قالتالى «اقىندار» كوبەيىپ كەتتى
- يبراگيم اعا، «وتكەن عاسىردىڭ 60-70 - جىلدارىندا قالامگەرلەردىڭ قاتارى كوبەيىپ، قازاق ادەبيەتى شارىقتاۋ شەگىنە جەتتى» دەپ ايتادى. ءوز قاتارىڭىز تۋرالى نە ايتار ەدىڭىز؟
- 37-38 - جىلدارداعى قۋعىن-سۇرگىننەن كەيىن قىسىلىپ كەلە جاتقان قازاق ادەبيەتى تار جولدى كەڭەيتىپ، ەركىن تىنىس الۋعا 60-جىلدارى كەلدى-اۋ دەپ ويلايمىن. تۇمانباي مولداعاليەۆ، ساعي جيەنبايەۆ، قادىر مىرزاليەۆ پوەزياعا وسى كەزەڭدە كەلدى.
سول تۇستا جازۋشىلار وداعىندا مۇحتار اۋەزوۆتىڭ شىعارماشىلىق كەشى ءوتتى، سوندا تۇم-اعاڭداردىڭ وقىعان ولەڭدەرىنە قاتىستى «قازاق ادەبيەتىنە جىل كەلگەندەي جاڭالىقتى سەزىنەمىز» دەپ باعا بەرگەن ەدى. ءبىز وسى كىسىلەردىڭ ءىزىن ادەبيەتتىڭ ەركىن كەزىندە باستىق. ءبىراق تاعدىردىڭ جازۋى شىعار، سولاردىڭ ءبىرازى دۇنيەدەن ەرتە ءوتتى.
قازىر قاراپ وتىرساق، سولاردىڭ ىشىنەن كوزىمىز ءتىرى جۇرگەندەر ازايىپ قالىپپىز، قاتارىمىز قاتتى سيرەپ، ءبىر قولدىڭ ساۋساعىنا جەتپەيتىندەي ازاماتتار قالدى.
ادەبيەتكە ءبىر لەكپەن كەلگەندەردىڭ كوبىسى 40-50 جاستىڭ ورتاسىندا، ەلۋدەن ءسال اسا بەرىپ ومىردەن وزدى. ءوزىڭ بىلەسىڭ، اناۋ كەڭشىلىك مىرزابەكوۆ، جۇماتاي جاقىپبەكوۆ، ءداۋىتالى ستامبەكوۆ، تىنىشباي راحيموۆ، جاراسقان ابدىراشيەۆ كەتىپ قالدى. ءارقايسىسى ءارتۇرلى سەبەپتەرمەن باقيلىققا اتتاندى. سولاردىڭ ءبارى ءبىر بۋىن.
ولار ومىردەن ەرتە وتسە دە، ارتىنا مىقتى دۇنيەلەر قالدىرىپ كەتتى. ولاردىڭ ءارقايسىسى پوەزيادان ءوزىنىڭ ورنىن تاپتى، وزىندىك قولتاڭبالارىن قالدىردى. ارينە، ولار ءتىرى جۇرگەندە ءالى دە كوپتەگەن شىعارمالار جازىپ، ادەبيەت قورىنا تىڭ دۇنيەلەردى اكەلەر ەدى. بۇلاردىڭ جازعاندارى قازاق پوەزياسىندا وتە قۇندى، وتە ماڭىزدى دۇنيەلەر بولدى دەپ ايتۋ كەرەك، ول اقيقات.
كەيبىرەۋلەرى ارتىنا از دۇنيە قالدىرسا دا، ەستە قالارلىقتاي سازدى دۇنيە قالدىردى.
مىسالى، جۇماتاي ولەڭدى بۇرقىراتىپ كوپ جازبايتىن. ول وزىنە عانا ءتان ەرشەلىگىمەن، وزىنە عانا ءتان ءسوز ساپتاستارىمەن جازاتىن ولەڭدەرىن ەشكىمدىكىنە ۇقساتا المايسىڭ. جۇماتايدىڭ ءتىلىن ەشكىم قايتالاي المايدى. كەڭشىلىكتىڭ تەرەڭ ويلاردى جەتكىزەتىن ءتىلى كەرەمەت بولاتىن. ونىڭ ولەڭدەرى وتە سالماقتى، ويلى جازىلاتىن. جاراسقاننىڭ ويلارى ۇشقىر ەدى. ونىڭ تاپقىرلىعى، ونىڭ ورەسى دەگەن وتە مىقتى بولدى. تىنىشبايدىڭ ءتاتتى ليريكالارى، ءداۋىتالىنىڭ ەكپىندى جىرلارى...
وسىنىڭ بارلىعى كەرەمەت دۇنيەلەر بولىپ قازاق پوەزياسىندا ماڭگىلىك قالدى. ادەبيەتكە قاتار كەلگەندەردەن ءقازىر ارامىزدا جۇرگەن يرانبەك ورازبايەۆ، يسرايل ساپاربايەۆ، نۇرلان ورازالين، سەرىك تۇرعىنبەكوۆ، تەمىرحان مەدەتبەكوۆ، سەرىك اقسۇڭقار ۇلى، ءشومىشباي ساريەۆ بار. يسرايلدىڭ جاسى ۇلكەندەۋ بولعانمەن، ادەبيەتكە كەشتەۋ كەلگەندىكتەن اتى بىزبەن قاتار اتالادى. كۇلاش احمەتوۆا دا سول كەزدە بىزبەن قاتار كەلگەندەردىڭ ءبىرى. ۇلىقبەك ەسداۋلەت، ەرلان باعايەۆ بىزدەن جاسى كىشى، ءبىراق حالىققا ەرتە تانىلىپ، اتتارى شىقتى. ۇلىقبەك ەسداۋلەتوۆتىڭ ولەڭدەرى ءتىپتى مەنەن دە بۇرىن جاريالانىپ ءجۇردى.
- سوزىڭىزگە قاراعاندا، پوەزياعا الماتىعا كەلگەننەن كەيىن شىنداپ كىرىسە باستاعان سياقتىسىز. قالامگەرلەر ورتاسىنان ورىن الۋعا بىرەۋلەر سەبەپ بولعان شىعار؟
- مەكتەپ قابىرعاسىنان باستاپ جازعان ولەڭدەرىم وبلىستىق «لەنين جولى»، رەسپۋبليكالىق «قازاقستان پيونەرى» گازەتتەرىنە باسىلىپ جۇرەتىن. ءبىراق ۇلكەن ورتا مەنى اقىن رەتىندە قابىلداي ما، قابىلداماي ما دەگەن وي بولدى. ول كەزدەگى ولەڭدەرىم بەلگىلى عوي، قازىرگى پوەزيانىڭ دەڭگەيىندە ەمەس. الماتىعا كوشىپ كەلۋ ويىمدا بولعانمەن، ول كەزدە وسىنداي جۇرەكسىنۋ بولدى.
ونىڭ ۇستىنە سول كەزدەگى استانادا جاقىن تانىستارىم، تۋىستارىم بولعان جوق. 1967 - جىلى مەكتەپ بىتىرگەننەن كەيىن قازاق مەملەكەتتىك ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىنە كەلىپ تۇسە الماي قايتتىم. قىزىلوردا وبلىستىق «لەنين جولى» گازەتىندە كوررەكتور بولىپ جۇمىس ىستەدىم.
ودان كەيىن اسكەرگە بارىپ كەلىپ قۇجاتتارىمدى تاعى وسى فاكۋلتەتكە تاپسىردىم. ءتورت جىل قايتا-قايتا كەلىپ تۇسە المادىم. ول كەزدە قابىلداۋ ەمتيحانىنىڭ ىشىندە شەت تىلدەرى بار، مەنىڭ اتتەستاتىما اعىلشىن ءتىلى دەپ جازىپ قويىپتى. ءبىراق بىزدە اعىلشىن تىلىنەن ساباق بەرەتىن مۇعالىم بولعان جوق، ءبىراۋىز اعىلشىن ءتىلىن بىلمەيمىن. شىعارمادان بەس دەگەن باعا الامىن، اۋىزشادان جاقسى تاپسىرامىن، ءۇشىنشى ەمتيحان - اعىلشىن تىلىنەن ۇنەمى قۇلايمىن دا ەلگە قايتىپ كەلەمىن.
ءسويتىپ جۇرگەنىمدە، ءبىر كۇنى قىزىلورداعا تۇمانباي مولداعاليەۆ كەلدى. قاسىندا ماعزۇم سۇندەتوۆ دەگەن جازۋشى بار. «اقىن-جازۋشى اعالار قىزىلوردانىڭ قوناقۇيىندە جاتىر ەكەن» دەگەن حاباردى ەستىگەن سوڭ، جىگىتتەر جينالىپ، امانداسۋعا باردىق. ول كەزدە مەن قىزىلوردا قالاسىنىڭ ىشىندەگى سىرداريا اۋداندىق «سىرداريا» دەگەن گازەتتە ءبولىم مەڭگەرۋشىسى جانە قوسىمشا قالالىق راديودا ىستەيمىن. تۇم-اعاڭنىڭ ولەڭدەرىن جاتتاپ وسكەن بىزگە ول كىسىمەن جۇزدەسۋ ارمان ەدى. ءبىر جاعى اقىن اعامەن تانىسايىن، ەكىنشى جاعىنان گازەتكە سۇحبات جازايىن دەگەن ويىم بولدى.
بىزگە ۇلكەن ادام بولىپ كورىنگەنمەن، ول كىسىنىڭ جاسى سول كەزدەردە وتىز بەستەردە عانا ەكەن. قاسىمدا فوتوءتىلشى بولات دەگەن جىگىت بار، ەكەۋمىز اقىن اعالار جاتقان قوناقۇيگە باردىق. ءبىرشاما وتىرىپ اڭگىمە-دۇكەن قۇردىق. اڭگىمە اراسىندا تۇمانباي اعا مەنەن «ءوزىڭ بىردەڭە جازۋشى ما ەدىڭ؟» دەپ سۇرادى. «ازداپ ولەڭ جازىپ ءجۇرمىن» دەپ ەدىم، ول كىسى ءبىر- ەكى ولەڭىمدى وقۋىمدى سۇرادى. وقىپ بەردىم.
«مىنا ولەڭدەرىڭ جاقسى ەكەن، سەن وسى الماتىعا نەگە كەلمەيسىڭ؟» دەدى. ول كەزدە تۇمانباي مولداعاليەۆ «ءبىلىم جانە ەڭبەك» جۋرنالىندا جاۋاپتى حاتشى بولىپ، مۇزافار الىمبايەۆتىڭ قاراماعىندا قىزمەت ەتەدى. ال قاسىنداعى ماعزۇم سۇندەتوۆ «جازۋشى» باسپاسىندا پروزا ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولىپ ىستەيدى. ماعزۇم اعا دا ونىڭ ءسوزىن قۋاتتادى.
- ول كىسىلەرمەن جاقىن ارالاستىڭىز با؟
- ءدال سول كەزدە مەنىڭ تۇڭعىش ۇلىم دۇنيەگە كەلگەن. ءالى بالانىڭ اتىن دا قويعان جوقپىز. كەشكىسىن جورا-جولداستارىمدى، ايەلىمنىڭ قۇربىلارىن ۇيگە شاقىرىپ قويعان ەدىم. تۇم-اعاڭا ۇلدى بولىپ جاتقانىمدى ايتتىم. اعالاردى ۇيگە شاقىرسام بارمايتىن شىعار دەگەن ويمەن، وسى جەردەگى مەيرامحانالاردىڭ بىرىنە اپارىپ ءدام تاتىرساق دەگەن نيەتىمىز بار ەكەنىن ايتتىم. «مۇنداي قۋانىشقا شاقىرساڭ نەگە بارمايمىز، قۋانىشىڭا ورتاقتاسامىز؟» دەپ ەكەۋى دە كەلىسە كەتتى. كەشكىسىن ەكى اعامىز ۇيگە كەلدى. داستارقان باسىندا ولەڭدەر وقىلدى، جاقسى وتىرىس بولدى. سول جەردە اعالارىمىزدان جاڭا تۋعان نارەستەنىڭ اتىن قويىپ كەتىڭىزدەر دەپ وتىندىك. «مۇندا جولداستارىڭ كەلىپ وتىر ەكەن، ءبىزدىڭ ۇلكەندىك جاساعانىمىز ۇيات بولار، بارىمىزگە ورتاق بولسىن، جەرەبە تاستايىق. ءبارىمىز قاعازعا وزىمىزگە ۇنايتىن ەسىمدى جازىپ تۇماققا سالايىق، سوسىن كەلىن ەكەۋىڭ باسقا بولمەگە بارىپ قانداي ەسىمدى تاڭدايتىندارىڭدى اقىلداسىڭدار. سول ەسىمدى ايتاسىڭدار، ونى كىم جازدى سول كىسى بالانىڭ اتىن قويعان بولىپ شىعادى» دەپ تۇم-اعا ۇسىنىس جاسادى. ايەلىم ەكەۋمىز جازىلعان اتتاردى قاراپ شىقتىق. كىم قانداي ەسىمدى جازعانىن بىلمەيمىز عوي، ماعان كىتاپتاعى كەيىپكەردىڭ ءديدار دەگەن اتى ۇنادى. ايەلىم داۋرەن دەپ جازىلعان قاعازدى ۇستاپ تۇر. ءسويتىپ، ديدار دەگەن اتقا توقتالدىق. بۇل ەسىمدى ماعزۇم اعا جازىپتى. ءسويتىپ، تۇڭعىش ۇلىمنىڭ اتىن قويعان ماعزۇم سۇندەتوۆ بولىپ شىقتى. تۇمانباي اعامىز داۋرەن دەگەن ەسىمدى جازعان ەكەن. بۇدان كەيىن ەكى ۇلدى بولدىق. الماتىعا كوشىپ كەلگەننەن كەيىن تۋعان ەكىنشى ۇلدىڭ اتىن داستان دەپ اسقار سۇلەيمەنوۆ قويدى. ال ءۇشىنشى ۇلىمىزعا تۇم-اعاڭ جازعان داۋرەن دەگەن ەسىمدى بەردىك.
- ارمان بولعان الماتىنىڭ ادەبي ورتاسى ءسىزدى قالاي قارسى الدى؟
- وقۋعا تۇسە الماي تاعى قۇلاپ قالدىم، ەڭ باستىسى، جۇمىس تابىلدى. ول كەزدە «لەنين جولى» گازەتىندە قومشاباي ءسۇيىنىشوۆ دەگەن اعامىز جۇمىس ىستەدى. قىزىلوردادان شىققان كوپتەگەن جاستارعا وسى كىسى جول سىلتەپ، قولداۋ كورسەتكەن. سول كىسى الماتىعا كەتەردە حات جازىپ قولىما ۇستاتتى. «جالىن» الماناعىنىڭ جاڭا شىعىپ جاتقان كەزى. «جالىنعا» بارساڭ، پوەزيا ءبولىمىن باسقارىپ وتىرعان قىزىلوردالىق جاراسقان ابدىراشيەۆ دەگەن جىگىت بار، مىنانى سوعان اپارىپ بەر، كومەكتەسەدى» دەدى.
ءسويتىپ، الماتىعا كەلگەندە العاش تانىسقان ادامىم جاراسقان بولدى. ونىمەن قاتتى ارالاسىپ، ولە-ولگەنشە جاقسى دوس بولدىق. ارامىزداعى سىيلاستىعىمىز ۇزىلمەدى. تۇمانباي مەن ماعزۇم اعالارمەن دە ارالاسىپ، تىعىز قارىم-قاتىناستا ءجۇردىم. پاتەر جالداپ تۇردىق. جازۋشىلار وداعىندا «كوركەم ادەبيەتتى ناسيحاتتاۋ بيۋروسى» دەيتىن، جازۋشىلاردى ءىسساپارعا، كەزدەسۋلەرگە جىبەرەتىن ءبولىم بولاتىن. ونىڭ ديرەكتورى سايىن مۇراتبەكوۆ بولدى. ماعزۇم اعانىڭ ايتۋىمەن، 1972 - جىلى سول كىسى قاراماعىنا جۇمىسقا الدى. ودان كەيىن «ارا» ساتيرالىق جۋرنالىنا قىزمەتكە تۇردىم. باستىعىم - مارقۇم وسپانحان اۋباكىروۆ، ەكەۋمىز ءبىر كابينەتتە وتىرامىز. مۇندا ءبىر جارىم جىلداي ىستەدىم. ءسويتىپ جۇرگەندە، «جالىن» الماناعىنىڭ باس رەداكتورى شەرحان مۇرتازا «جۇلدىز» جۋرنالىنا اۋىسىپ، تۇمانباي مولداعاليەۆ باس رەداكتور بولىپ كەلدى. جاراسقان دا «جۇلدىزعا» كەتتى. ءسويتىپ، ونىڭ ورنىنا تۇم-اعا مەنى قابىلدادى. ءبىراز جىل سول كىسىنىڭ قاراماعىندا ءجۇردىم. قويماي ءجۇرىپ 1974 - جىلى قاز ۇ ۋ- دىڭ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىنە سىرتتاي وقۋعا ءتۇستىم.
- يبراگيم اعا، اقىنداردىڭ كوبى جۇرەكتەن كەتەدى دەگەن راس بولۋى كەرەك، ءسىزدىڭ دە جۇرەگىڭىز اۋىراتىنىن بىلەم؟
- اقىنداردىڭ كوبى جۇرەكتەن كەتەتىنى راس. قانداي قوعامدا بولماسىن تىرشىلىك بارىسىندا ادام كوپتەگەن قيىنشىلىقتاردى باستان كەشىرەدى، جان-جاعىنداعى قورشاعان پروبلەمالاردى كورەدى، زامان اعىمى كىمگە بولماسىن قاتتى اسەر ەتەتىنى بەلگىلى. جۇرەككە كۇش تۇسىرەتىن، السىرەتەتىن جۇيكە. قوعامدا بولىپ جاتقان ادىلەتسىزدىكتەر، ادامزاتتىڭ بولاشاعىنا قاتىستى پروبلەمالار، اسىرەسە، اسەرشىل اقىندارعا اۋىر تيەدى. ولەڭ دەگەن اقىل-ويمەن ولشەنەتىن، جۇرەك ارقىلى شىعاتىن سالماقتى دۇنيەلەر عوي. كورگەن-بىلگەندەرى، تۇيگەن ويلارىنىڭ بارلىعى اقىننىڭ جۇرەگىنە شوگەدى. اۋىر، لاس كورىنىستەردىڭ بارلىعى جۇرەكتىڭ فيلترىنەن وتەدى. سول لاس نارسەلەر جۇرەكتى بىتەپ تاستايتىن بولار. مەن دە سول ورتادا ءومىر ءسۇرىپ جاتىرمىن. جۇرەگىم اۋىرادى، ەكى جىل بۇرىن جۇرەگىمە وتا جاساتتىم. دارىگەرلەردى تىڭداساڭ، جۇيكەگە، جۇرەككە اۋىر سالماق سالاتىن ورتاعا بارۋعا بولمايدى ەكەن، تىنىشتىق كەرەك ەكەن. وعان مۇمكىندىك جوق قوي. اياعىڭدى اتتاپ باسساڭ، جۇيكەگە تيەتىن نارسەلەر قاپتاپ تۇرادى. قانشاما ەلەمەيىن دەسەڭ دە اقىننىڭ جۇرەگى ءبارىن سەزىپ تۇرادى.
مىسالى، اقىن جۇمەكەن ناجىمەدينوۆ ايتىس-تارتىستارعا، داۋ-دامايلارعا ارالاسپاي، سىرت جۇرەتىن ادام ەدى. جازۋشىلار وداعىنداعى ادەبي كەشتەردە، مەرەيتويلاردا ورتاعا شىعىپ ءسوز سويلەپ، ولەڭ وقىعانىن كورگەن ەمەسپىن. جيىنداردا ارت جاقتا وتىرىپ كەتەتىن. ال ونىڭ ولەڭدەرى وتە تەرەڭ، ويلى، ءدال سولاي ەشكىم جازا المايتىن شىعار. ونىڭ ولەڭدەرىنىڭ ءار جولىندا، ءتىپتى ءار سوزىندە ءبىر-ءبىر تاعدىر جاتىر. سونىڭ ءبارىن جۇرەگىنەن وتكىزىپ جۇرگەن ەكەن عوي، جارىقتىق، جۇرەكتەن ءجۇرىپ كەتتى.
- ءسىزدىڭ بۋىنداعى اقىنداردىڭ ءبىرازى اقىل تولاتىن الپىس جاسقا جەتپەي، 40-50 گە دەيىن ايتارىن ايتىپ، جازاتىنىن جازدى دا كەتە بەردى. بۇل شىعارماشىلىق توقىراۋعا ۇشىراۋ، ءومىردىڭ قىزىعىن، ءمانىن جوعالتىپ پەسسيميزمگە بەرىلۋ ەمەس پە؟
- اقىنداردىڭ جانى نازىك دەگەنمەن، ولار، نەگىزىنەن، وپتيميستەر. جان جاراسىن ولەڭمەن جۋىپ، ىشكى شەرىن، مۇڭىن ولەڭمەن شىعارادى. كەيبىرەۋلەرى اعىسقا قارسى ءجۇزدى. مىسالى، جاقىن ارادا ولەتىنىن ءبىلىپ، اجالمەن ازىلدەسىپ ويناعانداي بولىپ جۇرگەن جاراسقان بولدى. تاڭعالامىن، كۇنى تاياۋ قالسا دا تۇنجىراماي، تويعا باراتىن ادام سياقتى سوڭعى كۇنىنە دەيىن كۇلىپ، قالجىڭداپ ءجۇردى. ول باۋىردان كەتتى. ءومىرىنىڭ سوڭعى كەزدەرىندە باۋىرىنا سارىسۋ جينالىپ قالا بەرەتىن. بۇل اۋرۋدىڭ سوڭعى ستادياسى، عۇمىرىنىڭ كوپ قالماعانىنىڭ بەلگىسى ەكەن. سونى جاراسقان سەزىپ ءجۇردى.
ءبىراق «مەن جاقىن ارادا ولەمىن-اۋ» دەگەن قورقىنىش، كۇيزەلىس دەگەن وندا بولعان جوق. ونى ءوزىم كوردىم. اۋرۋحاناعا تۇسكەن سايىن كوڭىلىن سۇراۋعا بارامىن، سوندا جاي عانا سالقىن ءتيىپ، تۇماۋراتىپ جاتقان ادام سياقتى، جايباراقات قالپى اڭگىمەلەرىن ايتادى. ءبىر كۇنى ء«اي، يبراگيم، ولەتىن ادامنىڭ شاشى تۇسەدى دەۋشى ەدى، تاڭەرتەڭ تۇرسام شاشىم جاستىقتىڭ ۇستىندە شاشىلىپ جاتىر. تىستەرى تۇسە باستايدى دەۋشى ەدى، تىستەرىم بوساپ جاتىر. كەشە ءبىر پروفەسسور كەلىپ مەنى ەمدەيتىن دارىگەرمەن سويلەستى. سوزدەرى ماعان ەستىلىپ تۇر. «كوپ بولسا، ءبىر ايداي ءومىرى قالدى» دەدى پروفەسسور. سوعان قاراعاندا، قوشتاساتىن كۇن تايانعان سياقتى» دەپ قورقىنىشپەن ەمەس جاي ءبىر جاڭالىق سياقتى، رەنىشپەن ەمەس كۇلىپ تۇرىپ كوڭىلدەنىپ ايتادى. تاعى ءبىر بارعانىمدا «كەشە ماعان كوڭىلىمدى سۇراپ يمانعالي تاسماعامبەتوۆ (ول كەزدە الماتى قالاسىنىڭ اكىمى) كەلىپ كەتتى. ول ەندى مەنىڭ جاقسى ەمەس ەكەنىمدى بىرەۋلەردەن ەستىگەن شىعار، سوسىن «ءتىرى كەزىندە بارىپ كوڭىلىن سۇرايىن» دەپ كەلگەن بولار. ەندى ولمەگەنىم ۇيات شىعار» دەپ كۇلەدى. جاراسقان سونداي بولاتىن. ول ارتىنا اتى وشپەستەي دۇنيە قالدىرعانىنا كوزى جەتىپ، سەندى دەپ ويلايمىن. كۇش-جىگەرى قانشاما مىقتى بولسا دا اجالدان قورىقپايتىن ادام جوق قوي، ول ءبىرشاما دۇنيەنى تىندىرىپ تاستاپ اجالعا ىشتەي دايىندالىپ جۇرگەن سياقتى.
- جاراسقانمەن جاقسى جاراسىپ، بىرگە كوپ جۇردىڭىزدەر، ونىڭ ەڭبەكتەرىن تەرەڭ تۇسىنگەن ءسىز بولارسىز؟
- قازاق ادەبيەتى قورىنا كوپ قازىنا بەرىپ كەتكەن جىگىتتەردىڭ ءبىرى جاراسقان دەپ ايتار ەدىم. ول ەڭبەكقور ەدى، پروزا جازعان جوق، دراماتۋرگياعا دا بارعان جوق، ال قالعان ادەبيەت جانرلارىنىڭ بارلىعىنا ارالاستى. ول ليريكادا اقىندىق شەبەرلىگىمەن قولتاڭباسىن قالدىرسا، بالالار ادەبيەتىندە دە سولاي بولدى. قازاق ادەبيەتى سىنىنا قاتتى ارالاستى. قازاق پوەزياسى جانرىندا جاراسقانداي ساۋاتتى سىنشى بولعان جوق دەپ ايتۋعا بولادى. ءوزى اقىن بولعاندىقتان ونىڭ تالداۋى دا ەرەكشە شىعاتىن. سودان كەيىن قازاق ادەبيەتىندە كوپ ەلەنبەي جۇرەتىن، ادەبيەتشىلەر قاۋىمى دا، وقىرماندار دا ءمان بەرە بەرمەيتىن جانردىڭ قازىعىن قاعىپ كەتتى. ول - ەپيگرامما. جاراسقان ەپيگراممانىڭ قازاقي ءتۇرىن ادەمى قالىپتاستىردى. ونىڭ ادەبيەتتەگى الدىڭعى اعالار، قولىنا قالام ۇستاعان كەيىنگى بۋىن ىنىلەرىنە جەكە-جەكە ارناپ جازىلعان ەپيگراممالارى كىتاپ بولىپ باسىلىپ شىقتى. ونىڭ قالامىنا ىلىنبەگەن اقىن- جازۋشى جوق شىعار، سولاردىڭ بارلىعى كىتابىنا كىردى.
- يبراگيم اعا، ءسىز كەڭەس وكىمەتى تۇسىندا دا، تاۋەلسىز قازاقستاندا دا قالام تەربەپ جۇرگەن اقىنسىز. اۋىسپالى كەزەڭدەردە، ارىدە نەمەسە بەرگى ۋاقىتتا قازاق ادەبيەتىنىڭ توقىراۋعا ۇشىراعان كەزدەرى بولدى ما؟
- قازاق ادەبيەتى سوناۋ اۋىزەكى ادەبيەتىنەن بەرى وسى زامانعا دەيىن توقىراۋعا ۇشىراعان كەزدەرى بولعان ەمەس. ول سول قالپىن ساقتاپ، ءتىپتى وركەندەۋ ۇستىندە كەلە جاتىر. قازاق ادەبيەتى كەز كەلگەن ەلدىڭ ادەبيەتىمەن تەرەزەسى تەڭ تۇر. بۇرىنعى وداقتاس رەسپۋبليكالار پوەزياسى ىشىندە قازاق پوەزياسىنىڭ جوعارى ەكەنى سەزىلىپ تۇرادى. ادەبيەتتەگى ەڭ جوعارعى مارتەبە - نوبەل سىيلىعىنا يە بولۋ.
ال سونى الىپ جاتقان ادەبيەتشىلەردىڭ ءبىرازىنىڭ شىعارمالارىن وقىپ شىقتىم. قازاقتا سولاردىڭ دەڭگەيىنەن تومەن ەمەس قالامگەرلەر بار. ءبىراق بىزدە ادەبيەتتى ناسيحاتتاۋ ما، قولداۋ ما، ايتەۋىر بىردەڭە جەتىسپەي جاتقان سياقتى بولىپ كورىنەدى. ال قازاق پوەزياسىنا كەلسەك، ءار ەلدىڭ مەنتاليتەتىنە، مىنەز- قۇلقىنا قاراي ولاردىڭ پوەزياسى ءارتۇرلى بولىپ كەلەدى. مىسالى، جاپوندار تانك ستيلىمەن نەمەسە حوككۋ دەگەن ءۇش بۋىندىق ولەڭ جولدارىمەن جازادى. سولاردىڭ ىشىندە نوبەل سىيلىعىن العاندار بار.
ول وزدەرىنە وتە جاقىن شىعار، ال بىزدە ول قابىلدانبايدى، سوندىقتان جازۋ ستيلىمىزگە دە سىڭبەيدى. ال لاتىن امەريكاسىندا ۇيقاسسىز ولەڭ بار. ورازبەك سارسەنبايەۆ اعالارىمىز سياقتى كەيبىر اقىندارىمىز سولارعا ەلىكتەپ ەكسپەريمەنت جاساپ كوردى.
ۇيقاسسىز، اق ولەڭ جازاتىندار شىقتى. ءبىراق قازاقتىڭ قۇلاعىنا ول سىڭبەگەن سوڭ اقىرىنداپ قالىپ قويدى. اقىندار ۇنەمى وسىنداي ىزدەنىس ۇستىندە، سوندىقتان قازاق پوەزياسى توقىراۋعا ۇشىرادى دەپ ەشكىم ايتا المايدى. ال ەندى اقىنداردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى، تۇرمىستىق توقىراۋى دەگەنگە كەلسەك، ول بولەك اڭگىمە.
جازۋشىلار ءۇشىن جالعىز تابىس كوزى ول - قالاماقى. العاش ەگەمەندىك العان جىلداردا كىتاپقا قالاماقى تولەۋ توقتاتىلدى. بۇل قالامگەرلەرگە جاسالىپ وتىرعان قيانات سياقتى بولىپ كورىنەدى.
قالاماقى دەگەن جۇمىسقا جارامسىز قارتتارعا بەرەتىن زەينەتاقى ەمەس، ول ادامنىڭ وي ەڭبەگى، ماڭداي تەرى. پروزايكتەر ءبىر كىتاپتى بىرنەشە جىل جازادى، اقىندار دا جىلدار بويى جازعان ولەڭدەرىن جيناقتاپ بىرنەشە جىلدا ءبىر كىتابىن ارەڭ شىعارادى. سول ەڭبەككە اقى الماۋ دەگەن قيانات ەمەي نەمەنە. ءتىپتى تۇككە قاجەتى جوق زاتتىڭ وزىندىك قۇنى بار ەمەس پە؟! ال حالىقتى سەرپىلتەتىن، وي-ءورىسىن كەڭەيتىپ، رۋحاني ازىق بولاتىن ادەبيەت ونىمدەرىن اياقاستى ەتىپ، قۇنسىز قىلىپ جىبەرۋ كەشىرىلمەيتىن كۇنا دەپ ويلايمىن. سونىڭ ناتيجەسىندە قالام ۇستاپ، حالىقتىڭ كوڭىلىنەن شىعاتىن تۇشىمدى دۇنيەلەر جازاتىنداردىڭ قاتارى قاتتى سيرەپ كەتتى. ولار كۇيبەڭ تىرشىلىكتىڭ قامىمەن ءجۇر، كىم بولسا دا ەڭ الدىمەن وتباسىنىڭ جاعدايىن ويلايدى عوي. ونىڭ ۇستىنە اقىندارعا وقىرماندارعا ويىن جەتكىزەتىن تريبۋنا جوق. ويتكەنى كىتاپتى ءوز اقشاسىنا باستىرۋعا وتە قىمباتقا تۇسەدى. باسىپ شىعارعان كۇننىڭ وزىندە ونى تاراتۋ قيىن، ساتۋشىلار باعاسىن ءوسىرىپ جىبەرەدى دە كىتاپتار دۇكەن سورەلەرىندە سارعايىپ جاتادى. وسىلايشا، وقىرماندارىنان قول ءۇزىپ قالۋ قالامگەرلەرگە وتە اۋىر ءتيدى. ءقازىر پوەزيانىڭ ءيىسى مۇرىندارىنا بارمايتىن قالتالى «اقىندار» كوبەيىپ كەتتى، توم-توم كىتاپ شىعارىپ جاتىر. ۇيقاس جوق، وي، ءمان- ماعىنا جوق ءقارادۇرسىن قارا ولەڭدەردى باسىپ شىعارادى. ونى كىم وقيدى دەپ ويلامايدى.
- قازىرگى جاستار كىتاپ وقىمايدى دەگەنگە قالاي قارايسىز؟
- بۇرىننان تۇشىنىپ وقيتىن ورتا جاستان اسقان ادامدار بولماسا قازىرگى جاستار ادەبيەتتەن مۇلدە الشاقتاپ كەتتى. وعان اعا بۋىن كىنالى ەمەس. بۇگىنگى زاماننىڭ تەز دامىپ جاتقان تەحنولوگياسى كىنالى بولار. جاستار ەلەكتروندىق جۇيەگە اۋىسىپ كەتتى. ءبىراق ودان ءتيىستى باعىتتا رۋحاني ازىق الادى دەپ ويلامايمىن. نەشە ءتۇرلى ويىنعا تولى كومپيۋتەرگە كىرگەن بالا ودان كىتاپ وقيدى دەگەنگە سەنبەيمىن. وقىرماندارىمىزدان ايىرىلىپ قالدىق دەپ وتىرعانىم سول.
- قازىرگىدەي زىمىراعان جاھاندانۋ زامانىندا حالىققا قانداي پوەزيا قاجەت دەپ ويلايسىز؟
- بۇرىنعى بوسقا كەتكەن ۋاقىتىمنىڭ ورنىن تولتىرۋ ماقسات. سوڭعى كەزدەردە جاڭا جولعا، جاڭا باعىتقا بەيىمدەلگەن دۇنيەلەر جازىپ ءجۇرمىن. مەنىڭ ويىمشا قازىرگى وقىرماندارعا بۇلتتىڭ كوشۋى، گۇلدىڭ بۇرشىك جارعانىنان گورى بۇكىل ادامزاتتىڭ تاعدىرىنا بايلانىستى، كىمدى دە بولسا ويلاندىرىپ-تولعاندىراتىن سالماقتى دۇنيەلەر قاجەت سياقتى. ارينە، ءار اقىننىڭ ءوزىنىڭ قولتاڭباسى بار، سودان اجىراماعانى دا دۇرىس. الايدا ولەڭنىڭ سيپاتى تەك قازاققا عانا ءتان ەمەس، ونى باسقا ەلدەردە دە تۇسىنەتىندەي بولۋى كەرەك.
ونى كەز كەلگەن ەلگە جىبەرۋگە مۇمكىندىكتەر بار. ەگەر بۇل شىعارمالاردان وزگە حالىقتار ءوز ۇلتىنىڭ باسىنداعى تاعدىرىن ءوز باسىنان ءوتىپ جاتقانداي سەزىنسە، قازاق قالامگەرلەرى الەم وقىرماندارىنىڭ جۇرەگىنە جول تاۋىپ، حالىقارالىق دەڭگەيگە كوتەرىلەر ەدى. وزگە حالىق قابىلداۋ ءۇشىن ولەڭدە كەڭ اۋقىمدى تۇسىنىك بولۋى كەرەك. قازاق پوەزياسىن باسقا ۇلتتارعا وسىلايشا، تەرەڭىرەك ناسيحاتتاۋعا بولادى. مەن سونداي دۇنيەلەرگە قالام تارتىپ ءجۇرمىن. قۇداي ءساتىن سالسا، جاقىندا «تالعام تارازىسى» دەگەن اتپەن جاڭا جيناعىم جارىققا شىعىپ قالار.
سۇحباتتاسقان قايىرجان تورەجان
«ايقىن»
