الەمدە جوق اپپاق ساعىنىش يەسى
پوەزيا - پاديشاھ الەمى «ءسىز» كەيىپكەرىمەن تولىققان-دى. «سىزگە» دەگەن اڭسار كەيىنگى بۋىننىڭ تۇعىر-ناماسىنا اينالدى. ءبىراق... ءيا، ءماتر، ءسىزدى قۇپتاي المايمىن، كەيىنگى بۋىن گۇلناردىڭ ىڭكار لەبىزىنە ماسايسا دا، ەپيگونى بولماۋعا تىرىستى. ويتكەنى، ماحاببات پەن عاداۋات مايدانداساتىن اقىننىڭ جۇرەگىندە ءوز ءۇنىن ەكشەي الاتىن يممۋنيتەت قالىپتاسۋى كادىك.
گۇلنار سالىقبايدان كەيىنگى بۋىننىڭ جۇرەك لۇپىلىندە گۇلنار اقىننىڭ لەبىزى ايقىن سەزىلەدى. ءبىراق، ءاربىر اقىننىڭ بولمىسى بولەك، اينۇر ءابدىراسىل قىزى ءور رۋحتى، روزا سەيىلحان پالساپاشىل، نازيرا بەردالى سۇڭعىلا سىرشىل، تاناكوز تۇڭعيىق، ماقپال جۇماباي سىرلى سازىمەن، باقىتگۇل باباش مۇڭشىل مۇنارىمەن، ءاليا داۋلەتبايەۆا ازاماتتىق ۇنىمەن، اسىلزات ارىستانبەك پاتشايىمداي پاڭ جىرلارىمەن ەرەك.
الايدا، كەيىنگى بۋىن تۋرالى اسقاق پافوسپەن ايتا الماسپىز. ۇدايى مۇڭشىلدىق، ۇدايى ساعىنىش پەن سىڭسۋ، ەگىلۋ سارىندى جىرلاردىڭ اياسىنان شىعا الماي جۇرگەن اقىندارىمىز بارشىلىق. پوەزيا - ىرعاق بولعانىمەن، ول كوپتەكتى كوركەم مۇرات!
سول اقىننىڭ ءبىرى ءھام بىرەگەيى - باقىتگۇل باباش. سوڭعى كەزدەرى ءوندىرىپ جازىپ، ولەڭسۇيەر قاۋىمنىڭ ىستىق لەبىزىنە بولەنىپ جۇرگەن اقىن.
ب. باباشتى وقىعان سايىن تاراس شيەۆچەنكونىڭ «تال» پوەماسى مەن س. شايمەردەنوۆتىڭ «ءماجنۇن تال» اتتى شىعارماسى ەسكە ورالادى. مۇنداعى ليريكالىق كەيىپكەرلەردىڭ ءمۇسىنى عاجاپ، كىرپياز تازا سۇلۋلىقتىڭ بەينەسى. و. بوكەيدىڭ «قار قىزىنداعى» قار قىزىنىڭ ىشكى ايقايى (ءۇنى) شالىنعانداي بولادى. بۇل بەينەلەر ماڭگى جۇتىلمايتىن پاكتىكتىڭ، اڭسارلى ماحابباتتىڭ، مۇڭشىل جالعىزدىقتىڭ بەينەسىندەي ادەبيەتىمىزدە مۇنتازداي مۇنارلانا بەرمەك.
كۇيىن كەشىپ عارىپتىڭ، قالىپ قويعان جاعادا،
مەن ءبىر سىنىق قاناتى، سىڭارى جوق شاعالا...
قۇنداقتاپ اپ قۇسامدى، الديلەسە قارا ءتۇن،
قيالىممەن ەل كەزەم، سىزداپ سىڭار قاناتىم...
كوزى عانا سويلەيتىن شاعالامىن - ايىبىم...
ەندى ماعان ءبارىبىر: سۇيمەگەنىڭ، سۇيگەنىڭ.
كەۋدەمدەگى سارى گۇل، قۋراپ قالعان كۇيدەمىن....
بۇرىنعىداي ەلەڭدەپ، ساعىنبايمىن، راسىم.
كوز الدىمدا كولبەڭدەپ، كوبەلەك بوپ تۇراسىڭ...
جۇرەگىمە دەرت ەنىپ، جۇدەرىمدى كىم بىلگەن؟
كوزدەرىڭە ورتەنىپ، كۇلگە اينالعان گۇلمىن مەن...
ەكى وتتىڭ ورتاسىندا سەندەلگەن
سىڭار قانات قۇس ەدىم عوي، راسىندا.
«سىڭارى جوق شاعالا»، «كۇلتەسى اپپاق گۇل»، «اقبوكەندەي اداسۋ»، «ساندۋعاشقا اينالۋ» - ولەڭنىڭ پوەتيكالىق قۋاتىن ۇستەۋشى مەتابوليكالىق قۇبىلىس. مەتابولا قۇبىلىسى جونىندە جانات اسكەربەك قىزى «ميفتىڭ پوەتيكاداعى قىزمەتى» اتتى مونوگرافيالىق ەڭبەگىندە «قازىرگى پوەزيا جارىق دۇنيەنىڭ قاينار كوزىن، ناعىز شىنايى تابيعاتىن ونىڭ ءتۇپ تەرەڭىنە ۇڭىلە، ءارتۇرلى الەمگە قاتىستىلىعىن تەرەڭ تانىتا وتىرىپ بەينەلەۋگە ۇمتىلادى...» دەلىنگەن.
ادام مەن اينالانىڭ اۋىسىپ كەتۋى - اسىلىندە جاراتىلىستىڭ ءتۇپ جاراتۋشىسىمەن بەيسانالى قاۋىشۋعا قۇشتارلىعى، قۇپيا كودتى سۇحباتى دەسە بولعانداي.
مەن - بەيداۋا دەرتتى ەمگەن كوڭىل ەدىم قاياۋلى،
سەن - بىلمەدىڭ اياۋدى.
ساعىنامىن، - دەدىڭ دە، ساعىنبادىڭ شىنىندا.
تاعى دا مۇڭ كەۋدەمدە، تاعى دا شەر - جىرىمدا.
مەن - جىبەكتىڭ كوز جاسى ەم، تامىپ تۇسكەن جايىققا،
سەن - جورىدىڭ عايىپقا.
عاجاپ دەدىم بار كۇندى، ازابىنا مويىماي.
عازال- جىرىن جانارعا جاسىرادى مويىل اي.
مەن - تىرلىكتەن ءتۇڭىلىپ، ۇڭىلگەندە جۇرەككە،
سەنى كورىپ، ءدىر ەتكەم...
كوكتەن تۇسكەن كۇمىس شىققا مالىنىپ،
وتەم، جانىم،
قىسقا عانا عۇمىرىمدا، ءوزىڭدى،
الەمدە جوق اق سەزىممەن ساعىنىپ...
«الەمدە جوق اق سەزىممەن ساعىنىپ...»
سۋرەتكەرگە مىنا جۇپىنى عۇمىر قاشاندا تار، قاشاندا قامالداي قارالى. سوندىقتان سۋرەتكەر جاداۋ كوڭىلدى جۇباتاتىن «وڭگە الەمگە» ىنتىزار. ونى جۇرەكتىڭ ىشىنەن ارشىپ، مۇنتازداي تازارتىپ السا عانا اق بەرىشتەدەي الەممەن تۇتاسىپ كەتە الادى. ول «الەمنىڭ» اق وتاۋى جاراسىم مەن جايلىلىق ءھام جۇپار الەم. سوندىقتان دا، سۋرەتكەر ءومىردىڭ قانداي دا توزبەس تەپەرىشتەرىنەن جۇرەگىنە كەك بايلاماي، ەسەسىنە مۇنارداي مۇڭ بايلاپ، مونشاقتاي ولەڭ ەتۋگە ءماجبۇر.
وسى تۇستا، تالعام مەن تالاپ دەگەن دۇنيە تۋادى. تالعام - اقىننىڭ ار- ۇياتىنىڭ ءوسىپ جەتىلگەن تۇسى. دەمەك، قاراپايىم جازسا دا قارابايىرلىققا بوي الدىرماۋى قاجەت. وقىرمانمەن قاتارلاس بولماۋى ءتيىس، وقىرماندى ەرتىپ اكەتۋى كەرەك. مىنە، باقىتگۇلدىڭ جىرى دا وسىنداي، ءبىر ۇيقاسقا ءبىر ۇيقاس قوسىلعاندا، قانشاما ءساتتى جىبەرىپ العانداي كۇي كەشەتىنىڭ سودان، ءبىراق، مۇنىڭ ءبارىن اينالايىن وقىرمان ىممەن سەزىپ، ىشپەن ءبىلۋىڭ ءتيىس. ول ءۇشىن دە باقىتگۇلدىڭ بيىگىنە قاراي ۇمتىلىس جاساۋ كەرەك.
سۋرەتكەردىڭ مۇڭنان مۇنارا سوققان جىرلارى كەي تۇستا ءۇزىلىپ قالعانداي بولادى، كەي تۇستا شۇماعىنا شۋماق قوسىپ جازىپ تاستاعىڭ كەلەدى. سەنى دە ءوز الەمىنە ەرتىپ العانداي. كەيدە تاپتىشتەمەي تارس ەتكىزەدى. كەيدە جەتكىزە الماي قينالعانداي.
ەسكى دوسىم ەستەلىك،
ەكەۋمىزدى توگىپ وتىر كەستە قىپ.
...مەن ءبىر كۇنى كەتەمىن بۇل شاھاردان،
تاۋسىلادى تاتار ءدام.
ۇشام كوككە قاپ-قارا گۇل قولىمدا،
قاپ-قارا مۇڭ... جەل تۇرادى جولىمدا.
العاشقى ەكى شۇماق ءبىر وي، كەيىنگىسى تاعى باسقا ويدى مەڭزەسە، كەلەسى شۇماق «ۇشام كوككە قاپ قارا گۇل قولىمدا» مۇنىڭ ءوزى ءبىر سالماقتى وي، «قاپ قارا مۇڭ، جەل تۇرادى جولىمدا...» ەگەر وسى شۇماققا تۇسىنىك بەرىڭىزشى دەپ اقىننان بىرەۋ سۇراي قالسا، بالكىم ءوزى دە جاۋاپ بەرە الماس. ويتكەنى، بۇل سول ساتتەگى الاسۇرعان سەزىم-كۇيدىڭ ناق سۋرەتى. (مۇنى ۆ. بەليانيننىڭ «پسيحولينگۆيستيكاسى» انىق ءتۇسىندىرىپ بەرە الادى). بالكىم دە، سۋرەتكەر اسىعىس وتىرىپ جازا ما دەپ ويعا قالاسىڭ. الايدا، باس قۇراپ كەلگەن ولەڭدى ساپ-سابىمەن سىڭعىرلاتىپ تىزە ءبىلۋ دە شەبەرلىك پەن شىڭدالۋعا باۋلىسا كەرەك-ءتى.
پوەزيا ءسۇمبىل سىرىمەن ءھام ورنەكتى تىلىمەن كوركەم، قۇنارلى قاباتىمەن، داستاندى دۇنيەتانىمىن قۇندى. دەمەك، ويعا قۇنار، ۇيقاسقا سالماق سالۋ قاجەت.
شاراسىز قالپىمدى ايقىنداپ،
جاناردان لاعىل مۇڭ قۇلايدى.
سىزگە ارناپ جازىلعان عازالدى اي تىڭداپ،
جۇلدىزدار جىلايدى.
اقىرەت ءتۇن دەگەن.
(كۇن كو-ءو-وپتەن كۇلمەدى).
مەن جايلى ولەڭ جوق كىتاپتى قۇشاقتاپ،
ءسىز جايلى ولەڭگە ەن تاعىپ، ءتۇسى اپپاق،
اقۇرپەك ارماندى ايعا ءىلىپ وپىنعام،
قاپ-قارا تۇندەردە قايعىرىپ وتىرام.
...قۋانتشى ءبىر كەلىپ.
الليتەراتسيالىق ايقىندىققا، قيسىندى كەيىپتەۋگە شەبەر قالام يەسىنىڭ ليريكالىق اۋەنگە تاۋەلدى ەكەنىن بايقايسىز. اقىننىڭ اۋەنگە ەلتىگەن تىركەستەرى ۇيقاسقا كوپ كوز ىلمەيدى. قارا ولەڭنىڭ قالىپتى ءپىشىنىن بۇزىپ، مودەرنيزمنەن پوستمودەرنيزمگە سەكىرگەن قازىرگى قالامگەردىڭ بويىنداعى مىنەز بۇل.
اقىندا اپپاق الەم مەن قارا تۇنەك قاشاندا ايقاسقا تۇسەدى. قارا تۇندە جالعىز ايمەن سىرلاساتىن لايلەك («ماڭگىلىك بالا بەينە») ەسىڭىزدە مە؟ بۇل ساز سونداي ەجەلگى قۇسا مەن اۋادا قالقىعان مۇڭداردىڭ جالعاسى-تىن. اقىنعا «كىمگە ولەردەي عاشىقسىز؟» دەگەن سۇراق قانشاما رەت قويىلدى ەكەن؟ ايتپەسە، كەڭەس ادەبيەتى مۇنداي كەيىپكەر تىزبەگىن «پروتوتيپ» دەپ باعاسىن بەرە سالار ەدى. جوق، اقىن جۇرەگىندە مىڭمەن الىسقان، مىڭنىڭ قۇلاش قاسىرەتىن ارقالاعان وجدان جۇگى بار. بۇل سونىڭ ءۇنى، تۇسىنىكتىرەك ايتساق، ءوز بولمىسى.
ولەڭدەرى ءبىر تۇتاس، ۇيقاستارى لەبىزدى - شاعالاداي كۇلتەسى اپپاق حريزانتەما گۇلدەرىندەي كوزتارتار نازىك. حريزانتەما، ياعني باقىت گۇلى العاشقى قار تۇسكەنگە دەيىن القاراكوك اسپانعا قۇشتارلىقپەن بوي سوزادى. سارعايعان اتىراپتىڭ كوزمونشاعىنداي مولدىرەپ تۇرادى. ال، ۇلپەك قاردىڭ العاشقى ىزعارى مويىلداي حريزانتەمانىڭ ءوڭىن وزگەرتىپ، قۇبىلدىرا تۇسەدى. ءوز باسىم، باقىتگۇلدىڭ مۇڭلى ءۇنىن وسى گۇلدىڭ تابيعاتىنا ۇقساتتىم. ءومىردى اپپاق الەمگە بوياپ، اسەمدىك پەن سۇلۋلىققا تولتىرسام، ىزگىلىك پەن يگىلىككە بوي ۇرسام دەگەن جۇرەك ءلۇپىلى سەزىلەدى. اقىن جانارىندا ۇزىلۋگە شاق مولدىرەپ مۇڭ جاتىر...
ماڭگىلىككە مەكەندەگەن كۇن ەلىن،
مەن - باقىتتىڭ گۇلى ەدىم.
كەلىپ ەدى،
سەنىڭ عانا جانارىڭدا ءبۇر جارىپ،
سەنىڭ عانا جۇرەگىڭە تۇنەگىم.
كوزدى ارباعان كوبەلەك بوپ سەرىگىم،
جۇرگەنىمدە جانىمدى جەپ جەگى- مۇڭ،
جولىقتىردىم!
سەندەي بولىپ ايالايدى مەنى كىم،
مەندەي بولىپ سايالايدى سەنى كىم؟
ماعىناسىز كۇندەرىمنەن ءمان ۇعىپ،
كوكتەن تۇسكەن كۇمىس شىققا مالىنىپ،
وتەم، جانىم،
قىسقا عانا عۇمىرىمدا، ءوزىڭدى،
الەمدە جوق اق سەزىممەن ساعىنىپ...
ساودات ورداشيەۆا
kazakia.kz
