كەدەيلىكتەن كوز اشپايتىن الەم ەلدەرى

استانا. قازاقپارات - ناشار دامىعان ەلدەر ەشقاشان كەدەيلىكتەن كوز اشپايدى. حالقى بولار-بولماس تابىس تاباتىن ءارى ەڭبەك ونىمدىلىگى ماردىمسىز مەملەكەتتىڭ بۇل ماسەلەنى ەڭسەرۋى ەكىتالاي. مۇنداي ەلدەرگە ءتىپتى ولاردىڭ جالپى ىشكى ءونىمىنىڭ ءوسىمى دە كومەكتەسپەيدى.

ويتكەنى كەدەي ايماقتاردا ادەتتە حالىق سانى كوبەيگەن ۇستىنە كوبەيە بەرەدى. ال ينۆەستيتسيا سالۋعا مۇمكىندىگى جوق مەملەكەتتەر بۇل ءتۇيىندى شەشۋگە مۇلدە شاراسىز. الەمدەگى ەڭ كەدەي ەلدەر تىزىمىنە كەلەر بولساق، 5-ورىندا - ەريترەيا. ونىڭ جالپى ىشكى ءونىمى ادام باسىنا شاققاندا 707 ا ق ش دوللارىنا تەڭ. ءتورتىنشى ورىنعا 703 دوللارلىق كورسەتكىشپەن ليبەريا ورنالاسسا، 3-ورىندا جالپى ىشكى ءونىمى ادام باسىنا 648 دوللاردان تيەتىن كونگو دەموكراتيالىق رەسپۋبليكاسى تۇر. ال 2-ورىنعا 642 دوللارمەن بۋرۋندي ەلى ورنىققان. كەدەي ەلدەر كوشىن باستاعان ورتالىق افريكا رەسپۋبليكاسىنىڭ ادام باسىنا شاققاندا جالپى ىشكى ءونىمى 542 دوللارعا شامالاس.

نيدەرلانديالىق تاريحشى ءارى جازۋشى ريۋتگەر برەحمان كەدەيلىككە قاتىستى قىزىقتى تۇجىرىم جاسايدى. ونىڭ پايىمداۋىنشا، جارلى-جاقىبايدىڭ قيمىل-ارەكەتى ۋاقىتى تىعىز ادامنىڭ قام-قارەكەتىنە ۇقساس. ويتكەنى نەعۇرلىم قىسقا مەرزىمدە شەشىم قابىلداۋعا ءماجبۇر ادام ادەتتە اسىعىس ءارى كەلەشەككە پايداسى جوق توقتام جاسايدى.

باي بولعىسى كەلەتىن تۇرمىسى ناشار ادامدار نەسيەگە ۇرىنىپ، قارىزدان-قارىزعا باتا بەرەدى. ءبىر قىزىعى، مۇنىڭ ءبارى دامۋشى ەلدەرمەن قوسا دامىعان ەلدەرگە دە ءتان. سوڭعى كەزدەگى ەكونوميكالىق كۇيزەلىستەرگە كەرى اسەرىن تيگىزگەن دە وسى جايتتار. بۇل رەتتە 2007-2008-جىلدارداعى امەريكالىق يپوتەكالىق داعدارىستى مىسال رەتىندە كەلتىرۋگە بولادى.

ال گەرمانيادا كەدەيلىك دەڭگەيى 1990-جىلدان بەرگى رەكوردتىق كورسەتكىشكە جەتتى. ءوز مۇمكىندىگىن دۇرىس باعىتتا دامىتا الماعان وڭتۇستىك ەۋروپالىق ەلدەردىڭ، اسىرەسە گرەكيانىڭ ەكونوميكالىق جاعدايى قۇردىمعا كەتىپ بارادى. ول ەلدەر ءۇشىن تۇتىنۋشىلار قوعامى قولبايلام بولىپ وتىر.

ال ازيا مەن افريكاداعى كەيبىر ەلدەردىڭ كەدەيشىلىك شىرماۋىنان شىعا الماۋىنا اسەر ەتىپ جاتقان جايت شاش-ەتەكتەن. وسى ورايدا عالىمدار قىزىقتى ۇيعارىم جاساپ، ءوز ويىمەن ءبولىستى. ريۋتگەر برەحمان، نيدەرلانديالىق تاريحشى، جازۋشى: - قارجى تاپشىلىعى ەل بولاشاعىنا قايشى شەشىم قابىلداۋعا يتەرمەلەيدى.

الايدا شەشىلمەيتىن ءتۇيىن جوق. مەنىڭشە، اقشاعا ءزارۋ جاندارعا قايتارىمسىز نەسيە بەرگەن ءجون. سەبەبى قاراجاتسىز قولى ءجىپسىز بايلانعان ادام دەرەۋ ونى ەسەلەۋدىڭ جولىن تاۋىپ، ەلدى دامىتۋعا ءوز ۇلەسىن قوسادى. ويتكەنى كەدەيشىلىك ەرىك-جىگەر مەن اقىل-ءبىلىم تاپشىلىعى ءيا بولماسا ماقساتسىزدىقتىڭ بەلگىسى ەمەس.

اقشانى قالاي ءتيىمدى جۇمساۋ كەرەك ەكەنىن بىلەتىن، كەرىسىنشە، سولار. جۋىق ارادا الەم بايلىعىنىڭ جارتىسىنان كوبى جەر بەتىندەگى حالىقتىڭ %1 ىن قۇرايتىن وسى قالتاسى قالىڭ قاۋىمعا تيەسىلى بولىپ شىعا كەلمەك. جاھاندىق كەدەيشىلىكتىڭ جويىلۋى دا ءدال وسى ساناۋلى ادامدارعا بايلانىستى بولادى دەگەن تۇسىنىك بار.

اۆتورلارى: قاراكوز تۇرماعانبەت قىزى، اسەت تولىبايەۆ

www.24.kz