قازاقستانداعى «ۇيقى اۋرۋى» اتانعان دەرتتىڭ قۇپياسىن كىم اشادى؟

كوكشەتاۋ. قازاقپارات - كالاچي- انوماليا ما الدە... بۇگىنگى كۇنى بۇل سۇراق ءبۇتىن ەلدى مازالاپ وتىرعان جايى بار.

حالىق اراسىندا «ۇيقى اۋرۋى» اتانىپ كەتكەن قۇپيا دەرت العاش رەت 2013 - جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا تىركەلگەن بولاتىن.

سودان بەرى ءبىراز ۋاقىت وتسە دە بۇل دەرتكە داۋا تابىلماي كەلەدى.

وسى ۋاقىت ىشىندە تالاي قۇزىرلى ورگانداردىڭ وكىلدەرى اقمولا وبلىسىنداعى وسى شاعىن اۋىلعا ات باسىن تىرەپ، حالىقتى تولعاندىرىپ وتىرعان وسى ماسەلەنىڭ ءمان-جايىن انىقتاماق بولدى. ءبىراق...

بۇگىنگى كۇنى جۇمباق اۋرۋعا شالدىققانداردىڭ سانى 60 قا جەتكەن. ءدال قازىر ولاردىڭ قانداي اۋرۋمەن اۋىراتىنىن جانە وعان نە سەبەپ بولىپ وتىرعانىن اشىپ ايتۋ مۇمكىن بولماي وتىر. قازىرگى مەديتسينانىڭ ءوزى اتالعان دەرتپەن كۇرەسۋگە دارمەنسىزدىك تانىتۋدا. ءبىر سوزبەن ايتقاندا ەسىل اۋدانىنداعى كالاچي اۋىلىندا الاڭداعان جۇرتتى جۇباتار جان بولماي وتىرعان جايى بار.

الدىمەن وتكەنگە وي جۇگىرتىپ كورەيىك. اقمولا وبلىسىنىڭ ەسىل اۋدانىنداعى 680 تۇرعىنى بار كالاچي ەلدى مەكەنى كراسنوگور اۋىلدىق وكرۋگىنە قارايدى، ول بۇرىنعى قالا تەكتەس كراسنوگور كەنتىنىڭ ىرگەسىندە ورنالاسقان.

بۇل قالاشىقتا كەزىندە 6,5 مىڭ ادام تۇرسا، ولاردىڭ باسىم كوپشىلىگى - شاحتەرلەر ەكەن. ەلدى مەكەن ك س ر و-نىڭ كەن ونەركاسىبى باسقارماسىنا قارادى، 60-90 - جىلدارى اۋىل ماڭىنان ۋران ءوندىرىلدى. ۋران ءوندىرىسى 1991-1992 - جىلدارى توقتاپ، شاحتالار جابىلىپ قالدى، تۇرعىندار جۇمىس ىزدەپ جان-جاققا كوشە باستادى. وسىعان بايلانىستى كراسنوگور كەنتى الەۋەتى تومەن ەلدى مەكەندەر قاتارىنا ەنگىزىلىپ، تۇرعىنداردى اۋدان ورتالىعى ەسىل قالاسى مەن كالاچي سەلوسىنا كوشىرۋ قولعا الىندى.

الايدا، 2013 - جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا كالاچي تۇرعىندارىنىڭ اراسىندا العاش رەت بىرنەشە تاۋلىكتەپ ۇيىقتاپ قالۋ وقيعاسى تىركەلدى. العاشىندا دارىگەرلەر مۇنى كوكتەمدە ادامنىڭ بويىنداعى يممۋنيتەتتىڭ السىرەۋىنەن دەپ توپشالاسا، كەيىن تۇرعىنداردىڭ بىرىنەن سوڭ ءبىرى ۇزاق ۇيقىعا كەتۋىنە الاڭداي باستادى. سول كەزدە، جۇمباق دەرتتىڭ سەبەبىن انىقتاۋدا دارمەنسىزدىك تانىتقان دارىگەرلەر ناۋقاستارعا «ۇيقى اۋرۋى» ياعني، (ەتيولوگياسى بەيمالىم ەنتسەفالوپاتيا) دەگەن دياگنوز قويۋمەن شەكتەلدى.

ال، تۇرعىندار بولسا، اۋىلدى دەندەپ بارا جاتقان تۇسىنىكسىز قۇبىلىس سول ماڭداعى ەسكى ۋران شاحتالارىنان شىعىپ جاتقان رادياتسيانىڭ اسەر ەتۋى مۇمكىن دەپ شۋلادى.

وسىعان بايلانىستى بيىلعى جىلدىڭ 12-17 - ناۋرىز ارالىعىندا ق ر دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى جانىنان تۇرعىندار اراسىنداعى بەلگىسىز اۋرۋدىڭ سەبەبىن انىقتاۋ ماقساتىندا ارنايى جۇمىس توبى قۇرىلىپ، وسى ەلدى مەكەندە سۋ، اۋا، توپىراق، ءتىپتى تۇرعىنداردىڭ تىرناعى مەن شاشىنا دەيىن زەرتتەلىپ، مەديتسينالىق تەكسەرۋدەن وتكىزىلدى. جالپى، 2013 - جىلدىڭ ناۋرىز ايىنان باستاپ «ەتيولوگياسى بەيمالىم ەنتسەفالوپاتيانىڭ» پايدا بولۋ سەبەبىن انىقتاۋ ماقساتىندا 7 مىڭعا جۋىق زەرتتەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپتى. قازىرگى تاڭدا ينفەكسيالىق جانە باكتەريالىق فاكتورلاردىڭ بارلىعى جويىلدى. «اۋىل ايماعىنداعى گاممافون مولشەرى قالىپتى، تۇز بەن اۋىر مەتالداردىڭ ر ش ك-نەن جوعارىلاۋى بايقالماعان» دەگەن شەشىمگە كەلگەن ماماندار. دەگەنمەن، قانشا رەت زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزسە دە عالىمداردىڭ ەڭبەگى جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ كوڭىلىنەن شىقپاي وتىر.

«كوميسسيا كەلەدى، ءوزارا سويلەسەدى دە كەتەدى. وسىندا ۋران كەنىشىندە جۇمىس ىستەگەن 20-25 -جىل تاجىريبەسى بار 40 تان استام شاحتەرلەر تۇرادى. عالىمداردىڭ بىردە- ءبىرى سول ادامدارمەن اقىلداسقان ەمەس»، دەيدى كالاچي سەلوسىنىڭ تۇرعىنى ۆيكتور كريۋكوۆ.

وسىعان بايلانىستى اعىمداعى جىلدىڭ باسىندا وبلىستىڭ بۇرىنعى اكىمى قوسمان ايتمۇحامەتوۆ تۇرعىندارى جۇمباق دەرتكە شالدىققان ەلدى مەكەندە بولىپ، حالىقپەن كەزدەستى. بەلگىسىز سىرقاتقا شالدىققان جۇرتپەن بەتپە-بەت جۇزدەسكەن اكىم بۇل ماڭنان ەشكىمنىڭ كوشىرىلمەيتىنىن، ەسەسىنە كالاچيدەگى وقۋشىلاردى شيپاجايعا جىبەرىپ، ولاردىڭ دارۋمەنگە باي ازىق- تۇلىكپەن قامتاماسىز ەتىلەتىنە ۋادە بەرگەن ەدى.

سونىمەن قاتار، زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ جان- جاقتى جۇرگىزىلمەگەنىن ەستىگەن ول كۋرچاتوۆ قالاسىنداعى ەكولوگيا جانە رادياتسيالىق قاۋىپسىزدىك ينستيتۋتى ۇلتتىق ورتالىعىنان جىلجىمالى زەرتحاناسى بار ءبىر توپ عالىمدار كەلىپ زەرتتەۋ جۇمىستارىن قولعا الاتىنىن مالىمدەگەن. الايدا، عالىمدار ەلدى مەكەننىڭ سۋىن، توپىراعىن جانە اۋاسىنا دەيىن زەرتتەدى، ءبىراق ناقتى قورىتىندى شەشىم شىقپاي وتىر. ولار بۇل جەردەن شامادان تىس رادياتسيانى دا، سۋدان رادوندى دا تاپپادى.

ارينە، تۇرعىنداردى كەز-كەلگەن ۋاقىتتا قالعىپ كەتۋ قاۋپىمەن ءومىر ءسۇرۋ الاڭداتادى. جۇرتتىڭ سوزىنە قاراعاندا، دەرت شىعىس جاقتان جەل تۇرعان كەزدە دەندەپ كەتەتىن كورىنەدى.

"شىعىس باعىتتان ياعني، ۋران شاحتالارى ورنالاسقان جاقتان جەل تۇرسا بولدى. ادامداردىڭ ۇيىقتاۋى باستالادى. شاحتادا ۋراننان باسقا، رادون گازدارى دا بار. سوندىقتان رادياتسيا كوزى رەتىندە وسى گازدىڭ دا زيانىن ەسكەرگەن ابزال"، دەيدى كراسنوگور كەنتىنىڭ تۇرعىنى گريگوريي سولداتوۆ.

ال، زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەن دالالىق جۇمىس توبىنىڭ جەتەكشىسى ۆيتاليي رومانەنكو بۇل پىكىرمەن كەلىسپەيتىندىگىن ايتادى. ونىڭ پىكىرىنشە، بۇعان رادون گازىنىڭ ەش قاتىسى جوق كورىنەدى.

"بىرىنشىدەن، رادون گازى - رادياكتيۆتى گاز. ءبىراق، ودان ادامدار ۇيىقتاپ كەتىپتى دەگەندى بۇرىن-سوڭدى ەستىگەن ەمەسپىن جانە بىلمەيدى ەكەنمىن. ادامدى ۇيىقتاتۋ ءۇشىن، رادوننىڭ كوپ مولشەرى كەرەك. سوندىقتان، مەنىڭ پايىمداۋىمشا "ۇيقى دەرتىنە" رادوننىڭ ەش قاتىسى جوق"، دەيدى ۆيتالي رومانەنكو.

قانشا ۋادە بەرسە دە، جەرگىلىكتى جۇرتتىڭ كوڭىلى الاڭ. سەبەبى ەپيدەميولوگيالىق احۋال جاقسارۋدىڭ ورنىنا كۇن سايىن ۋشىعىپ بارا جاتىر. اتاپ ايتساق، اتالمىش ەلدى-مەكەن تۇرعىندارىنىڭ ەس-ءتۇسسىز قۇلاپ، بىرنەشە تاۋلىكتەپ ۇيىقتاپ قالاتىن تۇسىنىكسىز دەرتكە شالدىققانى تۋرالى تالاي رەت جازىلدى. تەك سوڭعى ءبىر-ەكى ايدىڭ ىشىندە 10 نان استام ادام دارىگەردىڭ كومەگىنە جۇگىنگەن. وعان قاراشا ايىندا بىردەن سەگىز ادام، كەيىن تاعى 5 ادامنىڭ قالعىپ كەتىپ اۋرۋحانا كەرەۋەتىندە ويانعانى دالەل.

وسى رەتتە، عالامتور بەتتەرىندە پايدا بولعان اقمولا وبلىسى اكىمىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى قادىرحان وتاروۆتىڭ وبلىس اكىمىنىڭ باستاماسىمەن ۇكىمەتتە كالاچي اۋىلىنىڭ تۇرعىندارىن كوشىرۋ تۋرالى ماسەلە قارالىپ، وندا وسى ماقساتتا مەملەكەتتەن 2 ميلليارد قارجى بولىنەتىنى جونىندەگى اقپاراتى كالاچي مەن كراسنوگور ەلدى مەكەندەرىندەگى ۇيقىدان كوز اشپاعان تۇرعىندارعا سەنىم ۇيالاتقانداي ەدى. ءبىراق تۇرعىنداردىڭ بۇل قۋانىشى كوپ ۇزاماي سۋ سەپكەندەي باسىلدى.

ويتكەنى، اۋدان اكىمى قالي راحمەتوۆ "جۇمباق اۋرۋ" دەندەگەن ەلدى مەكەندەردەن تۇرعىنداردى كوشىرۋ تۋرالى ەشقانداي رەسمي مالىمەت بولعان ەمەس جانە وعان ەش نەگىز جوق دەپ وتىر.

ال، وڭىرگە جۇمىس ساپارىمەن بارعان قازىرگى وبلىس اكىمى سەرگەي كۋلاگين تۇرعىندارمەن كەزدەسۋ بارىسىندا : "ءبىز قانداي دا ءبىر شارا قولدانباس بۇرىن مۇنداعى جۇرتتى دۇرلىكتىرىپ وتىرعان ەرەكشە قۇبىلىستىڭ سەبەپ-سالدارىن انىقتاپ الۋىمىز كەرەك. الداعى ۋاقىتتا قوسىمشا زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ ءۇشىن عالىمدار شاقىرتىپ، زەرتتەۋ جۇمىستارىن جالعاستىراتىن بولامىز. سوندىقتان، سىزدەردىڭ پىكىرلەرىڭىزدى ءبىلۋ مەن ءۇشىن ماڭىزدى"، دەگەن بولاتىن.

وسىلايشا، "ۇيقى اۋرۋى" العاشقى تىركەلگەنىنە 1,5  جىلدان استام ۋاقىت وتسە دە، بۇگىنگى كۇنگە دەيىن ونىڭ سەبەبىن انىقتاۋ مۇمكىن بولماي وتىر. جەرگىلىكتى جۇرت بۇنى جابىلىپ قالعان ەسكى شاحتالاردان ءبولىنىپ وتىرعان «رادياتسيا مەن رادوننىڭ كەسىرى» دەسە، زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزگەن عالىمدار جۇمباق دەرتتى بۇل جايمەن بايلانىستىرمايدى. دەرتتىڭ قايدان شىققانى، ونى نە قوزدىراتىنى ازىرگە جۇمباق كۇيىندە قالىپ وتىر.

سوندا كالاچي- انوماليا ما الدە... بۇعان ازىرگە جاۋاپ جوق. "ۇيقى اۋرۋىنىڭ" قۇپياسىن اشۋ الداعى ۋاقىتتىڭ ەنشىسىندە.

دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ وسى ماسەلەگە نازار اۋداراتىن كەزى كەلگەن جوق پا؟

P. S. ماتەريال جازىلىپ بولعان كەزدە اۆتور ءوزىن تولعاندىرىپ جۇرگەن ساۋالداردى ق ر دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە الەۋمەتتىك دامۋ ءمينيسترى تامارا دۇيسەنوۆانىڭ بلوگىنا جىبەردى. جاۋابى كەلگەن سوڭ ماسەلەنىڭ انىق-قانىعى جونىندە «قازاقپارات» وقىرماندارىن حاباردار ەتەتىن بولامىز.

اۆتور: اسلان وسپانوۆ