جاقسىبەكوۆ قازاق فۋتبولىنا نە بەردى؟
ۇلكەن ماقسات بولدى ما؟ بولدى. جاقسىبەكوۆ داۋىرىندە ۇلتتىق قۇراما 2016-جىلعى ەۋروپا چەمپيوناتىنىڭ فينالدىق كەزەڭىنە شىعۋعا كۇش سالادى دەلىندى. ناتيجەسىندە، سودان بەرگى 2 الەم چەمپيوناتىنا، 2 قۇرلىق بىرىنشىلىگىنە ىرىكتەۋ كەزەڭىندە قازاقستان قۇراماسى اۋتسايدەرلەر قاتارىنان شىعا المادى. ارنو پايپەرستىڭ 2007-جىلعى رەكوردىنان (10 ۇپاي، 5- ورىن) كەيىن قۇراما ەش ەڭسە كوتەرگەن جوق. پايپەرستەن سوڭ فۋتبولشىلاردىڭ جاستىعى مەن فيزيكالىق دايىندىعىنا كوبىرەك باس قاتىرعان بەرند شتورك (گەرمانيا)، جالتاق، فارەرمەن سىرت الاڭداعى تەڭ ويىندى سونشا مالدانعان ميروسلاۆ بەرانەك (چەحيا) باس جاتتىقتىرۋشى بولدى.
الايدا، ولاردىڭ ۋاعىندا قۇرامانىڭ قانداي ءبىر جارىستىڭ فينالدىق كەزەڭىنە شىعۋ تۇگىلى، سوڭعى ورىنداردان كوتەرىلۋى دە مۇڭعا اينالدى. 2016-جىلدان باستالاتىن ۇلتتار كۋبوگىندا قازاقستان قۇراماسى سان-مارينو، فارەر، اندوررا سياقتى «ەرگەجەيلى» قۇرامالارمەن ءبىر سەبەتكە ءتۇستى، دەمەك، ءبىزدىڭ قۇراما - ءالى دە قىلعىتا سالۋعا وڭاي جەم. بۇعان قاراپ، جاقسىبەكوۆ داۋىرىندەگى نەگىزگى ماقساتتى ۋتوپيا دەۋگە بولمايدى. ويتكەنى «كۇندەردىڭ كۇنى ءبارى ورنىنا كەلەدى، ءبىز دە قاتارعا قوسىلامىز» دەگەن ولمەلى ۇمىتپەن ءومىر سۇرە بەرۋگە بولادى. ءبىراق تۇپكى ناتيجەسى تۇككە تۇرمايدى. ال ماقسات قويىلسا، بۇكىل كوماندا سوعان جەتۋ ءۇشىن ەڭبەكتەنەدى. وسىنداي مەجەنىڭ ارقاسىندا ەلىمىزدە قۇرامالار بازاسى بوي كوتەردى، قازىردەن-اق كەز كەلگەن حالىقارالىق جارىستاردى قابىلداۋعا دايار «استانا-ارەنا» ستاديونى سالىندى. ەڭ باستىسى، قۇراما رەزەرۆى پايدا بولدى. قازىر يۋري كراسنوجان (رەسەي) تازا ءوز مەكتەبىمىزدە تاربيەلەنگەن باۋىرجان يسلامحان، تاڭات نوسەربايەۆ، ازات نۇرعاليەۆ، الەكساندر موكين، يليا ۆوروتنيكوۆ، رەنات ابدۋلين، دميتري ميروشنيچەنكو، ۇلان قونىسبايەۆ، سەرگەي حيجنيچەنكو سياقتى فۋتبولشىلارعا سەنىم ارتىپ جاتسا، فۋتبول فەدەراتسياسىنىڭ جانكەشتى ەڭبەگىنىڭ ءبىر جەمىسى دەپ قاراستىرعان ءجون بولار.
فۋتبول ليگالارى قالىپتاستى ما؟ قالىپتاستى. ءيا، بۇل ماسەلە قازىر دە كۇن تارتىبىنەن تۇسكەن جوق، ءالى دە وزەكتى بولىپ قالا بەرەدى. ويتكەنى الەمنىڭ قازىرگى داعدارىس جاعدايىندا فۋتبول سياقتى قارجىنى قاتتى قاجەت ەتەتىن سالادا ەرتەڭگە سەنىمدى بولۋ قيىنداۋ. ۇزاق ىزدەنىس ناتيجەسىندە قازىرگى قازاقستان ءۇشىن پرەمەر- ليگانى 12 كوماندادان جاساقتاۋ ۇلگىسى ومىرشەڭدىگىن دالەلدەدى. بۇل قادام بىرتە-بىرتە ەۋروكۋبوكتاردا دا جەمىسىن بەرە باستادى. ماۋسىم ورتاسىندا وزگەلەردەن كوپ ۇپاي جيناعان العاشقى التىلىق چەمپيوندىق اتاقتى ساراپقا سالۋعا كىرىسسە، كەيىنگى التىلىق پرەمەر- ليگادا قالۋ ءۇشىن جانتالاستى.
چەمپيونات قىزىقتى دا تارتىستى وتەتىن بولدى. سوڭعى ەكى-ءۇش جىلدا ەشبىر كوماندا وزگەلەردەن قارا ءۇزىپ كەتە العان جوق، ەشبىر كوماندا پرەمەر-ليگا جولداماسىن وزگەنىڭ قولىنا ۇستاتا سالعان جوق. ءبىرىنشى ليگا دا ماقساتى زور، قارجى جاعدايى تۇراقتى كوماندالارعا تولى. ارينە، ليگادا جەڭىمپاز اتانعانمەن، پرەمەر-ليگانىڭ قارجىلىق تالاپتارىنا ساي كەلمەيتىن «ىلە-ساۋلەت» كومانداسىنىڭ جولدامادان باس تارتقان كەزى دە بولدى. سونداي-اق پرەمەر-ليگادان تۇسە سالىپ، بىردەن «ارىقتاۋعا» ءماجبۇر بولعان كوماندالار دا («اقجايىق»، «سۇڭقار») از ەمەس. مۇنىڭ ءبارى ۋاقىت تالابىنان ەكەنىن ءتۇسىنۋىمىز كەرەك. كۇنى كەشە ماڭدايى جارقىراپ، تۇڭعىش رەت ەۋروكۋبوكتىڭ توپتىق كەزەڭىنە شىققان «شاحتەردىڭ» قازىرگى جاعدايى دا ويلاندىرۋعا ءتيىس. ياعني كلۋبتاردىڭ بىرتە-بىرتە ءوز بەتىنشە كۇن كورۋ ۇدەرىسى جاڭا قالىپقا كوشپەي بولمايدى. جاقسىبەكوۆ باسقارعان جىلدارى «قازاقستان تەمىر جولى»، «قازروسگاز» كومپانيالارى «لوكوموتيۆ» پەن «قايراتتى» قاناتىنىڭ استىنا الىپ كوردى. ازىرشە «قازروسگازدىڭ» قادامى جامان ەمەس. ونىڭ قولداۋىن كورگەن «قايرات» از ۋاقىتتا جەتەكشى پوزيتسياسىن قايتارا باستادى، بازاسى دا تۇگەلدەي جاڭاردى. ءبىراق كوماندالاردىڭ جەرگىلىكتى اكىمدەرگە تىكەلەي تاۋەلدى بولۋ ءۇردىسى ءالى دە جالعاسا بەرەتىن سياقتى.
ءوز فۋتبولشىلارىمىز قالاي قورعالۋدا؟ لەگيونەرلەر ەلىمىزگە اقشا جيناپ قايتۋ ءۇشىن كەلە مە؟ بۇل ماسەلە دە ەلىمىزدە ۇزاق ۋاقىت ءىرى پروبلەمالار قاتارىندا بولدى. جاقسىبەكوۆ قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ برازيليا باسشىلىعىمەن ىنتىماقتاستىعىن وتە ءساتتى پايدالاندى. «ولە برازيل» اكادەمياسىندا ەكى رەت 26-26-دان 52 بالا فۋتبول الىپپەسىنە قانىعىپ قايتتى. 15 جاسىندا ەلدەن كەتىپ، 18 جاسىندا ورالعان جاس فۋتبولشىلاردى بىردەن ەرەسەكتەر فۋتبولىنا ەندەتىپ جىبەرمەي، ءوسۋ جولدارىنان امان-ەسەن وتكىزۋ ءۇشىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سول كەزدەگى سپورت جانە دەنە شىنىقتىرۋ اگەنتتىگىمەن بىرلەسە وتىرىپ، «بايتەرەك» جوباسىن دۇنيەگە اكەلۋگە قول جەتكىزىلدى. برازيليادا وقىپ كەلگەن جاس فۋتبولشىلاردىڭ دەنى وسى كوماندادا دوپ تەۋىپ، وزدەرىن جاقسى تانىتا باستادى. بۇگىندە رافقات اسلان - «توبىلدا»، راۋان ساريەۆ پەن بەرىك شايىقوۆ «جەتىسۋدا» پرەمەر- ليگا ويىندارىنا بەلسەنە ارالاسىپ ءجۇر. بۇدان بولەك، پرەمەر- ليگا كوماندالارىنىڭ نەگىزگى قۇرامىندا جاسى 21 گە جەتپەگەن ويىنشىنىڭ مىندەتتى تۇردە الاڭعا شىعۋ تالابى دا ناتيجە بەرە باستاعالى 10 جىلعا جۋىقتادى. قازىرگى قۇراما ايناسىنا اينالا باستاعان فۋتبولشىلاردىڭ بارلىعى - وسى تالاپتىڭ جەمىستەرى.
پرەمەر-ليگا كوماندالارىنىڭ جانىندا جاستار كومانداسىنىڭ، قوسالقى قۇرامنىڭ بولۋىن مىندەتتەۋ دە ناتيجەسىز ەمەس. ال لەگيونەرلەر ماسەلەسى نيكولا تونيەۆ وقيعاسىنان كەيىن وتە قاتال قاداعالانا باستادى. ەندى كەز كەلگەن شەتەلدىك فۋتبولشى قازاقستان ازاماتتىعىن ەركىن الا المايدى، العان كۇننىڭ وزىندە، «قازاق فۋتبولىنىڭ تاربيەلەنۋشىسى» بولماعاندىقتان، ءبارىبىر لەگيونەر ەسەبىندە جۇرەدى. بۇل فۋتبولىمىزعا كەزدەيسوق ويىنشىلاردىڭ كىرىگىپ كەتپەۋىنەن ساقتاندىرعان كۇشتى قادام ەكەنى ءسوزسىز. ال جاسى 30 دان اسقان كەلىمسەك ويىنشى ءوز قۇراماسىنىڭ مۇشەسى بولسا عانا ەلىمىزدە دوپ تەبە الادى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە ءبىز قازىر ف. كەتيەۆواما، ە. مۆەسيگۆا، ر. ارزۋمانيان، ت. ب. مىقتى فۋتبولشىلاردى قازاقستان الاڭدارىنان كورىپ ءجۇرمىز.
ينفراقۇرىلىم دامىدى ما؟ قازىرگى قازاق فۋتبولىنىڭ باس اۋىرتار ماسەلەسىنىڭ ءبىرى - وسى. ۇزاق جىلدار بويى قازاق فۋتبولى لەگيونەرلەرگە جۇمىس ىستەپ، ستاديونداردى جاڭارتۋ، بازالار سالۋ ماسەلەسى كەيىندەي بەرگەنى جاسىرىن ەمەس. مىسالى، قازاق فۋتبولىنىڭ وتانى سانالاتىن سەمەيدە ءالى كۇنگە جەرگىلىكتى «سپارتاكتىڭ» بازاسى جوق. «كاسپي» دە اقتاۋدا وسىنىڭ ار جاق، بەر جاعىندا كۇن كەشىپ كەلە جاتىر. سوڭعى جىلدارى ق ف ف تالابى بويىنشا، كوماندالار بازاسىن جاڭارتىپ قانا قويماي، قىسقى مانەج سالۋ ماسەلەسىن دە قولعا الا باستادى. بۇل - بىردە-ءبىر «كۇز-كوكتەم» ماۋسىمىنا اۋىسۋعا اسا قاجەتتى شارا. ەۋروكۋبوك ويىندارىن قابىلداۋ بارىسىندا «شاحتەردىڭ» - «استانا ارەنانى»، «ورداباسىنىڭ» الماتىداعى ورتالىق ستاديوندى پايدالانۋعا ءماجبۇر بولعانىن بىلەمىز. دەمەك، جاقسىبەكوۆ كەزەڭىندە باستالعان ءىس الداعى ۋاقىتتا دا جالعاسا بەرۋى كەرەك.
ۋ ە ف ا قازاقستاندى قالاي باعالايدى؟ جاقسىبەكوۆ كەزەڭىندە قازاقستاننىڭ ۋ ە ف ا- داعى بەدەلى وسە ءتۇستى. بيىل استانادا وتكەن كونگرەسكە ۋ ە ف ا باسشىلىعى ۇلكەن باعا بەردى. «استانا ارەنا» 2020-جىلعى ەۋروپا چەمپيوناتىن قابىلداۋعا ۇمىتكەر ستاديونداردىڭ ءبىرى رەتىندە قاراستىرىلعانى دا از ولجا ەمەس. «شاحتەر» ەۋروپا ليگاسىنىڭ توپتىق كەزەڭىنە شىققاندا، كارى قۇرلىقتىڭ اقپارات قۇرالدارى «ليگانىڭ شەكاراسى كەڭەيە ءتۇستى» دەپ باعا بەردى. ۋ ە ف ا كلۋبتىق كوەففيتسيەنتىندە قازاقستان وسى كۇنى 54 ەلدىڭ ىشىندە 32-ورىنعا شىعىپ، ءوز رەكوردىن جاساپ تۇر. قازاقستاننىڭ تورەشىلەرىنىڭ سوڭعى جىلدارى ەۋروكۋبوك، قۇراما دەڭگەيىندەگى جارىستارعا قازىلىق ەتۋى ۇيرەنشىكتى كورىنىسكە اينالا باستادى.
دەمەك، ادىلبەك جاقسىبەكوۆ باسقارعان ۋاقىتتا قازاق فۋتبولى زامانعا ساي قادامدار جاسادى. زامان كوشىنە ىلەستى. جاقسىبەكوۆتىڭ ورنىن باساتىنى قازىردەن بەلگىلى بولىپ وتىرعان ەرلان قوجاعاپانوۆ باردى ۇقساتىپ، العا قادام جاساسا بولعانى. ارينە، ەسكى پرەزيدەنتتىڭ «قازاقستان 2026-جىلعى الەم چەمپيوناتىن وتكىزۋگە ۇمىتكەر بولادى» دەگەن باستاماسىنا جاڭا پرەزيدەنت شۇقشيىپ قاراپ، وي ەلەگىنەن وتكىزىپ، مۇمكىندىككە ساي قيمىل جاسارى انىق. دەگەنمەن، ءسوز باسىندا ايتقانىمىزداي، ۇلى ماقساتتارى جوق قوعام ۇلى قوعامعا ەشقاشان اينالا المايدى.
ەسەي جەڭىس ۇلى
«ايقىن»
