ءوتىنىش پەن وكىنىش

استانا. قازاقپارات - جىلقى جىلى دا ءوتىپ بارادى. وكىنەتىن ەشتەڭەمىز جوق. ارعىماق مىنگەن اعايىننىڭ ءداۋىرى ءجۇرىپ تۇر. كورشىسىنەن كوڭىلى قالسا دا كوپشىلىكتەن كوڭىلى قالماعان قازەكەمنىڭ ءبىر كۇنىنەن ءبىر كۇنى اسەرلى، قىزىق.

ءتىپتى بۇگىنگى كۇننەن ەرتەڭىنە سەنىممەن قارايتىندار جەتەرلىك. ەڭ باستىسى -  ۇلت رۋحىن تۇسىرمەۋ. جاقسىلىعىمىزدى جاھانعا جارناما جاساۋ دا ونەر. ءانشى، سازگەر نۇرلان ەسپانوۆتىڭ سوزىمەن ايتساق: «تاۋەلسىزدىك مەيرامىن ءبىر اي بويى تويلاۋىمىز كەرەك».

ءيا، تويلاعان جاقسى، ويلانعان ودان دا جاقسى. ماسەلەن، مەملەكەتتىك مەرەكەلەرىمىزدى قالاي تويلايمىز؟ مەملەكەتشىل ازاماتتاردىڭ مارتەبەسىن قالاي كوتەرەمىز؟ ءبىر اي بويىنا ەل ارالاپ، اتاقتى انشىلەرىمىز تەگىن كونسەرت قويسا دەگەن پىكىرگە قالاي قارايسىزدار؟ ءار جاقسى ىسىمىزگە ەل بولىپ قۋانساق، ونىڭ نەسى ايىپ؟ مىنە، تاۋەلسىزدىكتىڭ مارتەبەسىن ارتتىرۋ دەگەن وسىنداي بولار.

نە دەسەك تە، قول جەتكەن جەتىستىگىمىزدىڭ ءبارى تاۋەلسىزدىكتىڭ ارقاسى. قازاقستاننىڭ اتىن اسپانداتۋعا ۇلەس قوسىپ جاتقان تۇلعالارمەن ءاردايىم ماقتانۋىمىزعا بولادى. ايتالىق، كۇنى كەشە ءانشى جانار دۇعالوۆا الەم نازارىن اۋدارعان بايقاۋدا باس جۇلدە الىپ، ءبارىمىزدى قۋانتسا، التى بالاسى بار الماتىلىق كەلىنشەك اقنۇر جۇماباي قىزى «الەم پاتشايىمى» اتاندى.

مالتادا وتكەن «الەم پاتشايىمى» بايقاۋىندا باس جۇلدە العان اقنۇر: «ماعان وسى سايىستىڭ ماقساتى ۇنادى. قازاق ايەلدەرىنىڭ تەكتىلىگىن كورسەتەيىن دەپ جارىسقا اتتاندىم» دەيدى.

بايقاۋدىڭ باستى ماقساتى - انالاردىڭ مەيىرىمدىلىگى مەن بەلسەندىلىگىن سىناۋ. اقنۇر جۇماباي قىزىنا قوعامدىق ۇيىمدار قانشالىقتى نازار اۋدارعانىن بىلمەدىك، ال جەكەلەگەن ازاماتتار اسا قىزىعۋشىلىق بىلدىرۋدە.

مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، تانىمال حيرۋرگ قابىلبەك ابۋعاليەۆ جاساندى ادام تەرىسىن ءوسىردى. مال تەرىسىن پايدالانۋ ارقىلى جاڭادان ادام تەرىسىن وسىرگەن دارىگەردىڭ تىڭ جاڭالىعى وتاندىق مەديتسينادا سەنساتسيا بولعانى انىق.

ينتەرنەت كوزدەرى جاڭالىق اشقان حيرۋرگتىڭ تاماشا تابىسىن جارىسا جازۋدا. ادامنىڭ دەنە جاراقاتىن جازۋ ءۇشىن قولدانىلاتىن «ءونىم» كادىمگى سيىردىڭ تەرىسىنەن الىنادى. ارنايى بيولوگيالىق وڭدەۋدەن وتكەن سوڭ كۇيىك شالعان نەمەسە جاراقات العان جەرگە جاپسىرسا، ادام تەرىسى وزدىگىنەن ءوسىپ شىعادى ەكەن. جاڭالىق اشۋعا 3 جىلداي ۋاقىتىن جۇمساعان عالىم 30 دان استام ادامعا تاجىريبە رەتىندە وتا جاساپ، بارلىعى ءساتتى اياقتالعان. ءتىپتى دەنەدەگى جاراسى ۇزاق جىل جازىلماي جۇرگەن ناۋقاستار دا قۇلان-تازا ايىعىپ شىققان.

«كسەنوگرافت» دەپ اتالاتىن بۇل ەمنىڭ ەرتەڭى ەرەكشە، بولاشاعى زور بولعالى تۇر. «زەرتحانالىق وڭدەۋ ارقىلى تەرىنىڭ قۇرامىنداعى مال جاسۋشالارى تۇگەل جويىلادى. ءسويتىپ، ادام تەرىسىنىڭ ءوسۋىن جىلدامداتاتىن زاتتار ەنگىزىلەدى. بۇل ءونىم دەنە جاراقاتىن سىرتقى ميكروبتاردان قورعاپ، اسقىنۋىن توقتاتىپ، جازىلىپ كەتۋىن جىلدامداتادى» دەيدى قابىلبەك ابۋعاليەۆ. وسىنداي جاعىمدى جاڭالىقتاردى بۇلدىرەتىن جاعىمسىز جاعدايلار ەكەندىگى داۋسىز. مۇنىڭ كوپشىلىگى دارىگەرلەرگە قاتىستى بولعانى وتە وكىنىشتى. مىسالى، قاراعاندى وبلىسىندا تۇراتىن 70 جاستاعى قاريانىڭ ىشىنەن مەديتسينالىق قايشىنىڭ تابىلۋى ەلدى ەلەڭ ەتكىزدى. ول 12 جىل بويى اقساقالدىڭ اعزاسىندا جۇرگەن.

شاحتينسك قالاسىنىڭ تۇرعىنى 12 جىل بۇرىن وپەراتسيا جاساتىپ، ءوتىن الدىرتقان. سول كەزدە دارىگەرلەردىڭ سالعىرتتىعىنان قىسقىش ناۋقاستىڭ ىشىندە قالىپ قويعان. قازىر اقساقال كەزەكتى وپەراتسياعا دايىندالىپ جاتىر. ال قاتەلەسكەن دارىگەر نە ىستەمەك، ول قايدا، سوت الدىندا جاۋاپ بەرە مە؟

ءماسساعان...

قىزىلوردا وبلىسىنىڭ قازالى قالاسىندا ابىسىنى كەلىنىنىڭ ءۇيى اشىق قالعانىن پايدالانىپ، جاتىن بولمەدەگى ساندىقتان 1200000 تەڭگە، 100 ا ق ش دوللارى جانە قۇنى 50000 تەڭگە تۇراتىن التىن سىرعانى ۇرلاپ كەتكەن. جالپى قۇنى - 1268000 تەڭگە.

وسىعان بايلانىستى، ق ك- ءتىڭ 175-بابىنىڭ 3-بولىگىنىڭ «ب» تارماعى بويىنشا ايىپتالعان سوتتالۋشىنى 3 جىل باس بوستاندىعىنان ايىردى. الايدا سوت جوعارىدا اتالعانداردى ەسكەرە كەلە، ق ك- ءتىڭ 63-بابىنا سايكەس، جازانى سول مەرزىمگە شارتتى دەپ ەسەپتەپ، 2 جىل مەرزىم تاعايىندادى.

شىعىس قازاقستان وبلىسى ۇلان اۋداندىق سوتى اۋىلدىڭ ءىرىقارالارى جەكە كاسىپكەردىڭ 300 مىڭ تونناعا جۋىق كوكونىسىن «جەپ كەتتى» دەگەنگە يلانباي، اقىرى «سوتقا تارتىلعان» سيىرلار اقتالىپ شىقتى.

كاسىپكەر اۋىل تۇرعىندارىنىڭ سيىرلارى ءوزىنىڭ كوكونىس الاڭىنا ءتۇسىپ، بارلىق ءونىمدى جەپ كەتتى دەپ ايىپتاعان بولاتىن. ءسويتىپ، 16 ميلليون تەڭگە تالاپ ەتكەن. ءبىراق سوت جۇرت جاعىنا شىقتى.

...قوستانايدا اتا-اناسىنا جاڭا تۋعان شاقالاقتى تىرىدەي كومۋگە بەرگەن دارىگەرلەر قىزمەتىنەن بوساتىلۋعا دەيىن جازالاندى. باس دارىگەر 6- ناۋرىزدا اۋرۋحانادا شاقالاق تىرشىلىك نىشانىنسىز تۋىلعانىن حابارلاعان. الايدا بوسانعاننان كەيىن ارادا ەكى ساعات وتكەندە، تابانداپ قولقا سالعاننان كەيىن نارەستە اتا-اناسىنا قايتارىلعان. اۋرۋحانادان شىققاننان كەيىن جولدا نارەستە دەنەسىندە تىرشىلىك نىشانى پايدا بولعان. اتا-اناسى ونى وبلىستىق بالالار اۋرۋحاناسىنا جەتكىزگەن. الايدا ارادا ءۇش كۇن وتكەن سوڭ، 9- ناۋرىزدا نارەستە شەتىنەپ كەتكەن.

ال پاۆلوداردا دارىگەرلەر بالانى قاجەتسىز وتا جاساۋمەن ءولتىرىپ العانى ءۇشىن سوتتالىپ جاتىر. اقمولا وبلىسىندا 2 جاسار ءسابي ۇستىنە تەلەديدار قۇلاپ، مەرت بولدى. قاراعاندىدا 1 جاسار بالا، الماتىدا 6 جاسار بالانىڭ ۇستىنە تەلەديدار قۇلاپ، كوز جۇمدى. اقتوبە وبلىسىندا 8 ايلىق ءسابي كورپەگە تۇنشىعىپ قايتىس بولدى. قاراعاندى وبلىسىنىڭ شاحتينسك قالاسىندا 29 جاستاعى كەلىنشەك ابايسىزدا ەمىزۋلى بالاسىن تۇنشىقتىرىپ ءولتىرىپ الدى. «ءقازىر كەلىنشەككە قاتىستى «ابايسىزدا ادام ءولتىردى» دەگەن ق ر ق ك 101-بابى بويىنشا قىلمىستىق ءىس قوزعالدى. ال الماتىدا 1 جاسار بالا ويىنشىق جۇتىپ، ەكى ايدان بەرى ءولىم اۋزىندا جاتىر.

مۇنىڭ ءبارى ەلىمىزدە سيرەك بولاتىن وقيعا. ەندى «نە ءۇشىن ايتىپ وتىرمىز؟» دەگەنگە كەلسەك، ءبىزدىڭ مىندەتىمىز -  قازاق وتباسىلارىن ساقتاندىرۋ. ءبىر قاراعاندا تۇككە تۇرمايتىن جاعداي. ءبىراق اڭدىعان اجال قويسىن با؟ جىلقى جىلى جۇرتتىڭ جۇرەگىندە قالعان بىرەر ەرەكشە وقيعالار وسى. ءوتىنىشىمىز - ساق جۇرىڭىزدەر، وتىنەرىمىز - ءبىرىڭىزدى ءبىرىڭىز قورعاڭىزدار. قۋانىشىمىز كوپ، قىزعانىشىمىز جوق بولسىن. قوي جىلى قادىرىمىز ارتىپ، قايعىدان اۋلاق جۇرەلىك.

دۋاناباي جولداسبەك

«ايقىن گازەتى»