الەم قۇرمەتتەگەن تۇڭعىش پرەزيدەنتتەر
دجوردج ۆاشينگتون - ءادىل ساياساتكەر
دجوردج ۆاشينگتوندى كەيدە الەمدەگى ەڭ العاشقى پرەزيدەنت دەپ تە اتايدى. وسى ۋاقىتقا دەيىن 44 پرەزيدەنت اۋىستىرعان ا ق ش مەملەكەتى ءۇشىن پرەزيدەنتتىك قۇزىردىڭ ماڭىزى ەرەكشە. تاريحتا «ا ق ش- تى قۇرۋشى اكەلەر» دەگەن قۇرمەتتى اتاۋعا يە بولعان جەتى ادام بار. سول توپتى ا ق ش تاۋەلسىزدىگى جولىنداعى كۇرەستىڭ قاھارمانى جانە قۇراما شتاتتاردىڭ ءبىرىنشى پرەزيدەنتى دجوردج ۆاشينگتون باستاپ تۇر.
ول تاۋەلسىز مەملەكەت قۇرۋ ءۇشىن سان ءتۇرلى سوعىستا ەرلىك كورسەتىپ، اقىر سوڭىندا ەلىن دامۋعا قاراي الىپ شىققانى ءمالىم. ءار جىل سايىن 22 - اقپاندا امەريكالىقتار دجوردج ۆاشينگتوننىڭ قۇرمەتىنە الاڭعا جينالىپ نەمەسە ءۇيدى- ۇيىندە داستارقان جايىپ، ءادىل ساياساتكەرلەردى ۇلىقتاپ وتىرادى. بۇل مەرەكە امەريكالىقتاردىڭ شىنايى ىقىلاسىنان تۋعانىنا ەشكىم تالاسپايدى. سەبەبى ولار دجوردج ۆاشينگتوننىڭ تۋعان كۇنىن ا ق ش- تا پرەزيدەنتتىك قۇزىرەت پايدا بولماي جاتىپ اتاپ وتەتىن.
قازىر اتالعان كۇندى تويلاتۋدىڭ سيمۆولى - شيە اعاشى. بالا كەزىندە ۆاشينگتونعا اكەسى كىشىگىرىم بالتا ساتىپ اپەرەدى. ۆاشينگتون ويناپ ءجۇرىپ سول بالتامەن شيە اعاشىن شاۋىپ تاستايدى. اكەسى قاتتى اشۋلانىپ «مۇنى كىم ىستەدى؟ » دەپ سۇراعان كەزدە ۆاشينگتون: «اكە، مەن وتىرىك ايتا المايمىن، مەن ىستەدىم» ، - دەپ تۋرا جاۋاپ بەرگەن ەكەن. سودان بەرى شيە اعاشى امەريكالىقتار ءۇشىن ءادىل ساياساتكەر سيمۆولىنا اينالعان.
مۇستافا اتاتۇرىك - جىگەرلى قولباسشى
ءوز حالقىن تىعىرىقتان الىپ شىققان رۋحاني كوشباسشى، بىلىكتى ساياساتكەر، قولباسشى، تۇڭعىش پرەزيدەنتتەردىڭ اراسىندا تۇركيالىق مۇستافا كەمال اتاتۇرىكتى اتاۋعا بولادى. بۇل ەسىم الەم تاريحىنداعى ەڭ كوپ زەرتتەلگەن 100 تۇلعانىڭ قاتارىندا تۇر.
ⅩⅨعاسىردىڭ سوڭىندا ابدەن السىرەپ، ىدىراۋ كەزەڭىنە اياق باسقان وسمان يمپەرياسى І - دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا جەڭىلىسكە ۇشىرايدى. ىرگەسى شايقالىپ، مەملەكەت بولۋ مۇمكىندىگىنەن ءبىرجولا ايىرىلىپ بارا جاتقان يمپەريانىڭ جارتىسىنان كوبىن ىستامبۇل، ءىزمىر، بۋرسا سياقتى ۇلكەن قالالارىمەن قوسا، باتىستىڭ ءىرى يمپەرياليستىك ەلدەرى باسىپ الادى. ءوز تاريحىندا ەشقاشان ەشكىمنىڭ وتارىندا بوپ كورمەگەن تۇركياعا ەندى ءبىرجولا قۇرىپ كەتۋ قاۋپى تونەدى. وسى ۋاقىتتا تۇرىكتىڭ باعىنا تۋعان قولباسشى، 40 جاستاعى ارميا گەنەرالى مۇستافا كەمال پاشا اسكەردى باسقارىپ، بىرنەشە سوعىستى ۇتىمدى جۇرگىزىپ، تۇركيا ءوز تاۋەلسىزدىگىن ساقتاپ قالادى.
ارينە، اتاتۇرىكتىڭ ەڭبەگى سوعىستاعى قولباسشىلىقپەن عانا اياقتالمايدى. ونىڭ مەملەكەت قۇرۋداعى، ونى زاماناۋي تۇردە ىلگەرى دامىتۋداعى ءرولىن از ۋاقىتتا ايتىپ تاۋىسۋ مۇمكىن ەمەس. مۇستافا كەمال پاشا ەلدى باسقارعان ءومىرىنىڭ سوڭعى 15 جىلى ىشىندە كوپتەگەن رەفورمالار جاسادى. ول باتىس ۇلگىسىندەگى، ەۋروپا دەموكراتياسىنا نەگىزدەلگەن، گۇلدەنگەن، دامىعان تۇرىك مەملەكەتىن قۇرىپ، ونىڭ بولاشاعىن باياندى ەتۋ ءۇشىن كوپتەگەن جاڭا ىستەردىڭ ۇيىتقىسى بولدى. وسى ماقساتپەن م. ك. اتاتۇرىك جاڭا تۇرىك پارلامەنتىن ۇيىمداستىرىپ، كونستيتۋتسياسىن دايىندادى.
قارانىڭ قامىن ويلاعان رادجەندرا
ەسىمى الەمگە ايگىلى تۇڭعىش پرەزيدەنتتەردىڭ قاتارىنان ءۇندىستاننىڭ ساياسي قايراتكەرى پراساد رادجەندرانى ەرەكشە اتاۋعا بولادى. ءوزى اقسۇيەكتەر اۋلەتىنەن شىققانىنا قاراماستان، ءۇندى جەرىندەگى قارا حالىقتىڭ مۇددەسىن قورعاۋمەن بولدى. ءۇندىستاندى بريتانيادان ازات ەتۋ جولىندا باسىن تالاي قاۋىپ- قاتەرگە تىگىپ، سان مارتە قاماۋدا جاتقانىن بۇگىنگى ءۇندى جۇرتى ۇمىتقان جوق. پراساد رادجەندرا ءوزىن ۇندىلەردىڭ رۋحاني كوشباسشىسى ماحاتما گانديدىڭ ءىزباسارىمىن دەپ ەسەپتەگەن. ءۇندىستان تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن ەلدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى اتانا وتىرىپ، قولىنان كەلگەنشە ءتيىمدى رەفورمالار جاساۋمەن اينالىستى.
ورىس جۇرتى ەلتسيندى قولدادى
تۇڭعىش پرەزيدەنت مارتەبەسىنە يە بولعان ساياساتكەرلەردىڭ اراسىندا ءارتۇرلى تۇلعالار بار. ماسەلەن، رەسەيلىكتەردىڭ بوريس ەلتسينگە دەگەن كوزقاراسى ءبىر جەردەن شىعا بەرمەيدى. كەيبىر تاريحشىلار ونى كەڭەس وداعىن ىدىراتۋ ارقىلى تاققا وتىرعان ايلاكەر دەپ سانايدى. دەگەنمەن رەسەيدىڭ قاراپايىم ادامدارى تۇڭعىش پرەزيدەنتىنە شىن سەنىپ، ونى قاتتى قۇرمەتتەگەنى ءمالىم. بوريس ەلتسين قايتىس بولعان كۇنى حالىق ونى اقتىق ساپارعا قالاي شىعارىپ سالعانىن قازاقستاندىقتار دا تەلەارنا ارقىلى كورگەن بولاتىن. كرەملدەن ماسكەۋدىڭ سىرتىنا قاراي جاياۋلاتىپ جول تارتقان قارا- قۇرىمدا سان جوق ەدى.
ەۋروپاداعى تۇڭعىش پرەزيدەنت
فرانسيا حالقى ەۋروپا قۇرلىعىنداعى العاشقى پرەزيدەنتتىڭ ІІІ لۋي ناپولەون بوناپارت بولعانىن ماقتان تۇتادى. ІІІ لۋي ناپولەون بوناپارت - ءوز ەلىندە ەرەكشە قۇرمەتپەن ەسكە الىناتىن ادام. سەبەبى ول ونداعان جىلدار بويى ەلدە قاتاڭ جۇيە ورناتقان بوناپارتيزمنەن كەيىن فرانسيانى رەسپۋبليكاعا قۇرىلىمداۋعا اتسالىستى. جانە ونىڭ اتالعان ەلدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى قىزمەتىنە بەيبىت جولمەن كەلۋى دە كوپ نارسەنى ايتا الادى.
«الاش ايناسى»
اۆتور: ءسادۋاقاس كەبەكباي
