تاۋەلسىزدىك تولعاۋى: الاش بالاسىنىڭ جۇمىلاتىن تۇسى دا، تايسالمايتىن ءىسى دە تاۋەلسىزدىك بولۋى ءتيىس

استانا. قازاقپارات - قازاق ەلىنىڭ ءاربىر ازاماتى ءۇشىن تاۋەلسىزدىك ۇعىمى ەڭ جوعارى قۇندىلىعى ەكەنى داۋسىز. شىندىعىندا، ازاتتىقتىڭ ارايلى تاڭىنان بەرى ءتاۋ ەتەر كيەمىزگە اينالعان تاۋەلسىزدىك كۇنىنەن باسقا قازاق ەلى ءۇشىن ۇلىق مەرەكە جوق.

 ەندەشە، وسى ۇلىق مەرەكەنىڭ ءوز تۇعىرىنا ورنىققانىنا دا 23 جىلدىڭ ءجۇزى بولىپ وتىر. وسى وتكەن جىلدار ىشىندە ەلباسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ ايقىنداعان ساياساتتىڭ ناتيجەسىندە قازاقستان بىلايعى جۇرت قىزىعاتىن بىرلىگى بەكەم، قادامى قارىشتى، بەت العان مەجەسى انىق جۇرتقا اينالىپ وتىر.

 جالپى، تاۋەلسىزدىك مەرەكەسى نەسىمەن قۇندى دەگەنگە كەلسەك، ءبىز ەڭ الدىمەن بارشا قازاق ەلى ءۇشىن ءمانى دە، ماڭىزى دا ايرىقشا تاريحىمىزدى، وتكەنىمىز بەن جوعالتقانىمىزدى تۇگەندەدىك، ءتىلىمىزدى ءتىرىلتىپ، ءدىنىمىز بەن ءدىلىمىزدى قايتا ورالتتىق. شەكارامىز شەگەندەلدى، ايبىندى ارميامىز ەل قورعانىنا اينالىپ، قاتارعا تۇردى. مەملەكەتتىگىمىزدى بىلدىرەتىن ۇلتتىق رامىزدەر قابىلدانىپ، ۇلتتىق سالت- ءداستۇرىمىزدى جانداندىردىق، بارشا قازاقستاندىقتاردىڭ بەرەكەلى ىسىنە جول اشتىق.

 وسىنىڭ بارىنە تاۋەلسىزدىك بولماسا قول جەتۋى دە مۇڭ ەمەس پە؟ ەڭ اقىرى قازاق اتتى ۇلتتىڭ ساقتالۋى، ىقىلىم زاماننان ءوزى مەكەندەگەن اتا جۇرتىندا دەربەس جۇرت رەتىندە شاڭىراق كوتەرىپ، ەگەمەن ەل رەتىندەگى وركەندەۋىنىڭ باستاۋى تاۋەلسىزدىككە كەلىپ تىرەلەتىنى انىق. سوندىقتان دا قازاق ءۇشىن قانداي دا بولماسىن مەرەكەنىڭ، مەيرام مەن تويدىڭ اتاسى - تاۋەلسىزدىك كۇنى ەكەندىگى داۋسىز.

مىنەكي، ەل بولىپ، تەرەزەمىز باسقا جۇرتپەن تەڭ بولىپ، حالىقارالىق دەڭگەيدە تولىققاندى مويىندالعان مەملەكەت رەتىندە ءومىر ءسۇرىپ جاتقانىمىزعا دا 23 جىل. تاريح ءۇشىن سونشالىقتى زور كەزەڭ بولماعانىمەن، وسى جىلدار ىشىندە عاسىرلارعا بەرگىسىز قىرۋار ىستەر اتقارىلدى. ەكونوميكالىق- الەۋمەتتىك، ساياسي، قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرىندە، ونىڭ ىشىندە جاھاندىق‑وڭىرلىك پروبلەمالارعا قاتىستى ءوز الدىنا دەربەس شەشىم قابىلداي الاتىن، ءوز ۇستانىمىن پاش ەتە الاتىن ەگەمەن مەملەكەت بولا الاتىنىمىزدى بارلىق قىرىنان ايقىنداپ، مويىنداتتىق. حالىقارالىق باستامالارمەن بىرگە، الەمدىك دەڭگەيدەگى ءىس‑شارالاردى، دۇنيەلىك، ادامزاتتىق ماڭىزدى فورۋمداردى دا جوعارى دەڭگەيدە ۇيىمداستىراتىن جۇرت ەكەنىمىزدى تانىتتىق. ال، تۇپتەپ كەلگەندە، بۇنىڭ بارلىعى دەربەستىكتىڭ، تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ ارقاسى.

الاشتىڭ مۇراتى جۇزەگە اسقان وسىناۋ قاسيەتتى كۇننەن بەرگى كەزەڭدە مەملەكەتتىلىكتى قالىپتاستىرۋدىڭ ۇلكەن ۇلگىسى ارتتا قالىپ، جاڭا قازاقستان تاريحىنىڭ ايقىن بەتتەرى اشىلدى. وسىدان 23 جىل بۇرىن قازاقستان حالقىنىڭ تاۋەلسىزدىگى ارقاسىندا الەم كارتاسىندا جاڭا تاۋەلسىز مەملەكەت - قازاقستان رەسپۋبليكاسى پايدا بولدى. سودان باستاپ تامىرى تەرەڭگە تارتقان بابا تاريحىنا باي، عاسىرلار قويناۋىنان سىر شەرتەتىن مادەني مۇراسى مول، جاڭاشىلدىققا ۇمتىلاتىن ەكونوميكالىق جانە رۋحاني الەۋەتى زور قازاق ەلى الەمدىك قاۋىمداستىقتىڭ تولىققاندى مۇشەسى بولىپ، وركەنيەتتىك دامۋعا ءوز ۇلەسىن قوسىپ كەلەدى. ەندەشە قازاقستاننىڭ بۇگىنگى ۇلانعايىر جەتىستىگى - تۇتاستاي قازاق حالقىنىڭ جەتىستىگى.

 دەگەنمەن، بۇگىنگى جەتىستىك، الاش اسقان اسۋدىڭ بارشاسى قالاي كەلدى؟ سوندىقتان دا، وتكەن عاسىردىڭ 1991 - جىلعى 16 - جەلتوقسانىندا پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازاربايەۆ قول قويعان «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تاۋەلسىزدىگى تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسيالىق زاڭىنان باستاۋ العان تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ ءاربىر جىلىنداعى جالىندى ىستەر تۋرالى كەشەگى جۇرگەن تاريحىمىزعا تاعى ءبىر ءۇڭىلىپ شىعۋ، تاۋەلسىزدىككە ءتاۋ ەتۋمەن بىردەي كورىنەدى. ويتكەنى، تاۋەلسىزدىك اتتى كيەلىمىز بىزگە ⅩⅩ عاسىر باسىنداعى الاش ارىستارىنىڭ قانىمەن، جىلدار بويى بوداندىقتان ارىلۋدى اڭساعان اعا ۇرپاقتىڭ جانىمەن، ودان قالسا 1986 - جىلعى جەلتوقسان وقيعاسىندا الاڭعا شىققان جاستاردىڭ ەرىك- جىگەرى، كوز جاسىمەن كەلدى. ءتىپتى باسقاسىن بىلاي قويىپ، ۇلكەن وقيعالارعا تولى بولعان 1991 - جىلدىڭ قيىنشىلىقتارىنىڭ ءوزى دە ءبىر توبە ەمەس پە؟

1991 - جىلدىڭ تامىزىنداعى توتەنشە جاعدايلار جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميتەتتىڭ «ايگىلى» ارەكەتىنەن كەيىن مەملەكەتتىك دۋمادا ب. ەلتسين رەسەي اۋماعىندا كوممۋنيستىك پارتيانىڭ قىزمەتىنە تىيىم سالۋ تۋرالى جارلىعىنا قول قويادى. ءسويتىپ قۇر قاعاز جۇزىندە عانا تىرشىلىگى قالعان كەشەگى مىزعىماس ك س ر و ىدىراۋدىڭ سوڭعى شىڭىندا تۇردى. ال بۇنداي جاعدايدا ەڭ الدىمەن قاراپايىم حالىق قيىندىققا ۇشىراعان ەدى. ءبىر كەزدەگى ۇلى دەرجاۆانىڭ حالقى - جاپپاي جۇمىسسىز قالدى، وڭىرلەردە زەينەتاقى مەن جالاقى تولەنبەيتىن بولا باستادى. ۇلتارالىق قاقتىعىستار دا ءار جەردە بوي كوتەرىپ جاتتى.

بۇنداي تۇراقسىز، الدىن بولجامسىز تۇمان باسقان قيىن- قىستاۋدان شىعۋدىڭ ءبىر جولى رەتىندە كوپتەگەن وداقتاس رەسپۋبليكالاردا 1991 - جىلدىڭ كۇزىندە پرەزيدەنتىك ينستيتۋتتىڭ، پرەزيدەنتتىك بيلىكتىڭ ءرولى ارتا باستاعان بولاتىن. ءدال وسى كەزەڭدەردە قازاقستانداعى نەگىزگى وزگەرىستەر دە بۇرىنعى كەڭەستىك پارتيالىق جۇيەنىڭ ورنىنا قازاقستاننىڭ ەگەمەندىگىن قامتاماسىز ەتەتىن جاڭا جۇيەنى قۇرۋعا باعىتتالعان ەدى. سوندىقتان دا، قالىپتاسقان احۋالدى ساۋاتتى سارالاعان ەل باسشىلىعىنداعى ن. ءا. نازاربايەۆ تۇڭعىش رەت بۇكىل حالىقتىق پرەزيدەنت سايلاۋىن جۇزەگە اسىرۋعا مۇرىندىق بولدى.

 جالپى بۇل يدەيا 1991 - جىلعى 16 - قازاندا «قازاق ك س ر پرەزيدەنتىنىڭ سايلاۋى تۋرالى» زاڭنىڭ قابىلدانۋىمەن بىرگە جۇزەگە اسقان بولاتىن. سول جولى قابىلدانعان زاڭعا سايكەس، 1991 - جىلعى 1- جەلتوقساندا تۇڭعىش رەت جۇزەگە اسقان بۇكىل حالىقتىق رەسپۋبليكا باسشىسىنىڭ سايلاۋى بولىپ ءوتتى. سايلاۋشىلاردىڭ 88,23 پايىزى قاتىسقان بۇكىل حالىقتىق شارادا ەلباسى ن. ءا. نازاربايەۆتى جاقتاپ جۇرتشىلىقتىڭ 98,78 پايىزى داۋىس بەردى.

 وسىلايشا، قازاقستان حالقى سايلاۋ ارقىلى نۇرسۇلتان نازاربايەۆقا ءوز تاعدىرىن سەنىپ تاپسىرعانداي ەدى. ونىڭ ۇستىنە بۇنداي قادامنىڭ ءوزى شايقالىپ تۇرعان ك س ر و- نىڭ تاعدىرىنا، قازاق ەلىنىڭ تاۋەلسىزدىگى تۋرالى ماسەلەلەردە كەلىسسوزدەر جۇرگىزۋگە، سونداي- اق ءتۇرلى جاعدايلاردىڭ الدىن الۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك قۇرىلىم بويىنشا جەدەل ءارى راديكالدى رەفورمالاردى جۇزەگە اسىرۋعا پرەزيدەنتتىڭ وكىلەتتىگىن نىعايتقان بولاتىن. ال 1991 - جىلى 8 - جەلتوقساندا بەلارۋس، رەسەي جانە ۋكراينا ەلدەرىنىڭ باسشىلارى تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعىن (ت م د) قۇرۋ تۋرالى كەلىسىمگە قول قويدى، بۇنىڭ ءوزى ك س ر و- نىڭ ناقتى قۇلاعانىن بىلدىرگەن ەدى. 10- جەلتوقسان 1991 - جىلى جوعارعى كەڭەس «قازاق س س ر- ءىن قازاقستان رەسپۋبليكاسى دەپ اتاۋ تۋرالى» شەشىم قابىلدادى. ال 1991 - جىلى 16 - جەلتوقساندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تاۋەلسىزدىگى جاريا ەتىلدى.

ءسويتىپ تاۋەلسىزدىك ارقاسىندا قازاقستان تالاي بەلەستى اتتادى، اسۋدان- اسۋعا جەتتى. ەلىمىز الەمدىك ارەنادا ويىپ تۇرار ورىنعا تابان تىرەدى. دەگەنمەن، بۇل دا «بولدىق، تولدىق» دەگەندى بىلدىرمەيدى. ويتكەنى، ءبىز ماڭگىلىك ەل بولۋعا ۇمتىلعان جۇرتپىز. ونداي مەرەيلى مەجەنى ەلباسى جولداۋىندا ايقىنداعان «قازاقستان 2050» ستراتەگياسى دىتتەيدى. تۇيىندەي ايتساق، ءبىز عاسىرلار بويى قانشاما ۇرپاقتىڭ ارمانى بولىپ وتكەن تاۋەلسىزدىكتىڭ، ۇلتتىق مەملەكەت قۇرۋ مۇراتىنىڭ جۇزەگە اسقان زامانىندا ءومىر ءسۇرىپ وتىرمىز. ەندىگى كۇنى ىرگەتاسى ساپالى قالانعان مەملەكەتىمىزدىڭ شاڭىراعى شايقالماي، تاۋەلسىزدىكتىڭ تۇعىرلى تۋى ماڭگىگە جەلبىرەي بەرەتىنىنە كۇمان جوق. ويتكەنى، قازاق دەپ سوعار جۇرەگى بار ءاربىر الاش بالاسىنىڭ جۇمىلاتىن تۇسى، ەشبىر تايسالمايتىن ءىسى دە وسى تاۋەلسىزدىك بولۋى ءتيىس.

قانات مامەتقازى ۇلى