جاڭا كودەكس بويىنشا «جالا جاپقاندارعا جازا كۇشەيتىلەدى» - باسپا سوزگە شولۋ
***
«ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە «توپىراقتى مۇنايدان تازارتۋدىڭ امالىن تاپتى» اتتى ماقالا كوپشىلىك نازارىنا ۇسىنىلىپ وتىر. وتاندىق عالىمدارىمىز بەن ونەرتاپقىشتارىمىزدىڭ جەتىستىگى ۋاقىت وتكەن سايىن ەسەلەنىپ كەلەدى. اسىرەسە، سوڭعى كەزدەرى الەم نازارىنا ۇسىنىلعان تىڭ جوبالار مەن ايتۋلى جاڭالىقتاردىڭ ءمان- ماڭىزى ەرەكشە.
مىنە، وسىناۋ ىرگەلى ىستەردىڭ قاتارى تاعى ءبىر عىلىمي جوبامەن تولىعىپ وتىر. ناقتىلاي ايتقاندا، قازاقستاندىق حيميك ەرلان دوسجانوۆ مۇنايدان لاستانعان جەردى تازارتۋدىڭ ءادىسىن ويلاپ تاۋىپ، بۇل جاڭالىعىن «ەۋرازيانىڭ ۇزدىك جاس عالىمى» سايىسىندا ءساتتى قورعاپ شىقتى. وسىلايشا، ت م د ەلدەرىنەن كەلگەن جۇزدەن استام عالىم قاتىسقان كونكۋرستا وتانداسىمىزدىڭ جۇمىسى مامانداردىڭ ىستىق ىقىلاسىنا بولەنىپ، «ادام ەكولوگياسى» نوميناتسياسىندا ۇزدىك دەپ تانىلدى.
باس باسىلىمدا «جەڭىسكە قۇرمەت» مارافون اكتسياسى سەمەي قالاسىنا جەتتى» دەگەن ماتەريال باسىلدى. سەمەي حالقى كەشە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى، قارۋلى كۇشتەردىڭ جوعارعى باس قولباسشىسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ باستاماسىمەن جولعا شىققان «جەڭىسكە قۇرمەت» مارافون اكتسياسىن كۇتىپ الدى. مارافون ۇلى جەڭىستىڭ 70 جىلدىعىنا ارنالىپ وتىر. وفيتسەرلەردىڭ گارنيزون ۇيىندە وتكەن سالتاناتقا قالا حالقىمەن بىرگە، سوعىس ارداگەرلەرى جانە اسكەري قىزمەتكەرلەر جينالدى.
جيىن بارىسىندا «شىعىس» اسكەري وڭىرلىك قولباسشىلىعىنا قاراعاندىدان اكەلىنگەن جەڭىس جالاۋى رەسمي تۇردە تابىستالدى. «شىعىس» وڭىرلىك اسكەري قولباسشىلىعى قولباسشىسىنىڭ تاربيە ءىسى جانە الەۋمەتتىك-قۇقىقتىق جۇمىستار جونىندەگى ورىنباسارى ا. مۇقاتايەۆتىڭ ايتۋىنشا، بۇل جالپى ۇلتتىق اكتسيا ەلىمىزدىڭ بارلىق قالالارىندا وتكىزىلەدى. اكتسيانىڭ تاعى ءبىر ماقساتى ونسىز دا قاتارى ازايىپ قالعان ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرلەرىنە قۇرمەت كورسەتۋ بولىپ تابىلادى.
***
«ايقىن» گازەتىنىڭ جازۋىنشا، جاڭا جىلدان باستاپ، ەلىمىزدە، ەلباسىنىڭ «قازاقستان - 2050» ستراتەگياسىندا بەرگەن تاپسىرماسىنا سايكەس قابىلدانعان جاڭا قىلمىستىق- پروتسەستىك كودەكس كۇشىنە ەندى.
وسىعان وراي بۇگىندە باس پروكۋراتۋرا تۇرعىندار اراسىندا ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋدە. باس پروكۋراتۋرانىڭ 2-دەپارتامەنتىنىڭ باستىعى ءامىرحان امانبايەۆتىڭ ايتۋىنشا، وسىلايشا، ۇلتتىق زاڭناما كەزەكتى دامۋ كەزەڭىنە اياق باسىپ وتىر.
وعان سايكەس، مەملەكەتىمىزدە ەندى سوتقا دەيىنگى ساتىدا جانە سوت ينستانتسيالارىندا ىستەردى قاراۋ جەدەلدەتىلەدى ءارى جەڭىلدەتىلەدى. سونىمەن بىرگە ەلدى ەلەڭ ەتكىزەرلىك ءبىر جاڭالىق ومىرگە جولداما الۋدا. ونىڭ ناتيجەسىندە قازاقستانداعى قىلمىستار سانى بىرنەشە ەسەگە كۇرت ارتىپ، ءتىپتى ميلليوننان اسىپ جىعىلۋى عاجاپ ەمەس. ويتكەنى حالىقتان تۇسكەن شاعىمداردىڭ ءبارى قىلمىس رەتىندە تىركەلمەك.
- جاڭا كودەكس بويىنشا ەندى «قىلمىستىق ءىستى قوزعاۋ» ساتىسى جويىلدى، - دەيدى ءا. امانبايەۆ. - بۇدان بىلاي حالىقتان قىلمىستىق قۇقىقبۇزۋشىلىق تۋرالى كەلىپ تۇسكەن كەز كەلگەن ارىز نەمەسە العاشقى كەزەك كۇتتىرمەيتىن تەرگەۋ امالى - «سوتقا دەيىنگى ءوندىرىستىڭ باستالۋى» بولىپ ەسەپتەلەدى! بۇل ماقالا باسىلىمنىڭ بۇگىنگى سانىندا «جالا جاپقاندارعا جازا كۇشەيتىلەدى» دەگەن تاقىرىپپەن بەرىلگەن.
وسى باسىلىمدا «قازاقستاندا قانشا قويشىباي بار؟» دەگەن ماقالا جاريالاندى. «قوي جىلى» قاشاندا قازاقتىڭ كوڭىلىنەن شىققان، جاققان. قازاقستان 1991 ءدال وسى «قوي جىلى» تاۋەلسىز ەل اتاندى. سوندىقتان با، حالقىمىز شوپان اتانىڭ تۇلەگىن دە كيەلى جانۋار سانايدى. ات قويۋ شەبەرلىگىنە كەلگەندە الدىنا قارا سالمايتىن قازاق بۇرىندارى، ءتىپتى بالاسىنىڭ ەسىمىنە «قوي» ءسوزىن دە كەلىستىرىپ، كىرىستىرىپ وتىرعان. وسى ورايدا، ءبىز قازاقستاننىڭ رەسمي، جاۋاپتى قۇرىلىمدارىنان قازىرگى كەزدە ەسىمىندە وسىنداي جالعاۋى بار قانشا ادام بارلىعىن سۇراستىردىق»، - دەپ جازادى ماقالا اۆتورى.
كەزىندەگى «ستاتيستيكا اگەنتتىگى» وتكەن جىلى ۇكىمەتتىڭ قايتا قۇرىلىمدانۋى ناتيجەسىندە، ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنىڭ قۇرامىنا كوميتەت بولىپ كىرگەندىگى ءمالىم. وسى ورگان جىل سايىن قازاقستانداعى «ەڭ تانىمال ادام اتتارىنىڭ» رەيتينگىن جاريالايدى.
سوعان قاراعاندا، 2014 -جىلى رەسپۋبليكادا اتا-انالار تاراپىنان ەڭ كوپ تاڭدالعان جانە ماقۇلدانعان ەسىمدەر قاتارىنا ەراسىل، ءاليحان، نۇراسىل، نۇريسلام، سانجار، ايسۇلتان، ارسەن، ميراس، ارتەم، امير، ءالي، نۇرسۇلتان، دياس، ەرنار جانە الديار كىرىپ وتىر. سول «جىلقى جىلى» ءومىر ەسىگىن اشقان قىز بالالارعا ايارۋ، ايزەرە، كاۋسار، ءىنجۋ، ايشا، ءامينا، رايانا، ارۋجان، اياۋلىم، ايلين، سوفيا، ىڭكار، سەزىم، الينا جانە ميلانا ەسىمدەرى كوبىرەك قويىلىپتى. كورىپ وتىرسىز، قوي تۇلەگىنە قاتىستى «قوسىمشاسى» بار ەسىمدەر تانىمالدىلىققا يە بولماعان. جالپى، ستاتيستيكا بويىنشا مۇنداي اتتار، تىم سيرەك ۇشىراساتىندىقتان، ءتىپتى تاۋەلسىزدىكتىڭ بۇكىل 23 جىلىندا دا بۇل رەيتينگتەن ورىن الا الماپتى.
وسىلايشا، بۇل قازاقى ەسىمدەر «ارحايزمگە» اينالىپ، بىرتە-بىرتە تاريح قويناۋىنا كەتىپ بارادى. بەلگىلى بولعانداي، قازىرگى كەزدە قازاقستاندا ەڭ كوپ «ۇلەسكە» «قويشىبايلار» يە: ستاتيستيكا كوميتەتىنىڭ دەرەگىنشە، رەسپۋبليكا بويىنشا بۇل اتتاس بارلىعى 133 ادام تىركەلگەن. ءبىر قىزىعى، سونىڭ 125 ى عانا - قازاق، قالعانى تۇركىتىلدەس باسقا ۇلت وكىلدەرى.
***
«ەكسپرەسس- ك» گازەتىنىڭ بۇگىنگى سانىندا «كود دوستۋپا» دەگەن ماقالا بەرىلگەن. بىرنەنەشە كۇننەن بەرى «اكتيۋبينسكيي ۆەستنيك» وبلىستىق گازەتىنىڭ سايتى جۇمىس ىستەمەگەن كورىنەدى. بۇعان 3-4 - قاڭتاردا ورىن العان حاكەرلىك شابۋىل سەبەپ بولعان ەكەن. سايتتى بۇزعاننان كەيىن كيبەرقىلمىسكەرلەر ماروككاندىق حاكەرلەر اتىنان وزىندىك سالەمدەمە قالدىرعان.
«كىنالىلەردى ىزدەپ، ۋاقىتىمىزدى كەتىرمەيمىز. ارينە، بۇل وقيعا مەرەكەلىك كوڭىل-كۇيىمىزگە كەرى اسەر ەتتى. ءبىز گازەتتىڭ ەلەكتروندى نۇسقاسىنىڭ مۇراعاتىنا الاڭداۋلى بولدىق. ابىروي بولعاندا، ءبىزدىڭ ماماندار بارلىعىن قالپىنا كەلتىردى»، - دەيدى اتالعان باسىلىمنىڭ باس رەداكتورى ايگۇل نۇركەيەۆا.
اۆتور: رۋسلان عابباسوۆ
