ءۇندىستان دەگەن وسىنداي ەل - فوتورەپورتاج
ءۇش ۇيىقتاساڭ تۇسىڭە كىرمەيتىن شەكسىزدىك پەن عاجايىپ بولمىس - ءۇندى ەلىنىڭ ەرەكشەلىگىن عانا پاش ەتىپ تۇرعانداي.
بۇل - شالقىعان قوعام مەن ومىرگە جارماسقان بۇقارانىڭ قاراما-قايشى قاعيداتتارىنان قالىپتاسقان، ارتىنشا سول ەكى جىكتى بارىنشا جاقىنداتۋعا كۇش جۇمساپ، ءۇندىستاندى گۇلدەندىرۋگە تالپىنعان ءۇندى ۇلتىنىڭ مەملەكەتى.
جالپى، ۇندىلەر دە تۋرا قازاق سەكىلدى مال باققان ەل، ەشكىمگە سوقتىقپاي جاي جاتقان ەل. تاريحقا ۇڭىلسەڭىز، ۇندىلەر ەشبىر ەلگە ءبىرىنشى بولىپ شابۋىل جاساماعان. قوي مىنەزدى حالىق تالاي جىلدار بويى بىرەسە ورتالىق ازيانىڭ جۇرەكتىلەرىنە جەم بولىپ، بىرەسە ەۋروپانىڭ بودانىنا اينالىپ، تۋراسىن ايتقاندا، تاۋەلسىزدىگىن اڭساعان، بوستاندىقتى باق تۇتقان مەملەكەت. مىنە، 1947 - جىلدان بەرى بۇل مەملەكەتتىك باستى قۇندىلىعى - تاۋەلسىزدىگى.
دەگەنمەن تاۋەلسىز ەل بولۋ ءبىر باسقا دا، ونى ساقتاپ قالۋ ءبىر باسقا. بۇل سەزىمدى ءاربىر ءۇندى ءجىتى سەزىنۋ كەرەكتىگىن گاندي مەن نەرۋ تالاي ەسكە سالعان بولار. ياعني قاعاز جۇزىندە عانا ەمەس، ىشكى رۋحاني ءھام ەركىن ويلى ازاماتتاردان قالىپتاسقان، جەمقورلىقتان ادا، ءوز تىلىندە ەركىن سويلەيتىن قوعام اتانىپ ازات بولۋ ءاربىر تۇرعىننىڭ ەسىندە بولۋ شارت.
بۇگىندە ءۇندىستان دامۋشى مەملەكەت. ەكونوميكاسى كۇن ساناپ وسۋدە. دەموكراتيانىڭ داڭعىل جولىنان ەندى ولار اداسا قويماس. ءوز ءپرينتسيپى مەن باعىتىن بەكەمدەپ ۇلگەردى. الايدا ولقى تۇستارى دا جوق ەمەس. ءبىر قارىن مايدى شىرىتەتىن ءبىر قۇمالاقتار بۇل ەلدە دە جەتەرلىك. ەستىگەن قۇلاققا سەنبەۋشى ەدىك، كورگەن كوزدى ەندى الداي المايمىز.
وتكەن اپتادا ءۇندىستاننىڭ جۇرەگى سانالاتىن ماديا پرادەش شتاتىنىڭ ورتالىعى بحوپال قالاسى مەن تەلەنگانا شتاتىنىڭ ورتالىعى حايداراباد قالاسىنا «سوروس- قازاقستان» قورىنىڭ قولداۋىمەن 5 كۇندىك ءىسساپارعا اتتاندىق.
ءدىنى مەن دىلىنە بەرىك، داستۇرىنە ادال قوس شاھاردىڭ تۇرعىندارى ەكى الەمدە ءومىر ءسۇرىپ جاتقانداي. باسىم كوپشىلىگىنىڭ تۇرمىسى تومەن، دالىرەك ايتسام، ءسىڭىرى شىققان كەدەيلەر.
ەندى ءبىر بولىگى بايلىق پەن قىزىقتىڭ ورتاسىندا. بار يگى جاقسى سول ازاماتتاردىڭ اۋزىندا.
ال اۋىلدا - بارلىعى بىردەي. كۇندەلىكتى تاماعىن، ءبىر كيەر كيىمىن ازەر تاۋىپ وتىرعان جاندار. بۇلار ءتىپتى بايلىقتى ءوز كوزدەرىمەن كورمەگەن دە بولار. بارعا قاناعاتشىل قوعام. ءتىپتى قاناعاتشىل دەۋگە دە بولماس، جاقسى ومىرگە دەگەن ۇمتىلىس پەن ارتىق ەڭبەك ەتۋگە قۇلىقتارى جوق بولىپ كورىندى. بالكىم، وقۋ-اعارتۋ ومىرلەرىنىڭ ماڭىزىنا بالانبايتىندىقتان بولار. نە كەرەك، پۇتتى قۇت كورىپ، سول وزدىگىنەن جاقسى ءومىردى الىپ كەلەتىندەي جۇرەدى.
سانچي - بحوپال قالاسىنان 46 شاقىرىم قاشىقتىقتا ورنالاسقان عيباداتحانا. اشوكا پاتشانىڭ بۇيرىعىمەن ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىڭگى Ⅲعاسىردا قۇرىلىسى باستالعان ءۇندى مادەنيەتىنىڭ قۇندى مۇراسى بۇگىندە يۋنەسكو- نىڭ تىزىمىنە ەندى.
جەمقورلىققا جەكە توقتالعان ابزال. اۋەجايدان باستالعان سىبايلاستىق اۋىلدان ءبىر-اق اياقتالادى. اياقتالماي ءقايتسىن، اۋىلدان ارى قاراي اقشا جوق. حالىقتىڭ ساۋاتسىزدىعىن جەرگىلىكتى باسشىلاردىڭ باسىم بولىگى وزدەرىنە ءتيىمدى پايدالانادى. جالپى، ءۇندى قوعامىنىڭ 30 پايىزى ءبىلىمسىز دەپ سانالادى. ويلاي بەرىڭىز، ميلليارد حالىقتىڭ 30 پايىزى دەگەن - 300 ميلليون ادام. ول دەگەنىڭ ت م د ايماعىنىڭ تۇگەل تۇرعىنى ءبىلىمسىز دەگەن ءسوز. جاعامىزدى ۇستاتاتىن سيفر.
سول 30 پايىز ءوزىنىڭ قۇقىعىن قانداي ەكەنىن تاعى بىلمەيدى. مەكتەپ، اۋرۋحانا، ۇكىمەتتىڭ باسقا دا جاقسىلىعىن سەزىنە المايدى. سول باياعى ساۋاتسىزدىقتىڭ سالدارىنان. «اڭقاۋ ەلگە - ارامزا مولدا» دەمەكشى، جەرگىلىكتى باسشىلاردىڭ بار بىلگەنى - ءوز قانداستارىن قاناۋ عانا.
الايدا ءۇندىستاننىڭ جوعارعى باسشىلارى دا قول قۋسىرىپ قاراپ وتىرماعانى ايان. وزدەرىن الەمنىڭ دامىعان ەلدەردىڭ قاتارىنان كورگىسى كەلەتىنىن ءبىز تەلەديداردان ەستىپ، ءبىلىپ ءجۇرمىز. ەلدىڭ وڭالىپ كەتۋىنە ءتۇرلى باعدارلامالار، حالىقتى ەڭبەكپەن قامتۋدىڭ بار تەتىكتەرى جاساقتالىپ جاتىر. ءتىپتى اجەتحانا سالۋعا ارنالعان ۇلكەن باستامانى دا ايتۋعا بولادى.
دارەتتى كورىنگەن جەرگە سىندىرۋ جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ قاندارىنا ءسىڭىپ كەتكەن. بىلە بىلسەڭىزدەر، ءۇندىستاندا انتيسانيتاريادان پايدا بولاتىن ديارەيادان جىلىنا 600 مىڭ ادام مەرت بولادى. ونىڭ ۇشتەن ءبىر بولىگى - بالالار.
تاعى ءبىر وتكىر ماسەلە - بيۋدجەتتەن بولىنگەن قارجىنى جۇمساي الماي، ورتاق قازىناعا قايتا قايتارىلاتىندىعى. ءبىزدىڭ ەلدە دە كەزىگەتىن جايت، ءبىراق ءبىزدىڭ جاعداي بۇلاردىكىنەن الدەقايدا شۇكىر بولعاندىقتان، ەلەنبەي قالىپ جاتادى.
ال ءۇندى كەدەيلەرىنە بيۋدجەتتىڭ ءار تيىنىنىڭ جۇمسالعانى ابزال. حالىق ەڭبەك ەتىپ، سول قارجىنى قولدارىنا تۇسىرۋگە تالپىنادى. تاپقان تابىستارىن تولىقتاي الا المايتىنىن بىلە تۇرا، ەل جۇمىس ىستەۋگە قۇشتار. ال تاپتالعان قۇقىعىن جاۋىپ قويا سالعانعا ەتتەرى ۇيرەنىپ كەتكەن. ءبىراق دەليدەگى باسشىلار حالىقتى بارىنشا وياتۋعا، قۇقىعىن اياق استى ەتپەۋگە، اينالىپ كەلىپ بىلىمگە يتەرمەلەۋگە تىرىسىپ باعۋدا.
بيلىك پەن بۇقارانىڭ اراسىن الشاقتاتپاۋ ءۇشىن ەلدە الەۋمەتتىك اۋديت ىسكە اسۋدا. ياعني جەرگىلىكتى باسشىلاردىڭ قارجى جۇمساۋداعى ءىس- ارەكەتى حالىققا بارىنشا جاريا بولادى. اۋىل توڭىرەگىندەگى جيىنداردا الەۋمەتتىك اۋديت قىزمەتكەرلەرى وتكىزىلگەن تەندەرلەردى جاريالاپ، ونىڭ ناقتى قاي سالادا قالاي جۇمسالىپ جاتقانىن، كىمنىڭ قولىنا ءتيىپ، كىمگە جەتپەي جاتقانىن اۋىل جيىندارىندا جاريالاپ تۇرادى. بيلىك پەن بۇقارانىڭ بەتپە-بەت جۇزدەسۋى ەڭ الدىمەن اشىقتىقتى، كۇرمەۋى قيىن ماسەلەلەردى تەز شەشۋگە سەپتىگىن تيگىزەرىن ەل باسشىلارى جاقسى تۇسىنگەن.
قۇرامىندا ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنىڭ ايماقتىق ساياسات جانە جەرگىلىكتى ءوزىن- ءوزى باسقارۋ دەپارتامەنتىنىڭ قىزمەتكەرلەرى، قوعامدىق ۇيىم جەتەكشىلەرى، جۋرناليستەر، «سوروس- قازاقستان» قورىنىڭ ۇيلەستىرۋشىلەرى بار قازاقستاننان بارعان ءبىزدىڭ توپ ماديا پرادەش شتاتىنىڭ اۋىلدارىن ارالاپ، الەۋمەتتىك ءاۋديتتىڭ ءىس-جۇزىندە قالاي ءوتىپ جاتقانىن ءوز كوزىمىزبەن كورىپ قايتتىق. الداۋ مەن ارباۋعا تۇسكەن جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ ءوز قۇقىعىن تالاپ ەتۋدى ۇيرەتەتىن، قىسىلماي قاجەتىن سۇراي الاتىن دارەجەگە جەتۋگە الەۋمەتتىك اۋديتتىك كومەگى كوپتەپ تيۋدە.
قۇرىلىس الاڭدارىندا، جول جوندەۋ جۇمىستارىندا، باسقا دا الەۋمەتتىك باعدارلامالاردا ۇكىمەتتىڭ اقشاسى قالاي جۇمسالىپ جاتقانىن الەۋمەتتىك اۋديت ءجىتى باقىلاپ وتىرادى. 2-3 ايدا ءبىر رەت اۋىل تۇرعىندارىنىڭ جيىنىن وتكىزىپ، اتقارىلعان ءىس-شارالاردى سارالاپ، الەۋمەتتىك اۋديت قىزمەتكەرلەرىنىڭ ەسەبىن تىڭداپ، وڭ ناتيجە شىعارۋ پروتسەسى ەلدىڭ دامۋ دىڭگەگىنىڭ وڭ باستاۋى دەسەك تە بولادى.
ءۇندىستان رەسمي تۇردە 2 تىلدە سويلەيدى. حيندي جانە اعىلشىن. بۇل زاڭمەن بەكىتىلگەن. نەگە اعىلشىن دەسەڭىز، ول بىلاي. بىرىنشىدەن، ۇندىلەر ۇزاق ۋاقىت بويى بريتانداردىڭ وتارلاۋىندا بولدى. ياعني باسشىلىقتىڭ بارلىق دەڭگەيىندە اعىلشىن ءتىلى ۇستەمدىك قۇردى. ءارى ءبىلىم، عىلىم، الەممەن قاتىناس ءتىلى اعىلشىن بولعاندىقتان، ولار بۇل ارتىقشىلىقتارىنان باس تارتپادى. ەكىنشىدەن، ەل تۇرعىندارى ورنالاسۋ ايماعىنا بايلانىستى 22 تىلدە سويلەيدى. وعان 2000 عا جۋىق ديالەكتىنى تاعى قوسىڭىز. ءبىرىنىڭ ءتىلىن ءبىرى تۇسىنە بەرمەگەندىكتەن، ولارعا ورتاق ءتىلدىڭ قاجەتى قاتتى ءبىلىندى.
جالپى، ءۇندىستان - اگرارلى ەل. قالا مەن اۋىل اراسى تۇگەل ەگىستىك القاپتارى. نەگىزگى قورەكتەرى - كۇرىش، سوندىقتان كۇرىش القاپتارىن ەلدىڭ كەز كەلگەن وڭىرىنەن كورە الاسىز.
مۋسسوندىق جاۋىنداردىڭ دا پايداسى وراسان. كۇرىش القاپتارى مول ىلعالدى قاجەت ەتەتىندىكتەن مۇنداي اۋا-رايى كۇرىششىلەرگە ءتيىمدى-اق. قاتتى جاۋىن كەزىندە وزەن- كولدەردىڭ ارناسى قاجەتتى مولشەرگە تولىپ، ەگىن القاپتارىنىڭ سۋدان تارشىلىق كورمەۋىنە كوپتەپ كومەگى تيەدى.
جايىلىمدى جەردىڭ ازدىعى مال باعۋعا قولايسىز. ەتكە قىزىقپايتىن ۇندىلەرگە بۇل ماڭىزدى دا ەمەس. سيىردىڭ قاسيەت سانالاتىنى دا سودان بولار. ال ەت جەپ وسكەن بىزدەر ءۇشىن بۇل تۇرپايى كورىندى. بايقاعانىمىز، ۇندىلەر قازاققا قاراعاندا مايدا ءارى ءالجۋازداۋ بولىپ كەلەدى. قىمىزدى قوتارا ءىشىپ، قازى-قارتانى اساپ جەگەننىڭ پايداسىن قازاقتىڭ بولمىسىنان انىق بايقايسىڭ.
ەسەسىنە ءۇندى قىزدارى الەمنىڭ باسقا ارۋلارىنا قاراعاندا يبالى، يناباتتى بولىپ كەلەدى. ەر- ازاماتتىڭ الدىن كەسپەك تۇگىلى بەتىنە تىكە قارامايدى. وتباسى قۇندىلىعىن ءبىرىنشى ورىنعا قويا بىلەدى. ۇلتتىق كيىمى بويىندا، باسىنان ورامالىن تاستاماۋعا تىرىسادى. بالكىم، بەس ساۋساق بىردەي بولماس، ءبىراق باسىم كوپشىلىگى بىزگە سولاي كورىندى.
ەلدىڭ لاستىعىنا كەلسەك، العاشقى ورىننان جاقىن كۇندەرى ىسىرىلا قويمايدى-اۋ. اجەتحانالار ەلگە اۋاداي قاجەت. قالا كوشەلەرى تەمىردەي تارتىپكە ءزارۋ. اۋىل ىرگەسىندەگى وزەن كولدەردىڭ بارلىعى كىر جۋاتىن توعانعا اينالعان. تىزبەكتەپ كەتە بەرۋگە بولار، ءبىراق سىزدەر ءۇندىستاندى كورمەي كەتە مە دەپ قورقام.
ارينە، ۇكىمەت تە قول قۋسىرىپ قاراپ وتىرعان جوق. ەلدىڭ مادەنيەتىن ارتتىرۋعا بار كۇشىن سالۋدا. ءبىراق مەن ماسەلەنى مادەنيەتتەن ەمەس، ەلدىڭ ۇستاناتىن يندۋيزم دىنىنەن ىزدەدىم. قۇلشىلىق ورىندارىنىڭ باسىم بولىگى وتە لاس. اۋ، ءدىن دەگەن تازالىقتان باستالماۋشى ما ەدى؟! دارەتسىز مەشىتكە ەنبەگەن، داستارقانعا وتىرماعان، بالا ەمىزبەگەن قازاعىما بۇل جات قىلىق. ۆيشنۋ مەن كريشنا ادامنىڭ دامۋ قۇندىلىعى باسقادا دەپ ايتتى ما، الدە ايتقانعا قۇلاق اسپايتىن ۇندىلەردىڭ وزدەرى كىنالى مە، ايتەۋىر يندۋيزمنىڭ توڭىرەگى تازا ەمەستەي بولىپ كورىندى.
كوش جۇرە تۇزەلەدى دەمەكشى، ءۇندى قوعامى دا ۋاقىت وتە بۇل كەلەڭسىزدىكتى ارتقا تاستار دەپ سەنەمىز. ايتپاقشى، ءۇندىستاندا ىشكى اۋە قاتىناسى جاقسى دامىعان ەكەن. مەن كورگەن ءتورت قالاسىنىڭ اۋەجايى حالىقارالىق ستاندارتتارعا ساي. ىشكى رەيستەردىڭ سانى ەداۋىر كوپ. بيۋدجەتتىك اۋە كومپانيالاردىڭ قىزمەتى قالتقىسىز. الەمدە جەر كولەمى جەتىنشى ورىن الاتىن ءۇندىستان اۆياتسيا سالاسىن مىقتاپ قولعا الىپتى. 2,7 ميلليون شارشى شاقىرىم جەرىمىز بار ءبىزدىڭ ەل دە ءۇندىستاننان ۇيرەنەر تۇسىمىز كوپ.
عاجايىپ ءۇندى ەلىنە جاساعان ساپارىمىزدان تۇيگەنىمىز كوپ. حالقىن مادەني داعدارىستان وياتۋعا كۇش سالىپ جاتقان ءۇندى قوعامىنىڭ وقىعان ازاماتتارىنىڭ ەڭبەگى ەلەنۋى ءتيىس. قازاقستاننان بارعان ءبىزدىڭ دەلەگاتسيا دا جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋ جۇيەسى قانداي پرينتسيپتەردەن جاساقتالعانىن كورىپ ءبىلدى. الەۋمەتتىك ءاۋديتتىڭ جەمىسىن حالىق كورە باستاعانىنا كوز جەتكىزدى.
ءۇندى ەلى قازاقستان مەن و ا ر- دان كەلگەن دەلەگاتتاردى ىستىق ىقىلاسپەن قارسى الىپ، ەلدەگى الەۋمەتتىك اۋديتتىڭ قىر-سىرىمەن ەتەنە تانىستىردى.
اتالعان ساپاردى ۇيىمداستىرعان «سوروس- قازاقستان» قورىنا العىسىمىزدى بىلدىرەمىز.
اۆتور: اسقار بەكوۆ.
الماتى- دەلي- بحوپال- مۋمباي- حايداراباد- الماتى.
myprofession.kz
