بالانىڭ ساناسىنا دا، اعزاسىنا دا زالالسىز ويىنشىق ونىمدەرىنە قاشان قول جەتكىزەمىز؟
ولاي دەيتىنىمىز، ءسابي ءوز كوڭىلىنە ويىنشىقتان عانا الدانىش تابادى ەمەس پە؟
العاشقى قوعامداردا ول كوزگە قۋانىش اكەلەتىن قىزىق فورماداعى ءار ءتۇرلى تاستار مەن اعاش بۇتاقتارى بولسا، ارتىنان ادامدار ويىنشىقتاردى قولمەن مانەرلەپ جاساي باستادى.
ال بۇل پروتسەسس ادامزات ساناسىنىڭ وسۋىنە قاراي دامي ءتۇستى.
تاريحي كەزەڭىنە جانە مادەنيەتىنە ساي، قۋىرشاقتاردىڭ ءتۇر-ءتۇرى دايىندالدى.
مىسالى، 5000 جىلدان استام جاسى بار ەڭ العاشقى مىسىر قۋىرشاقتارىنىڭ تابيعي شاشى، قوزعالاتىن قولى مەن اياعى، كيىمى مەن ابىزداردىكىندەي باس كيىمى بولعان.
زەرتتەۋشىلەردىڭ پىكىرىنشە، العاشقى جۇمساق ويىنشىقتار XX عاسىردىڭ باسىندا عانا پايدا بولىپتى . ولاردىڭ اراسىنداعى ەڭ ايگىلىسى نەمىستىڭ شتايف فيرماسى شىعارعان Teddy bear ايۋلارى. تەددي كەيىن كوپتەگەن بالالاردىڭ ايرىلماس دوسى جانە سەرىگى بولىپ كەتتى.
سودان باستالعان ويىنشىق جاساۋ ءوندىرىسى الەمگە جايلاپ جالعاسىن تاپقان. ۋاقىت وتە كەلە ويىنشىق ساۋداسى قىزىپ، ءوندىرىستىڭ وسى تۇرىمەن اينالىساتىن كومپانيالاردىڭ سانى كوبەيە ءتۇستى. ءسويتىپ، ويىنشىق بيزنەسى قاي ەلدە بولماسىن نارىقتا باسىم سالالاردىڭ بىرىنە اينالدى.
قوعامدا ويىنشىقتارعا دەگەن سۇرانىس وسۋىنە وراي، سوڭعى جيىرما جىلدا ەلىمىزگە شەتەلدەن ويىنشىقتاردىڭ يمپورتتالۋى ارتا ءتۇستى. وسى ورايدا اتالعان تاۋاردىڭ قاي ەلدەردەن كوبىرەك يمپورتتالعانىن ايتۋ ارتىق بولماس. رەسمي دەرەك كوزدەرىندە جۇگىنسەك تومەندەگىدەي: قازاقستانعا 48 مەملەكەت ويىنشىق ساتادى. ءبىر جىل ىشىندە ءبىزدىڭ ەلگە ا ق ش-تان 72 ميلليون دوللاردىڭ، قىتايدان 50 ميلليون، رەسەيدەن 12 ميلليون دوللاردىڭ ويىنشىقتارى اكەلىنەدى ەكەن. ەگەر سول ميلليونداردىڭ زاتتارىن ءوندىرۋدى ءوزىمىز قولعا الساق، وتاندىق كاسىپكەرلەر تابىسقا كەنەلىپ، ءارى ەل قازىناسىنا قانشالىقتى پايدا اكەلەتىنىن ءوزىڭىز ەسەپتەي بەرىڭىز.
ايتا كەتۋ كەرەك، ەلىمىزگە قىتايدان كەلەتىن ويىنشىقتار قارجى جاعىنان ەكىنشى ورىندا تۇرعانىمەن، سانى جاعىنان اقش- تى ارقا تاستاپ كەتۋى مۇمكىن. ويتكەنى قازىرگى بازاردى ارزاندىعىمەن جاۋلاپ العان ويىنشىقتار قىتاي ۇلەسىنە تيەسىلى.
قىتاي الەمدىك نارىقتا ەكى نارسەسىمەن ايگىلى دەپ ايتۋعا بولاتىن بولسا، ءبىرى ارزان تاۋارىمەن، ەندى ءبىرى وسى ارزاندىعىنا وراي ساپاسىز ءونىم وندىرۋمەن ايگىلى. ارينە، ارزان ءھام ساپاسىز تاۋاردىڭ ادام دەنساۋلىعىنا دا زيان بولاتىنى ايتپاساقتا تۇسىنىكتى.
بۇل ماسەلە جونىندە باسپا ءسوز بەتتەرىندە تالاي مارتە ايتىلعان، جازىلعان بولاتىن.
ەلىمىز وسىنداي، ساپاسىزدىعىمەن بالانىڭ ساناسىنادا عانا ەمەس، اعزاسىنا زيان شەتەلدىڭ ويىنشىقتارىنان قالاي قۇتىلماق كەرەك؟
قازىرگى قوعامدا قازاقستاندىقتارعا ساپالى جانە باعاسى ارزان ويىنشىقتار قاجەت. ەندەشە بۇل ساۋالدارعا جاۋاپ ىزدەپ كورەلىك. ەلىمىزدە العاشقى بولىپ وتاندىق ويىنشىقتار جاساۋمەن بەلگىلى بولعان كاسىپكەر ءقىدىرالى بولمانوۆتىڭ ءبىر سۇحباتىندا، بالا ساناسىنا دا، اعزاسىنا دا پايدالى، ساپالى ويىنشىقتاردى كوپشىلىكتىڭ ويىنداعىداي تومەن باعامەن جاساۋ ازىرگە مۇمكىن ەمەس ەكەندىگىن ايتادى.
«ويىنشىقتارىمىز الەم ويىنشىقتارىنىڭ 95 پايىزىن قۇراستىرىلاتىن قىتايدىڭ گۋاڭجوۋ مەن شياڭگاڭ قالالارىندا جاسالىنادى. بۇكىل الەمدى وزىنە تارتىپ الۋدىڭ قامىن بۇل ەل الدەقاشان ەسەپتەپ، جوسپارلاپ قويعان. مىسالى، ءبىر ويىنشىق جاساۋ ءۇشىن بىرنەشە قالا جۇمىلدىرىلادى. بىرەۋى جۇمساق ويىنشىق جاساسا، ەندى بىرەۋلەرى ولاردىڭ دىبىس شىعاراتىن ديناميكتەرىن جاسايدى، بىرەۋلەرى كيىمىن تىگەدى، تاعى ءبىرى قوسىمشا بولشەكتەرىن جاسايدى. قاجەتتى شيكىزاتپەن، تەحنولوگيامەن تولىق جابدىقتالعان. سوندىقتان ءبىز سول ەلدەرمەن سەلبەسۋگە ءماجبۇرمىز. ارينە، وندىرگەن ءونىمىمىز ويلاعانىمىزداي بولۋ ءۇشىن»، - دەيدى كاسىپكەر.
«وتاندىق ويىنشىق» اتاپ، ءوزىمىز زاۋىت اشىپ، بۇلدىرشىندەردىڭ اعزاسىنا زيانسىز، ساناسىنا پايدالى ويىنشىقتى قازاقستاندا نەگە وندىرمەيمىز دەيتىن وي كوپشىلىكتىڭ كوكەيىندە جۇرگەنى راس.
«ويىنشىق بيزنەسىمەن تولىقتاي اينالىسۋعا وتە قوماقتى قاراجات كەرەك». بۇل وسى سالانىڭ «جىلىگىن شاعىپ» جۇرگەندەردىڭ پىكىرى. «امەريكاعا دا، ەۋروپاعا دا زاۋىت اشىپ، شارۋانى بۇل جونىنەن دوڭگەلەتىپ اكەتۋ ەكىتالاي. ءارى زاۋىت اشىپ، وتاندىق ويىنشىعىمىزدى شىعارعان كۇننىڭ وزىندە، باعاسى قىتايدان جاساپ اكەلگەننەن ويىنشىقتان الدە قايدا قىمبات بولادى. اسپان استى ەلىندە ويىنشىق جاسايتىن زاۋىتتار وتە كوپ. ءبىراق، ويىنشىقتىڭ نەگىزگى تۇتىنۋشىلارىنىڭ سۇرانىسى ارزان ويىنشىقتار بولعاندىقتان ساپالىلارى ساناۋلى. ەگەر ولار مەن بىرلەسىپ جۇمىس جاسايتىن بولعاندا، ساپا سەرتيفيكاتىنسىز جۇمىس ىستەيتىن زاۋىتتارعا ۇرىنىپ قالماس ءۇشىن سەنىمدى سەرىكتەس تابۋعا ايلاپ ىزدەۋگە تۋرا كەلەدى. جۇزدەگەن زاۋىتتى ارالاپ، تانىسىپ، بالا دەنساۋلىعىنا زيانى جوق تازا شيكىزاتتى پايدالاناتىن، سەرتيفيكاتى سەنىمدى زاۋىتتى تابۋ وڭاي بولمايدى ەكەن.
قازىرشە قولدا قىتاي ويىنشىقتارى
2008 - جىلدىڭ 1 - قاڭتارىنان باستاپ «ويىنشىقتاردىڭ قاۋىپسىزدىگى تۋرالى» جاڭا زاڭ كۇشىنە ەنگەن بولاتىن. سودان بەرى وسى زاڭدى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن، ەلىمىزدىڭ ءار وبلىستارىنا دەيىن ويىنشىقتارعا تەكسەرۋ جۇرگىزلە باستادى. بۇل زاڭنىڭ 7-بابىندا كورسەتىلگەندەي ويىنشىقتىڭ قاۋىپسىزدىگى، بالانىڭ ساناسىنا اسەرى ارقىلى عانا ولشەنبەيدى. ناقتىراق ايتقاندا ادام ءومىرى مەن دەنساۋلىعىنا، سونداي-اق، قورشاعان ورتاعا ءقاۋىپ توندىرمەسە؛ بالانىڭ رۋحاني-ەموتسيالىق سالاۋاتتلىعىن ساقتاسا. مىنە وسى سياقتى ولشەمدى تالاپتار بار. ءبىراق ءبىزدىڭ قولدا ازىرشە قىتايدىڭ ويىنشىقتارى. سەبەپ بىرەۋ - سىرىت قاراعان ادامعا شاعىن بولىپ كورىنگەنمەن، بۇل سالانىڭ نارىقتا ۇستايتىن ورىنى وتە اۋقىمدى.
قازاقستاندا دايىندالاتىن ساپالى ويىنشىقتار قالاي جاسالادى؟
قازاقستاندا دايىندالاتىن ويىنشىقتاردىڭ وزىندىك جاسالۋ پروتسەسى بار. ويىنشىقتاردى دايىنداۋ ەسكيزدەن باستالادى. ديزاينەر - الدىمەن قاعازدا بولاشاق پەرسوناجداردى ۇسىنۋى كەرەك. ول ءاربىر ەلەمەنتتى تياناقتى تۇردە سالۋى ءتيىس. ويىنشىقتاردىڭ ەموتسيالارى جاعىمدى، كوزدەرى جايناپ، جۇزىنەن كۇلكى لەبى ءبىلىنىپ تۇرۋى ءتيىس. ءارى قاراي، شەبەرلەر ءاربىر كىشكەنە بولشەكتىڭ ءتۇسىن، فورماسىن قالاي جاساۋ كەرەك ەكەنىن شەشەدى. ءبىراق بۇل ىستە نەمقۇرايدىلىق بولماۋى ءبىرىنشى شارت. قاراپايىم ادامعا تەرىسىنىڭ ءتۇسى سارى، ەرنى قىزىل، ال كوزىنىڭ اقتارى - اق ءتۇستى بولىپ كورىنەر. الايدا، شىن مانىندە ادام تەرىسىنىڭ تابيعي ءتۇسىن شىعارۋ ءۇشىن بىرنەشە ءتۇستى پايدالانادى... وتاندىق ءونىم بولعان سوڭ، تۇتىنۋشىنى تارتۋدىڭ ەڭ باستى ءبىر جولى ويىنشىقتىڭ سىرتقى كەلبەتى دە باستى رول وينايدى. ياعني سىرت كيىمى. قاراعان كوزگە كىشكەنتاي بولعانمەن ، كيىمنىڭ ءار بولشەگى جەكە- جەكە سەحتاردان تىگىلەدى دە، اجەپتاۋىر قارجىنى قاجەت ەتەدى.
مىنە قازىرگى كەزدە باعاسىنا ساپاسى ساي كەلەتىن بالالار ويىنشىعىن جاساۋعا وسىنداي كوپتەگەن پروتسەستەر ورىندالۋى ءتيىس. دەمەك، بۇلاردىڭ سوڭى ويىنشىقتاردىڭ باعاسىنىڭ جوعارلاۋىنا اكەپ سوعادى .
سوندىقتان ءبارىمىز ويلاعانداي ساپالى ءارى زيانسىز، باعاسى دا قالتاعا سالماق تۇسىرمەيتىندەي بولۋعا قازىرشە مۇمكىندىك از. ەگەر ءبىز بالالارىمىزعا اعزاسىنا، ساناسىنا كەرى اسەر ەتپەيتىن، ساپاسى ويداعىداي ويىنشىق الامىز دەسەك وندا باعاسىنا قاراماۋعا ءتيىسپىز. الايدا قالتامىز كوتەردى دەپ بالانىڭ سۇراعان ويىنشعىن الىپ بەرگەننەن كورى، قازاقتىڭ اڭىز-ەرتەگىلەرى ايتىپ بەرىپ، قىزىقتى تاقپاقتار جاتتاتىپ، اقىليالى اڭگىمەلەرمەن تاربيەلەۋگە تىرىسۋىمىز كەرەك.
بالانىڭ اعزاسىنا دا، ساناسىنا دا كەرى اسەرى جوق ويىنشىق جاساۋدىڭ اۋىلى بىزگە الىس بولۋى مۇمكىن. ءبىراق، ەلدىڭ ەكونوميكالىق، زاتتىق ورەسىنىڭ ارتۋىنا بايلانىستى، ساپالى ويىنشىققا دەگەن سۇرانىستا سولاي ارتىپ كەلەدى. دەمەك تالعام وسسە، وعان ساي تاۋاردىڭ ەلىمىزدە جاسالۋى، نارىقتىڭ كۇشەيىنە، شاعىن جانە ورتا بيزنەس ورىندارىنىڭ اشىلۋىنا جول اشادى.
بەيسەن سۇلتان ۇلى
