسەتا، باتارەيا جەتكىلىكتى مە، ميكروفون دۇرىس ىستەپ تۇر ما دەگەندى تەكسەرۋدەن باستاپ، تەلەحابار - ۇجىمدىق تۋىندى بولىپ تابىلاتىندىقتان ءتۇسىرۋ توبىنىڭ ءار مۇشەسى، اسىرەسە، وپەراتور ماقساتىن ناقتى تۇسىنگەن رەداكتورمەن اقىلداسقان بولۋى شارت.

وقيعاعا شىعارماشىلىقپەن، تىڭ باستامامەن بەلسەندى قاتىسۋ تالاپ ەتىلەدى. «كوڭىلدەگى كورىكتى ويدىڭ» ءبارى تەلەۆيزيادا تەحنيكالىق مۇمكىندىك ارقىلى عانا جۇزەگە اسپاق. قىل اياعى ميكروفوندى دۇرىس ورنالاستىرۋدىڭ ءوزىنىڭ ايتارلىقتاي ءرولى بار. ءتىلشى مەن رەجيسسەر وقيعا ورنىنان ورالعان سوڭ مونتاجدىڭ ۇستەلىنە جايعاسقاندا ونىڭ «جاماۋ- جاسقاۋىنا» جاراتاتىن قوسىمشا بەينەلەرىنىڭ دە الدىن الا ءتۇسىرىلىپ الىنعان بولۋىن ۇمىتپاعان ابزال.

 تەلەۆيزياعا ارنالىپ جازىلاتىن ءماتىننىڭ وزىندىك قۇرىلىمى، ەرەكشەلىگى، ارنايى فورماسى بولادى. جالپى، تەلەۆيزيا بەينەلىك قوزعالىستاردان، دىبىس- داۋىستاردان تۇراتىن جيىنتىق (سينتەز) ونەر بولعانىمەن ءبارىبىر الدىمەن قاعاز بەتىنە ءماتىن جازۋدان ءىس باستالادى. ءبىراق، تەلەۆيزيا تۋىندىسىنىڭ ءتىلى مەن ستيلىندە مەرزىمدى باسپا ءسوز جازباسىنان ايتارلىقتاي وزگەشەلىك بار. سوندىقتان، گازەت- جۋرنالعا ءتان كەيبىر ۇزىن سونار اڭگىمەدەن، سالا قۇلاش قۇرمالاس ساباقتاس كۇردەلى سويلەمدەردەن بويدى اۋلاق سالۋ تەلەماتىنگە قويىلاتىن نەگىزگى تالاپ بولماق.

الايدا، سولاي ەكەن دەپ اۋىزەكى تۇرمىستىق سوزدەرمەن قارابايىرلاندىرۋعا بولمايدى. بوس ءارى تىم اسىرە قىزىل سوزدەردەن دە اۋلاق بولعان ءجون. قاراپايىم ءارى تۇسىنىكتى، ناقتى انىق جازۋ، ءسوز اتاۋلاردى قىسقارتپاۋ، تىرناقشا مەن سىلتەمەنى ءوز ماتىنىندە قولدانۋدان قاشۋ، ءۇتىر، نۇكتەلەردىڭ وزىنە ءمان بەرۋ، سانداردى قولدانعاندا شۇبىرتپاي قىسقارتىپ مازمۇنىن جويماي جەتكىزۋ، ادامداردىڭ اتى- جوندەرىن تولىقتاي دۇرىس اتاۋ، ەسىمدىكتەردى جونىمەن قولدانۋ، مەيلىنشە كورەرمەندەرگە تىكەلەي قايىرىلۋ، قازاق ءتىلىنىڭ قۇنارلى ءنارىن تولىق پايدالانا ءبىلۋ - تەلەجۋرناليستىڭ مىندەتى.

تەلەۆيزياعا ارنالىپ جازىلاتىن تۋىندىنىڭ باستى ەرەكشەلىگى - ءسوز بەن بەينەسيۋجەت ءبىر- ءبىرىن تولىقتىرادى جانە سول ارقىلى ەكەۋى ءوزارا ءسىڭىسىپ جاتاتىندىعى. مۇندايدا كوپ سوزدىلىكتىڭ سالدارىنان تاماشا بەينەسيۋجەتتىڭ قۇنى ءتۇسىپ قالاتىندىعىن دا ۇمىتپاۋعا ءتيىسپىز. ايتالىق، تەلەتۋىندىنىڭ قۇرىلىمىن لايىقتى ەتۋ ءۇشىن مىنا مىسالعا نازار اۋدارايىق. تەلەجۋرناليست ءسىز نەمەسە حابارىڭىزدىڭ كەيىپكەرى «باتىس وڭىردە اۋا رايى اپتاپ ىستىق» دەپ ەفيردە ايتتى دەلىك. وسى ساتتە كولەڭكە جەرگە جاتىپ الىپ، ءتىلىن سالاقتاتا ەنتىككەن ءيتتى «كرۋپنىي پلاندا» كورسەتكەنىڭىز ابزال. سوندا عانا بەينە مەن ءماتىن ۇيلەسىم تاپپاق.

ساۋلەتتى قۇرىلىس سالۋ ءۇشىن ونىڭ تاعانى مەن ەدەنى، توبەسى مەن قابىرعالارى قانداي ماڭىزدى بولسا، تەلەتۋىندىنىڭ دا وزىندىك قۇرىلىمدارى بار. شىعارما دەگەنىمىز ىشكى كوڭىل كۇيدىڭ، رۋحاني وي مەن قاجىرلى ەڭبەكتىڭ ساۋلەتتى قۇرىلىسى ىسپەتتى.

 تۋىندىنىڭ ىرگەتاسى اۆتوردىڭ يدەياسى ارقىلى قالانسا، ونىڭ قابىرعاسى كىرپىشپەن ەمەس، اينالىپ كەلگەندە، قۇدىرەتتى سوزبەن عانا تۇرعىزىلماق. ولاي بولسا، ء«سوز ونەرى دەرتپەن تەڭ» دەپ ۇلى اباي تەگىن ايتپاسا كەرەك.

- بۇگىننىڭ وزىندە گازەت- جۋرنالداردىڭ ورنىن ءتۇرلى پورتالدار مەن سايتتار اۋىستىرىپ جاتىر. بۇل تۇرعىدا نە ايتاسىز؟

 - ادام بالاسى پايدا بولعان كەزدەن باستاپ، بۇگىنگى كۇنگە دەيىن ءارتۇرلى قارىم- قاتىناس دەڭگەيىندە سانقيلى تاسىلدەر مەن قۇرالدار ارقىلى ءوزارا بايلانىس جاسادى. قازاق دالاسىندا تاسقا قاشالعان تاڭبادان باستاپ، ءتۇرلى ويۋ- ورنەكتەر دە اقپارات الماسۋدىڭ بەلگىلى ءبىر قىزمەتىن اتقاردى. ايتالىق، جەتى وزەندى اسىرىپ ۇزاتىلعان قازاق قىزى توركىنىنە ءوز قولىمەن كەستەلەگەن تۇسكيىز نەمەسە سىرماق، ورامال سەكىلدى بۇيىمداردى اتىراۋدان التايعا جولاۋشىلار ارقىلى سالەمدەمە ەتىپ بەرىپ جىبەرەدى. ونى العان اتا- اناسى، تۋىس- تۋعاندارى كەستەنىڭ ءتۇر- ءتۇسى، ويۋ- ورنەگىنە قاراپ قىزدارىنىڭ سارى ءتۇستى كوبىرەك قولدانعان بولسا، ساعىنىشتان سارعايىپ جۇرگەنىن، جاسىل، كوك ءتۇس باسىم بولسا، جاعدايىنىڭ جايلى ەكەندىگىنەن حاباردار بولىپ وتىرعان. وزگە دە قۋانىش پەن قايعىنى، ساتتىلىك پەن قيىندىقتى بەينەلەيتىن ويۋ- ورنەكتىڭ نەشە ءتۇرلىسى بولعان ەكەن.

كەيىن جازۋدىڭ پايدا بولۋى حات الماسۋعا، پوشتا، تەلەفون، راديو، تەليەۆيزيا سەكىلدى قۇرالداردىڭ ومىرگە ەنۋى بايلانىستى ودان ارى جەتىلدىرە تۇسكەنى ايان. ولاي بولسا، بۇگىنگى داۋىردە الەم تۇتاسىپ، جاھاندانۋدىڭ قارقىن الۋى - قارىم- قاتىناس ءتاسىلىمىز بەن بايلانىس قۇرالىمىزدى New media اتتى وزىق تەحنولوگياعا نەگىزدەۋىمىزگە يتەرمەلەپ وتىر. ارينە، بۇل سالاداعى ءتيىمدى قۇرال ءومىرىمىزدى وزگەرتۋ ءۇشىن جاسالعان ينتەرنەت ەكەندىگى بەلگىلى.

قازاقستانعا تاياۋ جىلداردان باستاپ ەنگەن Social media تەرمينى ەنىپ ۇلگەرمەي جاتىپ- اق الەۋمەتتىك جەلىنى پايدالانۋشىلار سانى ارتۋمەن قاتار وعان تاۋەلدى توپتار دا بوي كورسەتە باستادى. Social media دەگەندى ينتەرنەتكە نەگىزدەلگەن الەۋمەتتىك قارىم- قاتىناس دەپ تۇسىنۋگە بولادى.

 ولاي بولسا، social media قوعامدىق قاۋىمداستىقتان گورى الەۋمەتتىك اقپاراتتار مەن حابارلامالاردىڭ جەلىسى رەتىندە تۇسىندىرىلەدى. الەۋمەتپەن قارىم- قاتىناس جاساۋدىڭ اقپاراتتىق جەلىسى «social media» دەگەنىمىز  «social networking websites», «social news websites» ، سونداي- اق «social bookmarking websites»   سەكىلدى ءتۇرلى ۆەب- پاراقشالار ارقىلى ادامداردىڭ ءوزارا قاتىناساتىن، تىلدەسەتىن اقپارات، جاڭالىقتارىن بولىسەتىن، پىكىر الماساتىن ينتەرنەت اياسىنداعى ۆيرتۋالدىق بايلانىس.

ونىڭ سىرتىندا، جەكەلەگەن ينتەرنەت باسىلىمدار پايدا بولىپ، ءوز قولدانۋشىلارى مەن وقىرماندارىن تاپتى. مۇنى ءوز باسىم ءداستۇرلى جۋرناليستيكانى ىعىستىرۋ نەمەسە ونى بۇقارالىق اقپارات الاڭىنداعى تاعىنان ءتۇسىرۋ دەپ سانامايمىن. العاش راديو، كەيىن تەلەۆيزيا پايدا بولعاندا دا گازەت- جۋرنالدىڭ كۇنى ءبىتتى دەيتىندەر بولعان. ءبىراق، بۇگىنگى تاڭدا ءبارى دە ءوز ورىندارىن ساقتاپ قالدى. ينتەرنەت پورتالدار دا، الەۋمەتتىك جەلىلەر دە سولاي بولارى انىق. ءبىرى ەكىنشىسىنىڭ ورنىن تولتىرىپ، قوعامعا قىزمەت ەتە بەرەتىنى باسى اشىق اڭگىمە.

سوندىقتان، گازەت- جۋرنالداردىڭ ورنىن ءتۇرلى پورتالدار مەن سايتتار اۋىستىرىپ جاتىر دەگەنمەن كەلىسپەيمىن. اۋىستىرىپ جاتقان جوق. كەرىسىنشە، ب ا ق قاتارىنا قوسىلىپ، اقپارات ايدىنىندا ءوز ورنىن تاۋىپ جاتىر.

- ينتەرنەت جۋرناليستيكانىڭ ساپاسىنا كوڭىلىڭىز تولا ما؟

- وتە زور قارقىنمەن تەز دامىپ كەلەدى. ساپا جاعىنا كەلسەك، ءار پورتالدىڭ ءوز باعىتى مەن باعدارى بار. كوڭىل تولاتىن جاقتارى بارشىلىق. سىزدەردىڭ «قازاقپارات» جانە «تەنگري نيۋس»، «اباي. ك ز»، «ادەبيەت پورتالى»، «الاش ايناسى» سەكىلدى سايتتاردا جارىق كورگەن ماقالالاردى وقيمىن. كەيبىر ءداستۇرلى گازەت- جۋرنالداردىڭ دا ونلاين ۇلگىسىنەن وقىپ تۇرامىن.

 «ادەبيەت پورتالى» مەن «قازاقيا. ك ز» سايتىندا ءوزىمنىڭ بلوگ تۇعىرلارىم بار. الەۋمەتتىك جەلىلەردىڭ ىشىنەن فەيسبۋك پەن تۋيتتەر جەلىسىن قولدانامىن.

 بۇگىنگى قولدانىستاعى تەحنولوگيالاردىڭ كەڭ تاراعان تۇرلەرى بولعاندىقتان، بلوگ ارقىلى ءتۇرلى اقپاراتتار، دەرەكتەر، فوتولار الماسۋ، بەينە بلوگ، بەينە دارىستەر جۇرگىزۋ، ەلەكتروندىق پوشتا ءبارى قولدانىلادى.

سوڭعى جىلدارى كەيبىر، فيرما، كاسىپورىندار وزدەرىنىڭ برەند تاۋارلارى مەن قىزمەت تۇرلەرىنىڭ ماركەتينگىنە ارناعان platform نەمەسە وزگە ارنالاردى قولدانا باستاعان. دەنساۋلىق ساقتاۋ ورىندارى مەن ەمحانالار اتالمىش تەحنولوگيالاردى يگەرسە، ءوز پاتسيەنتتەرىمەن كەڭەس وتكىزۋگە اسا قولايلى بولار ەدى.

 قازىرگى تاڭدا Social media-نىڭ قاجەتتىلىگى بارعان سايىن ارتىپ كەلەدى. ساناۋلى جىل بۇرىن الەمنىڭ الدىڭعى قاتارلى ۋنيۆەرسيتەتتەرىنىڭ پروفەسسورلارىنىڭ ءدارىسىن تىڭداۋ مۇڭ بولسا، قازىر قالاعان وكسفوردتىڭ، گارۆاردتىڭ، كەمبريدجدىڭ عالىمدارىمەن ۆيرتۋالدى الەمدە جۇزدەسە بەرۋگە بولادى. ايتا بەردى، الەمنىڭ ايتۋلى ساياساتكەرلەرىمەن، قۇراما شتاتتىڭ پرەزيدەنتىمەن دە Social media ارقىلى بايلانىس جاساۋعا مۇمكىندىك بار.

 ءبىزدىڭ الەۋمەتتىك جەلى جايىنداعى ۇعىمىمىزدىڭ ماسشتابىنىڭ ءوزى قازىرگى تاڭدا facebook, Twitter، Youtube, blog سەكىلدىلەرمەن شەكتەلىپ، دوستاردىڭ ءوزارا حابارلاسۋىنان، فوتو، بەينەكليپتەر الماسۋىنان اسا الماي وتىرمىز. شىن مانىندە ءسىز نەنى بىلگىڭىز كەلسە، ينتەرنەت ءبارىن دە بەرە الادى.

 جىلدامدىقتىڭ زور قارقىنىمەن قارىشتاپ دامىپ كەلە جاتقان ونلاين قوعامدا ءار ازامات جەكە تۇلعالىق برەندىن قالىپتاستىرۋ جولىندا ءوزىن وزگەلەرگە دۇرىس تانىتىپ، ابىرويىن اسقاقتاتۋ ءۇشىن قالاسا دا، قالاماسا دا Social Media-عا جۇگىنۋگە ءماجبۇر. بۇل جەردە ارينە، ايتارى بار ادامدار عانا ءوزىنىڭ ءبىلىم- بىلىگىن، قارىم- قابىلەتىن كورسەتە الادى. ال، ءالى كۇنگە دەيىن مۇنىڭ ارتىقشىلىعىن تۇسىنبەيتىندەر قارىم- قاتىناستىڭ بۇل ءتۇرىن كادىمگىدەي جاۋ ساناپ، ات- توندارىن الا قاشىپ جاتادى. ول ەندى، جابايىلىق.

قازىرگى ستۋدەنت دەگەنىمىز ۇستەلدەن باس كوتەرمەي وتىرىپ، كىتاپ وقي بەرەتىن نەمەسە ۇستازدىڭ وقىعان دارىسىنەن بەلگىلەپ العان ازىن- اۋلاق مالىمەتتى جاتتاپ الىپ ونىسىن سەمينار ساباعىندا اينا- قاتەسىز ايتىپ بەرەتىن «سوۆەتتىك زاماننىڭ» تۇلەگى ەمەس. ول ءداۋىر الدەقاشان كەلمەسكە كەتتى.

ايتالىق، بيزنەس، قارجى ماماندىعى بويىنشا ءبىلىم الىپ جاتقان ستۋدەنتتى مىسالعا الايىق. ول الدە ءبىر ەلدە اقشا ساياساتى وزگەرگەنى جايىندا اقپاراتتىڭ تەلەارنا ارقىلى حابارلانعانىن قۇلاعى شالدى دەلىك. تولىق اقپاراتقا قول جەتكىزۋ ءۇشىن ول قانداي ارەكەت جاسايدى؟

1. Google, Wikipedia بويىنشا ءتۇرلى اقپارات كوزدەرىنىڭ دەرەكتەرىمەن تانىسادى.

2. Youtube-تەن اقپاراتقا قاتىستى Podcast-تەردى كورىپ تىڭدايدى. وندا كاسىبي ماماندار مەن سالا عالىمدارىنىڭ سۇحباتتارى، بەينە دارىستەرى دە كەزدەسەدى.

3. Twitter ارقىلى ءوز ۇستازدارىمەن نەمەسە الەمنىڭ وزگە ىرگەلى وقۋ ورىندارىنىڭ ماماندارىمەن بايلانىسقا شىعىپ سۇراق قويۋلارىنا بولادى. ايتالىق، گارۆارد، وكسفورد ۋنيۆەرسيتەتتەرى پروفەسسورلارىنىڭ ءبارىنىڭ Twitter پاراقشالارى بار. ستۋدەنتتەر ءوز سالالارى بويىنشا تىركەلە الادى.

4. Facebook نەمەسە وزگە فورۋم سايتتار ارقىلى ارنايى تاقىرىپقا ساي تالقىلاۋ ۇيىمداستىرا الادى. مۇنىڭ پايدالى جاعى كوپتىڭ پىكىرىمەن تانىسىپ، ولارمەن تىكەلەي قارىم- قاتىناس جاساۋعا بولاتىندىعىندا.

5. ءسوز سوڭىندا ايتارىمىز، بەلگىلى دەڭگەيدە جان- جاقتى اقپاراتقا قانىعىپ، ءتۇرلى مالىمەت العان سوڭ ستۋدەنت ءوز تۇجىرىمى مەن پايىمىن بلوگىنە نەمەسە پاراقشاسىنا جازىپ، ءوز كوزقاراسىن جالپاق جۇرتقا جەتكىزە الادى. سونىمەن قاتار google group - ءتى پايدالانا وتىرىپ، اركىم وزىمەن مۇددەلەس، پىكىرلەس جانداردى تاۋىپ بىرىگە الادى.

سايىپ كەلگەندە، Social Media ارقىلى پايدا اقپارات الۋدىڭ ارقاسىندا ادام رۋحاني تۇرعىدان ءوزىن بايىتىپ، دامىتا الاتىندىعىن دا ۇمىتپاعانىمىز ابزال.

 سۇحباتتاسقان باقىتجول كاكەش