ايۋ جايلاعان جاز
ون جىل بويى ءبىر سىنىپتا وقىعان سىرالعى دوس. اسكەردەن كەيىن اكەسىنىڭ جولىن قۋىپ، كەڭشاردىڭ قويىن باقتى. كەيىن جەكە شارۋاشىلىق قوجايىنىنا اينالىپ، كوكتەرەك دەيتىن تاۋ ەتەگىن جالعا الدى. مالىن كوبەيتتى, الما باق ءوسىردى. مىنا تۇرعان وزبەكتەر «ىستەمەگەن - تىستەمەيدى» دەيدى ەكەن. سونى ارتىعىمەن دالەلدەگەننىڭ ءبىرى - وسى باتىرباي باۋىر. مال مەن المانى كەزەك ساۋدالاپ، ءبىراز قور جيناپ الدى. ەلگە بارعاندا شۇرقىراسىپ تابىساتىن دوس ەكى- ءۇش جىلدان بەرى قىزىلورداداعى مۇناي كومپانيالارىنىڭ بىرىندە ۆاحتالىق ادىسپەن جۇمىس ىستەيدى. اۋىلداعى مال مەن باۋ- باقشانى ىنىلەرىنە تابىستاعان. بۇكىل اۋلەتتىڭ تىرشىلىگىنە باس- كوز بولىپ، الشاڭ باسىپ جۇرگەن جايى بار.
باتىرباي - باياعى بابالارىنداي مىرزا جىگىت. قايبىر جىلى قولدا باعىپ وتىرعان سەمىز قۇنانىن اۋىلعا جاڭادان كوشىپ كەلگەن ءبىر جىگىتكە اقى- پۇلسىز جەتەكتەتىپ جىبەرگەنى بار. قازاقتا «داۋلەتىمنىڭ باسى، مالىمنىڭ قۇتى» دەگەن بار، سول قۇنان انا جىگىتكە قۇت بولىپ، كوپ ۇزاماي تىرشىلىگى تۇزەلدى. الماتىدان داڭعاراداي ءۇي سالدى، ءوزى دە ءمارت ازامات ەكەن، بارعان سايىن باتىربايدى توبەسىنە كوتەرىپ قارسى الادى. «بەرگەن جومارت ەمەس، العان جومارت» دەگەندى قازاق بەكەر ايتتى دەيمىسىز. ايتەۋىر ءبىزدىڭ دوس ءۇشىن قانات ەسىمدى سول جىگىت قوڭ ەتىن كەسىپ بەرۋگە بار.
ءبىراق مەنىڭ باتىربايدى تولىق بىلەم دەگەنىم بەكەر ەكەن. وسى كەلگەنىندە باكەڭ توردە كوسىلىپ جاتىپ ءبىر قىزىق اڭگىمە ايتتى. جەلىسىن بۇزىپ الماس ءۇشىن سونى مەن ءبىرىنشى جاقتا، ياعني باتىربايدىڭ اتىنان باياندايىن.. .
***
اسكەردەن كەلسەم، ءبىزدىڭ ءۇيدىڭ قوڭى ورتايىپ- اق قالىپتى. وتىز جىلعا جۋىق قوي باققان اكەم جاڭاباي توسەك تارتىپ جاتىر، انام باتەن قارا جۇمىستىڭ قامىتىن كيىپتى. ەندى ءۇيدىڭ جايىن وسى ءۇيدىڭ ۇلكەنى مەن ويلاۋىم كەرەك سياقتى. ءبىراق سوعان كۇندەلىكتى دىردۋ- دۋمان مويىن بۇرعىزا بەرمەيدى. ادەتتەگىدەي تاڭعا جاقىن «تالىقسىپ» كەلىپ قۇلاپ، تاڭەرتەڭگىلىك شايعا وتىرعان كۇننىڭ ءبىرى ەدى. كەسە ۇستاتقان كەزدە جۇزىنە قاراسام، ديىرمەندەگى الا شاڭنان اپامنىڭ ەكى كوزى قانتالاپ كەتىپتى. وسىنى كورگەندە، جەپ وتىرعان نانىم تاماعىمنان وتپەي قالدى. ورنىمنان تۇردىم دا كەڭشار ديرەكتورىنا بارىپ ءبىر وتار قوي سۇرادىم. قوي باعۋعا بالشىقتان ادام جاساي الماي وتىرعان ديرەكتوردىڭ قۋانعانى سول، اپتا ىشىندە شوپان بولىپ شىعا كەلدىم. الدىما 600 قويدى ساناپ العانىممەن، قورقا بەرەم، اۋىلدان قاشىق جايلاۋ مەن قىستاۋعا قىلار امال جوق، كۇزدەۋدە ەلگە جاقىن قونۋعا تىرىسامىن.
جازدا جۇرتپەن بىرگە جايلاۋعا شىعىپ، كۇزدە ەتەككە ءتۇسىپ، از جىلدا كادىمگىدەي قويشىعا اينالدىم. قازاقتان ءسوز ارتىلعان با، ءسىرا دا.. . « ءۇش كۇن قوي باققاننان ءۇش جىل اقىل سۇراما» دەگەندى شىنىمدى ايتسام سول كەزدە ءتۇسىندىم. اسىرەسە، جازدا جايلاۋعا مال ايداۋدان اسقان ازاپ جوق. اۋىل سىرتىنداعى بەل، قاراقولدى كوكتەي ءوتىپ، اراعا 3-4 قونىپ قىزىلقياعا جەتەسىڭ. ەكى جايلاۋ اراسىنداعى تاۋدى كەنەرەلەي تۇسكەن جالعىز اياق سوقپاقتان اقسارىباس ايتىپ ءجۇرىپ زورعا وتەسىڭ. كۇزدە وسى جولمەن ەتەككە قايتا تۇسەرىڭدى ويلاساڭ، ەكى قولىڭدى توبەڭە قويىپ، بەزىپ كەتكىڭ كەلەدى. بىراق قيسىقسايدىڭ قالىڭ ارشاسىنان شىعا كەلگەندەگى نىلگە مالعانداي جاپ- جاسىل الەم بارلىق قيىندىقتى ۇمىتتىرادى. شىركىن، ءبىزدىڭ جايلاۋدى- اي.. .
ءوزىڭ بىلەسىڭ، ءبىزدىڭ اۋىل قۇم مەن تاۋدىڭ تۇيىسكەن جەرىندە تۇر عوي. اۋىلدىڭ ەتەگىندەگى قۇم ىشىمەن كەتە بەرسەڭ، ىلەنى جاعالاپ، قاپشاعايدىڭ تۇسىنان شىعاسىڭ. اۋىلدىڭ جوعارى جاعىنداعى قويبىن، ءدوڭقورا تاۋلارى قاراقول، قىزىلقيا جايلاۋىنا جەتكىزەدى. ال جايلاۋدىڭ ءتورى - وردىڭ بۇلاعى. باياعىدا سالقام جاڭگىر مەن سامارقاننان جەتكەن جالاڭتوس ءباھادۇر قالماقتىڭ قالىڭ قولىن قىرىپ سالدى دەيتىن سوعىس وتكەن جەر. بالا كەزىمىزدە ۇلكەندەر بۇل ارانى وردىڭ بۇلاعى دەپ اتايتىن، نەگە ەكەنىن قايدام عىلىمي اينالىمعا وربۇلاق بولىپ ەنىپ كەتە بەردى. قىردىڭ جەلكەسىندە سول سوعىس باتىرلارىنا قويىلعان الىپ ەسكەرتكىش تاس تۇر. سول تاستىڭ ماڭايىنان مىنا جاعىڭ تەكەلى، مىنا جاعىڭ جاركەنتكە دەيىنگى اۋماق الاقانداعىداي كورىنەدى. ەكى جاعىن تاۋ قىسقان بيىك جوتادان قازىلعان وردىڭ سۇلباسى ءالى تۇر. تاريحتى بىلەتىندەر بۇل ماڭعا مال جايماۋعا تىرىسادى.
سونىمەن، قويشى بولىپ ءجۇرىپ جاتتىم. بۇرىن اكەمە كومەكتەسسەم، ەندى وتار قويعا ءوزىم يەمىن. اپام جايلاۋعا كەلىنشەگىم باعيلا ەكەۋمىزگە ەرە شىققان. ءۇي تىرلىگىن سولارعا تاپسىرىپ، مالدىڭ سوڭىندا جۇرەمىن. العاشقى جىلى اپامنىڭ «سەن ويعا كەتكەندە، ءۇي ماڭىن تورۋىلداپ ەكى- ءۇش ايۋ كەلدى» دەگەنىن ەلەڭ قىلا قويمادىم. بىرتە- بىرتە كەڭشاردا مال كەمىپ، جايلاۋعا شىعاتىندار ازايا بەردى. اسىرەسە، جازدا تابىندى جايىپ جىبەرىپ، كۇزدە ءار تاۋدىڭ قۋىسىنان جيناپ الاتىن سيىرشىلاردىڭ ءبىرازى ويدا قالدى. نەسىن ايتاسىڭ، ەن جايلاۋ وزىمىزگە تيىپ، قويشىلار ابدەن جىرعادىق.
اۋىلدا جايلاۋعا ءبىرىنشى بولىپ شىعاتىن سيىرشىلار ەدى عوي. ءبىر فەرما سيىر ورنالاسىپ بولعان سوڭ عانا قويشىلارعا كەزەك تيەتىن. وسىدان با، سيىرشىلار وزدەرىن شوپاندارعا قاراعاندا كەڭشارعا كەرەگىرەك سەزىنىپ، كەردەڭدەپ جۇرەتىن. ولار جاز بويى مال باقپايدى دەسە دە بولادى. جايلاۋعا جەتىسىمەن، كوكپار قۋىپ كەتەدى. شۇيگىن ىزدەپ تاۋدىڭ قولتىق- قولتىعىن ارالاپ كەتكەن ءبىردى- ەكىلى مالى بالدىرعان تەرۋ ءۇشىن ەڭىسكە تۇسكەن ايۋ ءۇشىن وڭاي جەم. وعان قينالىپ جاتقان سيىرشىنى تاعى كورمەيسىڭ، كۇزدە اناۋ- مىناۋ شىعىندى ءوز مالىنىڭ ەسەبىنەن جابا سالادى. كەلەر جىلى وسى كورىنىس اينا- قاتەسىز قايتالانىپ جاتادى.
تامىزدىڭ باس كەزى ەدى. جايلاۋدا ءجيى جاۋاتىن جاۋىننىڭ ارتى قارعا ۇلاسىپ، ابىگەرگە سالىپ تۇرعان. كەشكە كەلسەم، وتارعا ەرە الماي قالعان 3 قوي ءولىپتى. سويدىم دا، 3 باقاننىڭ باسىن قۇراپ، بيىككە ىلە سالدىم. كەڭشاردىڭ باس زووتەحنيگى المانعا قويدىڭ تەرىسى مەن باسىن كورسەتىپ سەندىرە المايسىڭ. ولىمتىگىن كورمەسە، «ءوزىڭ سويىپ جەدىڭ» دەپ بالە قىلادى. قوعام مالى ءۇشىن كۇيىپ- ءپىسىپ جۇرگەن ونى دا كىنالاي المايسىڭ.
تاڭەرتەڭ تۇرسام، باسىن بايلاستىرعان باقاندارىم شاشىلىپ جاتىر. ءۇش قويدىڭ ولىمتىگى ۇشتى- كۇيلى جوق. يتتەردەن كورەتىن ەمەس، قاتتى اشىقپاسا، يت دۋستالعان ەتكە تيمەيدى. سول كۇننىڭ ەرتەڭىنە كەلگەن المانعا بولعان جايدى ايتتىم. ارينە، سەنگەن جوق. اڭگىمە قاتتى باستالعانمەن، ارتىنان المانمەن ىمىراعا كەلگەندەي بولدىق. قانشا ايتقانمەن باس زووتەحنيك دە- گەن اتى بار ەمەس پە، ول ماعان ءبىر كەڭەس بەردى. ارتىنشا- اق ورىسكە شىعا الماي، ارام ءولىپ قالعان قويدى سويىپ، زووتەحنيكتىڭ اقىلىمەن ءۇي سىرتىنداعى جاردان تومەن قاراتا سالبىراتىپ ىلىپ قويدىم. تۇيەلى ادامنىڭ بويى جەتپەيتىن جالاڭاش قۇزدان ولەكسەنى تەك جاتاعان ارشاعا بايلانعان جۋان سىمنان عانا تارتىپ الا الاسىڭ. سونىمەن، سىمعا تىزىلگەن قوي ولەكسەسى ۇشەۋگە جەتتى. بىرتە- بىرتە ەت ساسي باستادى، قۇتىلعانشا اسىعىپ مەن ءجۇرمىن.
سول ءتۇن ەسىمە تۇسسە، ءالى توبە قۇيقام شىمىر ەتە قالادى. جاقىنداپ قالعان كوشتىڭ جايىن ويلاپ جاتىپ ۇيىقتاپ كەتكەن ەكەنمىن، شابالانا ۇرگەن يتتەر وياتتى. ءبىر تۇسىنىكسىز ارىل مەن قىڭسىلاي شىققان يتتەردىڭ ءۇنى قاباتتاسىپ ەستىلىپ تۇرعان سياقتى. ەسىكتى اشا بەرە كورگەن كورىنىسىم.. .
كەيىن ويلاسام، سول مەزەت قاراقۇسىمنان كوكتەي وتكەن ءبىر كۇش مەنى جەرگە شەگەلەپ تاستاعانداي كۇي كەشىپپىن.
.. .بار- جوعى ون قادامداي جەردە قويدىڭ ولەكسەلەرىن سۇيرەتكەن ۇيدەي قوڭىر ايۋ كەتىپ بارادى. الدىندا جايىلىمنىڭ وتى قاشقاسىن، تاۋعا شىعانداپ كەتكەن ءبىر بەرداۋلەت قويشىنىڭ قالىڭ تۇماندا ايۋدى اداممەن شاتاستىرىپ، امانداسا جازداپ كەرى قاشقانىن، ەستىگەنىم بولماسا، ءوزىن كورگەنىم وسى. ءپاتشاعار، ۇرلىققا ەمەس، مەنەن قايتپاي قالعان قارىزىن الۋعا كەلگەندەي سىلەيىپ تۇرعان ماعان، قىڭسىلاي شابالانعان يتتەرگە نازار سالماستان، ماڭ- ماڭ باسىپ ۇزاي بەردى.
سويتسەم، قاتارىنان الدەنەشە ءتۇن جار استىنان كەلىپ ەتتى الا الماعان ىزالى ايۋ ەكەن. اشىققاسىن ەشتەڭەگە قاراماي، ءۇيدى اينالىپ ءوتىپ، جارداعى ارشانى تۇبىرىمەن سۋىرىپ العان عوي. ءبىر اپتا وتەر- وتپەستە «ءۇش سۋدىڭ قۇيعانى» تۇسىندا بالابەك سيىرشىنىڭ اتان وگىزىن جارىپ كەتتى. تارعىل پەرى - جولبارىستىڭ ءوزى بەتپە- بەت كەلگەندە، ايۋدان قايمىعادى دەسەدى. تاستى ەركىن قوپارىپ جۇرە بەرەتىن تاۋ تاعىسى بۇل جولى ءداۋ وگىزدىڭ موينىن بۇراپ ءولتىرىپتى.
نەگىزى, ارىستاندى ايباتتى، جولبارىستى جىگەرلى, قاسقىردى قايسار دەپ جاتادى عوي. ورمانداي ۇيىسىپ وتىرعان ەلدىڭ ورتاسىنان كەلىپ ولجا العان ايۋدى ناعىز باتىر دەسەك جاراساتىن شىعار.
كەلەر جىلى- اق كەڭشاردىڭ بەرەكەسى ابدەن قاشتى. قۇي سەن، قۇي سەنبە، بارتەر دەيتىن بالە جازعا دەيىن- اق اۋىلدىڭ 40 مىڭ قويىن تاۋىسىپ ءبىتتى. جايلاۋعا شىعا المادىق. وزگە جۇرت مالدى ۋايىمداسا، مەن ءتاڭىرىنىڭ بەرگەن نەسىبەسىن تەرىپ جەپ جۇرگەن قوڭىر ايۋدى ويلادىم.. .
***
ەل ادامدارىنىڭ ادەتىمەن كۇرەكتەي الاقانىمەن باسىن ءبىر كوسىپ العان باتىرباي دوس اڭگىمەسىن اياقتادى. مەن وسى كەزدە عانا كەسەدەگى شايدىڭ الدەقاشان سۋىپ قالعانىن اڭعاردىم.
سول تۇنگى ۇيقى دا مازاسىزداۋ بولدى. تۇسىمدە قىزىلقيانى كەزىپ جۇرگەن قوڭىر ايۋدى كوردىم.. .
مۇرات جەتپىسباەۆ، قىزىلوردا
«ايقىن»
