بالالارعا وزگەنىڭ الدىنداعى قاقىسىن ەمەس، قۇقىسىن ۇيرەتىپ وركوكىرەكتەندىردىك
«باسىندا قارا تاۋدىڭ بالۋان تاس،
سول تاستى كوتەرە الماي شىعادى كوزىمنەن جاس.
سول تاستى كومەكتەسىپ كوتەرىسپەي،
قاسىمنان قايدا كەتتىڭ، دۇنيە- اي دوس پەن قۇرداس- اي» - دەپ زارلاتقاندا ساي- سۇيەگىڭدى سىرقىراتادى. نەگە؟
ءبىزدىڭ پايىمشا، «قارا تاۋ» - ءومىر، قوعام. ال، «بالۋان تاس» - ادام بالاسى اتقارۋعا ءتيىستى ىستەر. قىسقاسى، ادامعا مىندەت بولعان نارسەلەردىڭ بارلىعىن بالۋان تاس دەي بەرىڭىز. قۇلشىلىق، تىرشىلىك، ۇل- قىزىڭنىڭ تاربيەسى، يمانىڭدى كوتەرەر يگى كەڭەس، ىزگى امالدار، ءتۇرلى قيىندىق پەن ساۋالدار... ءبارى- ءبارى جالعىز كىسى جەكە ءجۇرىپ كوتەرە الار جالاۋ ەمەس. وسىلاردىڭ ءبارىن ەمەس، ءبىرىن عانا ايتايىقشى. «قىزعا قىرىق ۇيدەن تيىم» دەپتى بابالارىمىز. ونىڭ ماعىناسى نە؟ ءمانى قانداي؟
قازاق اينالاسىنداعى قىرىق ۇيگە دەيىن كورشى سانايدى. «قىزدىڭ ءوزى - ۇيدە، قىلىعى - تۇزدە» بولعان سوڭ وعان تيىمدار ءۇي ىشىندە عانا ەمەس، سول قىرىق ۇيدەن بولادى. شىندىعىندا، ەڭ شەتكى ءۇيدىڭ قىزى: ومىراۋىن اشىپ، سانىن جارقىراتىپ كيىم كيدى دەلىك. جاماندىقتىڭ ناپسىدەن ەكەنىن، ءناپسىنىڭ ادامدى تەز ەلىكتىرىپ اكەتەتىنىن ەسكەرسەك، جاڭاعى شەتكى ءۇيدىڭ قىزىنىڭ كيىمى وعان ءتيىپ تۇرعان ەكىنشى ءۇيدىڭ قىزىنا اسەر ەتپەك. بىرەۋدەن ەكەۋ كۇشتى ارينە. ول ءۇشىنشى ءۇيدىڭ قىزىن قوسىپ الادى. سونىمەن قىرقىنشى ءۇيدىڭ قىزى ءبىر كۇنى ءسىزدىڭ دە قىزعا ىندەتىن جۇقتىرىپ ۇلگەرەدى. سوندىقتان قىرقىنشى ءۇيدىڭ قىزىنىڭ جاماندىعىن ءسىز تىيۋعا ءماجبۇرسىز. جانە مىندەتتىسىز. ويتكەنى، «كورشى قاقىسى - ءتاڭىر اقىسى» . قيامەتتە ونىڭ دا، سۇراۋى بولادى. جانە ءوز قىزىڭدى دا جاماندىقتان قورعاپ جاتىرسىڭ. مىنە، قىزدى قىرىق ءۇي بولىپ وسىلاي تاربيەلەگەن.
ەندى قاراڭىز، ەرتەرەكتە، اۋىلدىڭ قىزى بوتەن جىگىتپەن ءجۇرىپ، ءوز اۋىلىنىڭ ۇلكەن كىسىنىڭ كوزىنە ءتۇسىپ قالسا، قالاي ىڭعايسىزدانار ەدى؟ جەرگە كىرىپ كەتە جازداپ قىزارىپ تومەن قارامايتىن با ەدى؟ ! مىنە، سول اناۋ «قىرىق ۇيدەن تيىمنان» قالعان جۇقانا. ءوزى ەمەس، جۇقاناسى. قىز نەگە قىسىلادى؟ ول ۇلكەن كىسى ءوز اكەسى بولماسا دا، بۇل قىزدى جاماندىقتان تيۋعا قاقىسى بار ەكەندىگىن تۇيسىنەدى. ويتكەنى (تاعى دا قايتالايىق) «كورشى قاقىسى - ءتاڭىر اقىسى» .
قازىر وسىعان كەرەعار ۇعىم قالىپتاسقان. وزدىگىنەن قالىپتاسقان جوق ارينە. تارقاتىپ ايتار بولسا اڭگىمە كوپ.
كەڭەس ۇكىمەتى تۇسىندا، قازاق ميىنا قانشاما تەرميندەر شەگەدەي قاعىلىپ، تانىمىن اتالا قىلدى. سونىڭ ءبىرى - «قۇقىق» ءسوزى. ول قازاقتىڭ تانىمىندا جوق دۇنيە ەكەنىنە دالەل كەلتىرىپ جاتپاي- اق قويالىق. قازاقتا ونىڭ ورنىندا جۇرەتىن «قاقى» دەگەن ءسوز بار. ول وزگەلەردىڭ الدىندا ءسىز تاراپىنان وتەلەتىن مىندەتتەردى مەڭزەيدى.
بالانىڭ اتا- انا الدىنداعى قاقسى، اعايىننىڭ ءبىر- بىرىنە قاقىسى، قىسقاسى ءسىز اينالاڭىزدىڭ قاقىسىن بەرسەڭىز، اينالاڭىزداعىلار ءوز اينالاسىنداعىلاردىڭ قاقىسىن بەرسە... مىنە ادىلدىك! مىنە قازاقتىڭ دەموكراتياسى!
ال، قازاقتىڭ ميىنا شەگەدەي قاعىلعان «قۇقىق» سوزىنە كەلەيىك. ول وزگەلەردىڭ ءسىز تاراپىنان وتەلەتىن مىندەتتەردى مەڭزەيدى. مۇندا ءسىزدىڭ وزگەلەر الدىنداعى مىندەت ەمەس، وزگەلەردىڭ ءسىزدىڭ الدىڭىزداعى مىندەت ءبىرىنشى كەزەككە شىعادى. ال، ەندى وزگەنىڭ الدىنداعى مىندەتىڭدى ىسىرىپ قويىپ «قۇقىعىم» دەپ قىلعىناسىڭ كەپ. ونىڭ كىمگە كەرەك؟ !! كىم مويىنداپ جاتىر؟ !! «قىزمەت ەت تە، مىندەت قىل» دەيدى قازاق. الدىمەن ونىڭ قاقىسىن بەر، قايتارىم سەنىڭ قاقىڭ. اسىرىپ ايتسام ايىپ كورمەسسىزدەر قازاقتىڭ وسى كۇنگە امان جەتۋىنە ءبىر سەبەپ وسى «قاقى» تانىمى.
ايتپاعىمىزدان الىس كەتە قويعان جوقپىز. تاڭ قالاسىڭ. بالالارعا وزگەنىڭ الدىنداعى قاقىسىن ەمەس، قۇقىسىن ۇيرەتىپ وركوكىرەكتەندىردىك. تۇتاس جۇيە سولاي. تىشقانداي قىز: «كوكە، بۇل مەنىڭ قۇقىم!» دەسە بولدى، جاسىڭ جەتپىستەن، ساقالىڭ بەلۋاردان اسىپ وتىرسا دا اۋزىڭدى جاباسىڭ. سوسىن ويناقتاپ ءجۇرىپ وت باسىپ، وقۋ بىتىرمەي جاتىپ وڭ جاقتا بالالاپ جاتقانى. موينىنان سۋى كەتىپ سۇمىرەيەدى ەندى. باسىنا ءىس تۇسپەي تۇرعاندا، «ءاي قارىنداس، قاقىڭدى بەرەيىن دەپ ەدىم، تىڭداشى» دەسەڭ ميىعىنان كۇلىپ قاراپ ەدى عوي. «بۇل مەنىڭ قۇقىم كوكە- اۋ، قاي زاماندا ءجۇرسىز» دەپ كەكەتىپ كەتىپ ەدى- اۋ...
ەندى شارشاۋ، جالعىزسىرۋ، دەپرەسسيا، اشۋ، وتباسىلىق جانجال، ومىردەن ءتۇڭىلۋ، ۇيقىسىزدىق، كوڭىلسىزدىك، جىن يەكتەپ شالىقتاۋعا دەيىن اپاراتىن قيىندىقتارمەن تورلانعان ماعىناسىز ءومىر. وسىنىڭ ءبارى اينالاڭنىڭ قاقىسىن بەرمەۋدەن باستالعان. اناڭنىڭ قاقىسىن بەرسەڭ اقىلىن تىڭدار ەدىڭ، ايالار ەدىڭ، اكە، اعا، اپكە، باۋىر، ءسىڭىلى، قارىنداس، وسىلاردىڭ جانى سەنىڭ ۇستىڭدە بولار ەدى.
ال، ءبىر قازاق اعايىندىق، تۋىستىق، دوس- جاراندىق قاقىسىن بەرەيىن دەسە، سونى الۋعا قاۋقارسىزبىز. ءبىرىنشى، كۇدىكتەنەمىز، سوسىن شامدانامىز. سوسىن جالعىزسىرايمىز. يمان كۇشى السىرەپ، رۋحىڭ سەرپىلمەي، اينالاڭ «قۇقىڭدى» مويىنداماي، شەكە تامىرىڭ بىلەۋدەي بولىپ وتىرعانىڭ... ءبارىنىڭ سالماعى ءبىر باسىڭدا. ءومىر، ۇرپاق، قۇلشىلىق، تىرشىلىك... قيامەت... ءتۇرلى ساۋالدار ءتۇرلى اسۋلار سەكىلدى كولبەپ جاتىر. قول ۇستاسىپ اسۋعا اعايىن- تۋىس، دوس- جاران قايدا؟
...سول تاستى كومەكتەسىپ كوتەرىسپەي،
قاسىمنان قايدا كەتتىڭ، دۇنيە- اي دوس پەن قۇرداس- اي» - دەپ زارلانعان قارا ولەڭنىڭ قايعىسى جانىڭدى بەبەۋلەتەدى.
ۇلاربەك نۇرعالىم ۇلى (2015-جىل)
kazaitys.kz
